уст. пользующийся покровительством, защитой (свыше).

послелог. упр. исх. п. больше, свыше; до; сүүрбэттэн тахса киһи кэлбит пришло свыше двадцати человек; уонтан тахсата ыттым я выстрелил свыше десяти раз # туһатыттан тахса до негодности (довести).

несов. ааҕылын, баарынан ааҕылын; в городе насчитывается свыше ста школ куоракка сүүстэн тахса оскуола ааҕыллар.

несов. 1. см. насчитать; 2. кого-что (содержать в себе) аах, ааҕын, =лаах буол; город насчитывает свыше миллиона жителей куорат мөлүйүөнтэн тахса киһилээх.

десять; уонтан тахса свыше десяти; биэс уон саас пятьдесят лет; уон икки киһи двенадцать человек; кыыһым уона моей дочке десять лет; уонум мне десять (лет).

1) творить, создавать; саҥа олоҕу айабыт мы строим новую жизнь; норуот айбыт ырыалара песни, созданные народом; 2) уст. предопределять, предназначать, предначертать свыше; эр буоларга айбыттар ему предначертано быть её мужем.

предлог с род. п. 1. (поверх чего-л.) үрдүнэн, таһынан; надеть что-л. сверх рубашки ырбаахы таһынан кэт; 2. (свыше, более) таһынан; работать сверх сил күүһүҥ таһынан үлэлээ; 3. (кроме, помимо) таһынан, үрдүнэн; сверх заработной платы хамнас таһынан; 4. (вопреки чему-л.) таһынан, утары; сверх обыкновения үгэһи таһынан; сверх ожидания күүппүтү утары.

даҕ. Уһулуччу дьоҕурдаах, талааннаах, бэлиэлээх (үөһээ айыылартан барыта бэриллэр диэн итэҕэлтэн төрүттээх). ☉ Имеющий природные способности, талант, особую отметину (данную, по поверью, свыше)
Баһылай, ити сурукка киһи барыта үөрэниэн сөп дуу, эбэтэр үөһэттэн айдарыылаах, оҥорторуулаах эрэ киһи үөрэнэр дуу? И. Гоголев
Ымыы чыычаах курдук ырыаһыт идэлээх, айылҕаттан айдарыылаах, кырыыба сиргэ кыстыктаах Кыыл уола диэн буолар. И. Данилов
Былыр [хапсаҕайга] аныгы курдук, бөҕөстөрү ыйааһынынан араарбакка киллэрэллэрэ. Кыра да киһи сахаҕа бэрт дэҥҥэ түбэһэр бөдөҥ айдарыылаах дьону быраҕаттаан бурҕатара. М. Чооруоһап

сыһ. Үөһэ диэкиттэн, туох эмэ үрдүттэн. ☉ Сверху, с высоты. Туох эрэ үөһэттэн түстэ
□ [Оҕолор] үөһэттэн эһэ нэмирийэн иһэрин эмискэ көрө түспүттэрэ. Суорун Омоллоон
Үөһэттэн Кавказ Өҥөйөн турар. Аллара муора Аймана сытар. Күннүк Уурастыырап
Минньигэс да ырыа Үөһэттэн кутуллар, Оо, кэрэ да санаа Сүрэхпэр уһуктар. П. Тобуруокап
♦ Үөһэттэн айдарыылаах — үөһээҥҥи айыылартан, үөһээ дойдуттан ситимнээх. ☉ Имеющий особый дар свыше
Иччилээх түүллээх дьон үөһэттэн айдарыылаах буолаллар эбит. БРИ ТТ

