1) зажигать; разжигать; уоту умат = зажечь свет; 2) сжигать; бөҕү умат = сжечь мусор.

1) жечь, сжигать; поджигать; бөҕү уоттаа = сжечь мусор; 2) разг. проводить свет, обеспечивать светом.

туохт. Тугу эмэ умат, уокка сиэт. ☉ Предавать огню, жечь, сжигать что-л. Өкүлүүнүм өлбүтүн кэннэ балаҕаммын уоттаан кэбиспитим. Амма Аччыгыйа
Бэйэм малбын былдьатыам кэриэтэ уоттуом! Н. Якутскай
Ньиэмэстэр тэскилииллэригэр саамай үчүгэй дьиэлэрин уоттаабыт этилэр. А. Бэрияк

возвр. от уоттаа = 1) иметь, приобретать огонь; 2) сжигать что-л. (для себя, у себя); 3) освещаться; бөһүөлэк электрическэй уоттанна посёлок освещается электричеством # хараҕа уоттанна глаза его загорелись (от возбуждения). уоттас = совм. от уоттаа=. уоттат = побуд. от уоттаа=. уоттуй = портиться (от перегрева, жары, обычно об изделиях из кожи, шкуры и ткани). уоттуйуу и. д. от уоттуй=. уотурба отруби; сэлиэһинэй уотурбата пшеничные отруби.

верхняя часть, верхняя сторона, поверхность чего-л.; дьиэ үрдэ потолок; уу үрдэ поверхность воды, водная гладь; хайа үрдэ верхушка, вершина горы; тиит үрдэ верхушка дерева; үүт үрдэ сливки; айах үрдэ верх кумыса, налитого в чорон до краёв; айах үрдүн охтор = первым отпивать из кругового чорона (преподносится самому уважаемому или старшему из собравшихся); үрүт өттүттэн ыл бери сверху (с верхней части); муус үрдүнэн а) на замёрзшем водоёме (напр. рыбачить, косить прибрежную траву); б) по поверхности водоёма (идти, ехать куда-л.); сыарҕа үрдүттэн отун = топить с воза (т. е. сжигать то, что привезёшь, т. к. не запас топлива на зиму); сылгыта сылгы үрдүнэн барбыт , ынаҕа ынах үрдүнэн барбыт фольк. кобылы его через кобыл пошли, коровы его через коров пошли (т. е. скот его сильно расплодился).

1. умай диэнтэн дьаһ. туһ. [Бырдаахап:] Эмээхсиэн, болтуобун ылан кулу, таҥараҕа чүмэчитэ умат. Н. Неустроев
   Арапыай тымтыгынан табах уматан аҕалан маҥнай Иваҥҥа тартарда. Амма Аччыгыйа
   Лаампаны уматан баран, олорунан кэбистэ. Н. Габышев
   Бачыгыратар туран талан-талан биир көмүс таҥара иннигэр чүмэчини уматта. Эрилик Эристиин
2. Тугу эмэ уоттаа, уотунан суох гын. ☉ Уничтожать огнём, поджигать, сжигать
   Маачаха ийэтэ дьиэни умаппытын Күөрэгэй [кыыс аата] биллэ. Т. Сметанин
   Өстөөх тааҥкатын умаппытым иһин биэрбиттэрэ. М. Доҕордуурап
   Чоочоҕо төһө да өстөммүтүм иһин, оту умаппытым сыыһа эбит. МНН
3. көсп. Сырдат, күндээрт. ☉ Давать свет, светить, освещать
   Дьүкээбил уота халлааны Дьиктитик да уматар. С. Данилов
   Сааскы түүн уматта Күөх төлөн уоттарын. П. Тобуруокап
   Күн уота Амма сүүрүгүн Уматар да уматар... Эллэй
4. көсп. Кимиэхэ эмэ туох эмэ күүстээх, өрө күүрүүлээх санааны, иэйиини күөдьүт, сах, иит. ☉ Возбуждать, зажигать в ком-л. сильные чувства, вдохновлять, воодушевлять
   Үйэм миэхэ аат ааттаан Этигэн хомус биэрбитэ: «Ыччат сүрэҕин уматар Ырыата ай!» — диэбитэ. С. Данилов