аат.
1. итэҕ. Сахалар итэҕэллэринэн: үрдүк халлаан үөһээ хаттыгаһыгар олохтоох Дьылҕа Тойон Хаантан эрдэттэн төлкөлөммүт, айыллыбыт, халбарыйбат, мүччүрүйбэт анал, дьылҕа, оҥоһуу. ☉ По представлениям якутов: рок, судьба, предопределённые божеством Дьылҕа Тойон Хааном, живущим в верхнем ярусе неба и распоряжающимся судьбами людей
Человек бессилен изменить свою судьбу. Ол эрээри миигин Одун биис оҥорбут, Дьылҕа Тойон айбыт киһитэ этим… Мүлтүрүйбэт бүтүн оҥоруу, Халтарыйбат хатан ыйаах Дьэ билиэ буоллаҕа. Ньургун Боотур
Одун биис оҥоһуута биллин, Чыҥыс хаан ыйааҕа биллин, Дьылҕа тойон уурааҕа биллин! П. Ойуунускай
Кыыс оҕо ыйааҕа, анабыла барыта биир. Н. Габышев
«Оҕо тоҥон өлбөт ыйааҕар, хата, дьонуҥ ыттаах сылдьыбыттар», — истибит дьон бары чэпчээбит куоластарынан тыл быктараллар. ВЕФ СХ
2. Тугу гынары ыйан, быһааран биэрии. ☉ Предписание, распоряжение, указание
Баартыйа ыйааҕынан. ЯРС
Хонтуоратын ыйааҕын толорбокко …… кэлэн иһэр. Н. Габышев
[Эһэ саһылга:] «Кутуйаҕы-күүдээҕи, Суору-турааҕы, Кими даҕаны Көҥүлэ суох Киллэримэ!» — диэн Кытаанах ыйаах биэрдэ. ДьТ
3. Үрдүкү былаас уорганын сокуон күүһэ күүстээх уурааҕа. ☉ Постановление верховного органа власти, имеющее силу закона, указ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын ыйааҕа
□ «3020 нүөмэрдээх уурааҕынан баабырыката, тиэхиньикэтэ Арассыыйа баайа буолаарай?» Этэбин: «Биһиги бэрэсидьиэммит өрөспүүбүлүкэҕэ сыһыарбыта
Ол ыйааҕы ким да көтүрбэтэҕэ. Күүһүгэр сылдьар». Н. Борисов
Сир туһунан ыйааҕы билиҥҥи бириэмэннэй оробуочай, бааһынай бырабыыталыстыбата хайыы-үйэҕэ таһаарда. В. Ленин (тылб.)
4. кэпс. Дуоһунастаах салайааччы толорторо биэрбит дьаһала, бирикээһэ. ☉ Распоряжение, директива, приказ должностного лица
Дириэктэр ыйааҕа. ЯРС
[Кулуба:] Аҕыйах билиэт баарын суруксут илдьэ баарта. Суут да ыйааҕа баар: билигин билиэти мээнэ киһиэхэ биэримэҥ диэн. Ону хайдах гыныахпытый? Н. Неустроев
Карандасыыл хамандыыр Ыйаах тылын иһиллээт — Халҕаһалыы айанныыр Ыстыыктардаах этэрээт. Эллэй
Онтон, бэс ыйын бараныытын диэки …… Амманы, Алданы туоруурга бэрт улахан хас да оҥочолору оҥорторор ыйаах тарҕанар. Бэс Дьарааһын
Хаарты туһугар төһө эмэ төгүл күүстээх ыйаахтар тахсаллара, ол барыта кыайан тохтоппотоҕо. Эрилик Эристиин
♦ Ыйааҕа ыйыллыбыт итэҕ. — ким эрэ дьылҕата үөһээттэн (Дьылҕа Тойон Хаантан) оҥоһуллубут, айыллыбыт. ☉ Предопределённый, предназначенный, предначертанный свыше (рок, судьба)
Тойонноох хотунун итинник кэпсэтиилэрин чаҕар кыыстара истибит уонна чымаан ыйааҕа ыйыллыбыт сылгыһыт уолга сибис гыммыт. И. Гоголев
Ыйааҕа ытыһыгар — сутуругар сокуоннаах, ытыһыгар ыйаахтаах диэн курдук (көр сокуон). Киниэхэ бара да сорунума — ыйааҕа ытыһыгар киһи. НАГ ЯРФС II