   Бу мин хоһоонум буолбатах — Биэрэккэ бигэнэр уу тыаһа, Сүрэх уоттарын уматар Кыталык кыҥкынас ырыата. Баал Хабырыыс
   Кини сүрэҕин туох эрэ улахан үөрүүлээх суол өрө күүртэ, хараҕар сырдык мичээри уматта. М. Доҕордуурап

1) есть (твёрдую пищу — о человеке); есть кого-что-л., питаться кем-чем-л. (о др. живых существах); сүөһү оту сиир скот питается травой; эттэ сиэ = есть мясо; 2) разг. пожирать; истреблять, уничтожать; чыычаах буортулаах үөннэри сиир птички уничтожают вредных насекомых; абааһы сиэбэт , киһи өлөрбөт ни злой дух не пожирает, ни человек не убивает (т.е. полное ничтожество —формула самоуничижения); 3) сжигать (об огне, солнечных лучах, кислоте); уот сиэбэт , уу ылбат баар үһү загадка есть такое, что ни огонь не берёт, ни вода (күлүк тень); тэһэ (или дьөлө ) сиэ = прожечь дырочку; 4) добывать, промышлять (для себя); 5) присваивать; 6) кусать, жалить (о насекомых); 7) расходовать что-л. (в течение определённого времени); колхоз быйыл сиир оттоох колхоз имеет годичный запас сена (букв. колхоз имеет сено, которое он может расходовать в этом году); 8) разг. расходовать в большом количестве, поглощать; бу саа олус элбэх сэрээти сиир это ружьё поглощает очень много заряда; 9) бить (при игре в карты); брать, снимать (пешку, фигуру при игре в шашки, шахматы); куоһурунан сиэ = бить козырем; атынан пешканы сиэ = брать пешку конём; 10) разг. быть опасным для здоровья, для жизни; бу ат киһини сииһи эта лошадь убьёт человека; бу ыт сиэри гынна эта собака, того и гляди, набросится на человека; 11) разг. перен. сильно ругать, распекать # салгын сиэбит обветренный; сиэбиккин сиэ что ты ел раньше, то и теперь ешь (т.е. возьми, захвати, уничтожь —это тебе не впервой); сиэҕин сиэбит , аһыаҕын аһаабыт что он должен был съесть, он съел (т. е. он своё взял); сиэтэр да топпот он его одолевает; он имеет перед ним явное преимущество (напр. в спортивных играх; букв. он съест, да не насытится).

туохт.
1. Аһы эбэтэр тугу эмэ айаххар уган ыстаан ыйыһын, аһылык гынан аһаа. ☉ Принимать пищу, употреблять что-л. в пищу, есть
Оту сүөһүбүт сиир. Амма Аччыгыйа
Дьонум алаадьы, эт сиэхпит дэстилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Солоҥдо уонна кырынаас] кутуйаҕы, куобаҕы, көтөрү да тыыннаахтыы тутан сииллэр. Е. Макаров
△ Аһылык оҥостон кэбий эбэтэр ытыр (үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Грызть, есть (напр., о мышах, моли), кусать (напр., о комаре), опустошать, выедать (напр., о саранче)
Кумаар сиэтэр эрэ, мин этим барыта бааһыран тахсар. Далан
Ыскылааппар турар бараан соннору көйүүр уонна кутуйах сиэн, 1215 солкуобайдаах устууга барар кыахтаммыт. М. Попов
Алааспыт үүммэтэҕэ, аһыҥа сиэбитэ. МНН
2. Сүөһүнү өлөрөн эбэтэр бултаан аһылык гын. ☉ Забивать скот или добывать пропитание охотой
[Дьэкиим:] Үлэлээбиппит эбитэ буоллар, ити уонча ынахпытын биир сыл сиэхпит этэ. А. Софронов
Бэйэтэ балыктаан, саатынан кустаан, куобахтаан сиир, онон аралдьыйар. Н. Якутскай
Кыһыныгар тыһаҕаспын сиэн, ыал эҥээригэр кыстаабытым. М. Доҕордуурап
3. көсп., кэпс. Киһини, тыыннааҕы куһаҕан санааҕар эбэтэр акаарытык быһыыланан өлөр, өлөрдүү оһоллоо; тугу эмэ оннук алдьат. ☉ Убивать или смертельно ранить кого-что-л. злонамеренно или случайно, по неосторожности, нелепо; таким же образом что-л. ломать или портить
«Эрдэлиир нуучча биэссэри кытта куодарыһарын иһин, Маайаны мин абааһым сиэтэ», — диэн Суор ойуун тыл тарҕаппыт. Амма Аччыгыйа
Хаарыан доҕорбутун бандьыыттар сиэтэхтэрэ. И. Бочкарёв
Үчүгэйдик олор, оҕонньор. Бу сүөһү [ат] билигин буулдьалыы ыстаныаҕа. Көҥүскэ илдьэн сиирэ буолуо. «ХС»
— Уу, бу дьаабал, ороймэник, этэрбэһин адьас сиэбит дии, ибили кэһэн кээспит. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Туох эмэ туһуттан киһини улаханнык буруйдаа, мөх. ☉ Ругать кого-л. за какой-л. серьёзный проступок, не дав возможности оправдаться
Дьэ, доҕоор, дириэктэр көрсөн сии сыста. Р. Кулаковскай
△ Улаханнык мөлтөт, өлөргө тириэрт, өлөр (ыарыыны этэргэ). ☉ Сильно ослаблять, доводить до смерти, убивать (о болезни)
Арай кинини тумнубатах Үйэ аҥаара көрбөт буолуу, Былыр сиэбит одуруун. Р. Баҕатаайыскай
[Былыр оҕо өллөҕүнэ] биһиги наар таарымта киирэн сиэтэ диирбит. И. Федосеев
4. Тугу эмэ бэйэҕэр туһан, туһанан бараа, суох гын. ☉ Использовать, израсходовать что-л. для себя
Ол күтүр сааһын тухары муспут баайын кыайан сиэбэккэ, сэллик ыарыыга быһа эмтэрэн адьас өлөөрү тиһэх күннэрин ааҕа сылдьара. Н. Лугинов
[Үчүгээйэп:] Бачча сааспар диэри холкуос үбүттэн харчы да аҥаарын сии иликпин. С. Ефремов
Күһүн хаар түһэрин кытта кинээс оттообут отун күүстэринэн тиэйэн сиэн кэбиспиттэр. Эрилик Эристиин
5. Умат, уматан күл, хоруо гын эбэтэр суоһаан хаарый (уоту этэргэ). ☉ Сжигать, превращать в пепел; обжигать жаром (об огне)
Хаппыт мутукчаны сиир уот күүһэ дэлэтэ дуо, сүр баҕайы өрүтэ үөмэхтиир, кытыастар. Амма Аччыгыйа
Бу лэппиэскэни уот сиэри гыммыт. Күндэ
Мин төлөн сиэн хараарбыт тимир солуурга уу баһа тэбинэбин. Н. Габышев
6. Тугу эмэ тас өттүттэн үрэйэн алдьат, буортулаа, дьүһүнүн кубулут (дьэбини, салгыны, күн уотун этэргэ) эбэтэр амтанын дьүдьэт (аһы этэргэ). ☉ Изменять внешний вид, структуру, качество чего-л. (о природных факторах — напр., о влаге, солнце)
Бэйэҥ билэҕин, тимири дьэбин сиирин, киһини санаа кэрбиирин. М. Доҕордуурап
Кеша сирэйин салгын килэриччи сиэбит. Н. Габышев
Күн уота саһарчы сиэбит харылара имигэстик хамсыыллар. П. Аввакумов
△ Киһи этин аһыт, бааһырт. ☉ Разъедать (живую ткань — о чём-л. горячем, жгучем, едком)
Хара көлөһүнэ хараҕын сиэн, Кыламанын бараата, Кыһылынан көрдөрдө. Өксөкүлээх Өлөксөй
Салгын гааһынан туолан, киһи хараҕын сиирэ, бэлэһин, тыҥатын аһытара. Н. Якутскай
Оргуйбут ыаммытынан үүтү киһи илиитин сиэбэт буолуор диэри сойутуллар. Дьиэ к.
7. Бииргэ оонньооччуҥ хаартытын эбэтэр дуобатын, фигуратын (дуобакка, саахымакка) бэйэҥ барыскар ыл. ☉ Бить карту, фигуру противника (при игре в карты, шашки, шахматы). Үһүөннэрин куоһурунан сиэтим
□ Бары атын фигуралар курдук ладья атын өҥнөөх фигураны эрэ сиэн сөп. ПВН СБК
Киевскэй Русь саҕанааҕы даамка олус сыылба, көнтөрүк этэ: иннинэн, кэннинэн хараҕы көппөккө хаамара, көннөрү ньыкааттан туох да атына суох сиирэ. ПРД ДДь
♦ Сиэҕин сиэбит, аһыаҕын аһаабыт көр аһаа
Эдэр киһи, эн эмтэн. Оттон мин олоруохпун олорбут, аһыахпын аһаабыт, сиэхпин сиэбит киһибин, өллөхпүнэ да өлүүм. Далан
«Сиэхпин сиэбит, аһыахпын аһаабыт киһи быһыытынан, аны куттанарым ааһан турар, мин этиим!» — диэн [оҕонньор] көрдөһөр. Н. Якутскай. Сиэн түһэр — 1) хотуулаах баҕайытык өтөрү-батары, самнары эт. ☉ Повергнуть, сломить, сразить кого-л. (острым словом)
Аҕыйах тылынан биирдэ күөйэ эппит эбэтэр сиэн түһэрбит буолааччы. В. Титов
Ама да мин буолтум иһин, итинник түөрэ этиллэн хаалар алыс да амырыын, алдьархай. Эн миигин букатын сиэн түһэрдиҥ. П. Аввакумов; 2) улаханнык атахтаа, улахан харгыс буол (туох эмэ саамай мөлтөх, саамай аһаах өттө буолан). ☉ Подводить кого-л., будучи помехой, оказавшись слабым звеном в чём-л.
Кинини айымньыларын тылбаастара сиэн түһэрэллэр. Дьиҥнээх олох тыыннаах үөһүттэн ылыллыбыт норуот хоһоонноро кыайан бэриллибэттэр. «ХС». Сиэтэр да топпот кэпс. — күүһүнэн киһилээбэт, быдан баһыйар. ☉ Легко справляется с кем-л., намного превосходит в силе кого-л.. Миигин кини сиэтэр да топпот. Суор хараҕын сиэбит киһи — утуйар уута суох, олох кыратык утуйар (киһи). ☉ Тот, кто мало спит (о человеке)
— Утуйбатын оҕото баар ээ! — Суор хараҕын сиэбит киһи диэн дьэ кини. С. Федотов
Мэхээлэ оҕонньор уута суоҕунан, эрдэһитинэн суор хараҕын сиэбит киһинэн аатырар. «ХС»
Сыа сииһибин көр сыа. [Байбал:] кыыс төрөппүт ааттаах киһи сыа сиэн хаалыам этэ буоллаҕа дии. А. Софронов
Тары сиэбит ыт курдук көр тар. Арай тары сиэбит ыт курдук дэлби титирээн бабыгырыы сыттым. А. Софронов
Ньырбачаан тары сиэбит ыт курдук титирээбитэ. «ХС». Тугу сии (сиэри) сөбүлээб. — тугу туһанаары, тугу көрдөөн; туох үчүгэйин көрөөрү. ☉ Что ты (там, здесь и т. д.) потерял
Ол бу дойдуга тугу сии кэлбит баҕайыный? Софр. Данилов
Оннук үчүгэй сиртэн манна тугу сиэри кэллиҥ? М. Доҕордуурап
[Варвара:] Дьөгүөр Дьөгүөрэбистээххэ тахсыбаппын. Онно эмиэ тугу сии тахсыам буоллаҕай? С. Ефремов. Тутан сиир кэпс. — кыһарыйар, эрэйдиир, муҥнуур. ☉ Доставлять человеку тяготы, мучить
[Саханы] сэллик тутан сиир, төһө эмэ үгүс эдэр ыччат дьоллоох олоҕу олорбокко өлөн самнар. Күндэ
Кыраны тутан сиир Буудаптар Билигин туох буолан тураллар? Былыргы быһыылаах сыдьааттар Тугунан үөннүрэ сылдьаллар? Эрилик Эристиин. Ырыа (ырыа-үҥкүү) тутан сиэбит киһитэ (оҕото) — олус сөбүлээн, үлүһүйэн туран ыллыыр-туойар, үҥкүүлүүр киһи; аҥаардас көрү-нары, бэһиэлэй олоҕу батыспыт киһи. ☉ Человек, увлечённый песнями, танцами; человек, ведущий весёлый, праздный образ жизни
Бэйэтэ бэрт бэһиэлэй, көрдөөх-нардаах көкөт. Син эмиэ мин Стёпам курдук, ырыа-үҥкүү тутан сиэбит киһитэ. С. Федотов
Кыракый Герасим адьас кыра эрдэҕиттэн олох ырыа тутан сиэбит оҕото үһү. «Чолбон». Этин ыт сиэбэт гына кэпс. — күүһэ-сэниэтэ олоччу эстэр буола. ☉ Сильно, до изнеможения, изнурения
Киэһэ эппин ыт сиэбэт гына сылайан, …… маҕаһыыммын сабан, дьиэлээн истим. «ХС»
Сыылынайдар бары хомуунанан олороллоро, соторусотору эттэрин ыт сиэбэт гына мөккүһэллэрэ. «ХС»
◊ Быһа сиэ көр быһа I
Ол [сыыҥка] быһа сиэн ити сүһүөхтэрим соноон хаалтара. Суорун Омоллоон. Отто сиэ — сүөһүнү аһат (кэбиһиилээх отунан). ☉ Прокормить скот (запасами сена)
Уйбаан Сыҕаайап оҕонньор кыһын аайы от сии Наҕылтан киирэр. Амма Аччыгыйа
Оппут эмиэ оччото суох: хас эмэ нэһилиэк Ламмаҕа киирэн от сиэн олороллор. М. Доҕордуурап
Маарыйаны Харытыанын кытта сүөһүнэн от сии сыл ахсын Нуотара үрэҕэр таһаараллар. ВМП УСС
Салгынна сиэ көр салгын. Санаторий дьоно күнүскү аһылык кэнниттэн салгын сии муора кытылын устун хаамсаллар. Кустук
Көхсүм саалла быһыытыйдаҕына, таһырдьа тахсан хаама түһэбин, салгын сиибин. «ХС». Тэһэ сиэ — саас хаар анныттан быган таҕыс (хол., үүнээйи). ☉ Прорасти весной из-под снега, проклюнуться (о растении); проступить сквозь снег (напр., о кочках)
Бу бэрт эрдэһит, хаар анныттан күп-күөҕүнэн тэһэ сиэн тахсар уохтаах от. Н. Заболоцкай
Хаар анныттан тэһэ сиэн тахсыбыт дулҕалар сиэллэригэр …… чуурукта от хойуутук өрө аспытынан барбыта. «ХС»
ср. др.-тюрк. йе, тюрк йи, чи, же