ырсай диэнтэн дьаһ
туһ. Халыев хараҕын быһа симмэхтээтэ, саһархай тиистэрин ырсатта. А. Фёдоров

кэрбээ диэнтэн тиэт
көрүҥ. Оҕонньор уҥа хараҕын быһыта симмэхтиир, кыначчы туттубутунан эргийбэхтиир, айаҕын саба үүммүт хоччорхой бытыгын кэрбээмэхтиир. Амма Аччыгыйа

даҕ. Халтаһата испит, оспоҕор (харах туһунан). ☉ Затёкшие, с распухшими веками (о глазах)
Бардыыкап ньаспаҕар хараҕын быһыта симмэхтээтэ. В. Протодьяконов

көр айыбыан
Дьэ ити кэннэ туохха эмит билиннэрэр буолаайаҕыт [кистэммит түүлээҕи]. — Ээ, туохха билиннэрдэмий. Айыбыын... Күндэ
Айыбыын, бу дьүһүн дьүһүннэннэххин, дьэллик бэйэлээх уолчаан! Ч. Айтматов (тылб.)
«Арай уоран сиэтилэр диэтиннэр? Айыбыын!» — Хобороос хараҕын симмэхтээн ылла. «ХС»

туохт. Илиигинэн сирэйгин күүскэ сотуолаа. ☉ Тереть, растирать руками лицо. Кини оронуттан оронон тураат, ытыһын хаптаҕайынан сирэйин ньууххайдыыр үгэстээҕэ
□ Мэхээс тыс үтүлүгүн көхсүнэн сирэйин ньууххайдаат, хараҕын быһыта симмэхтээтэ. В. Протодьяконов

даҕ. Сымыыт курдук ньолбуһах быһыылаах. ☉ Овальный, имеющий форму яйца
Хатыҥыр уол киирэн кэллэ. Илиитигэр ньолбоҕор тууйастаах. Амма Аччыгыйа
Онно тиийбитим, тэлиэгэ үрдүгэр кырааска ойуулаах, хас да сиринэн тимир ылтаһын уобуруччулаах уһун ньолбоҕор сундуук …… сытар. Н. Заболоцкай
Түптэ буруолаах сөрүүн киэһэ, улахыын-улахан ньолбоҕор ый, тыа быыһынааҕы кыракый көлүйэ. Н. Лугинов
△ Бэйэтигэр сөбө суохтук уһаан көстөр (киһи сирэйин туһунан). ☉ Удлинённо-продолговатый (о лице человека)
[Соххор Туруйа] кэлэн атах орон баҕанатыгар өйөнөн олорон, уһун ньолбоҕор сирэйин иҥнэҥнэтэн, эргэлээх бөлтөҕөр хараҕын быһыта симмэхтии-симмэхтии …… хаҥас диэки одуулаһар. Амма Аччыгыйа
Куурусса сымыытын курдук ньолбоҕор сирэйдээх, …… хойуу хара хаастардаах, кыһыл төгүрүк уостаах, толору эттээх-сииннээх эдэр дьахтар. Күндэ. Тэҥн. ньолбуһах
ср. бур. жомбогор ‘овальный’

туохт.
1. Таҥха кэмигэр сэрэбиэйдэн. ☉ Гадать на святках
Ороһуоспа түүн хайдах сэрэбиэйдиир, таҥхалыыр туһунан сүбэлэһии-сипсиһии бөҕө буоллулар. И. Гоголев
Былыр дьон таҥхалыыбыт диэн сүллүүкүн иһиллии ойбоҥҥо, иччитэх дьиэлэргэ баар буолаллара. В. Кондаков
2. кэпс. Туох эмэ буолуохтааҕы бүтэйдии таайан эт, билгэлээ. ☉ Предсказывать, предвещать что-л. «Быйыл ардахтаах дьыл буолара буолуо, кус түөһүн уҥуоҕа хааннаах», — кус атыылааччы саха таах туруохтааҕар күнү-дьылы таҥхалыыр. И. Гоголев
«Сарсын куобаҕы арай “пөс” гына тэптэххэ эрэ турара буолуо, барбах, хараҕын быһыта симмэхтии-симмэхтии сытар күнэ иһэр», — диэн таҥхалааммыт, …… сарсыарда эрдэттэн куобахтыы барарга болдьостубут. Р. Кулаковскай

быллаҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Ыстапаан ньылбараҥнаах хараҕын быһыта симмэхтээтэ, аллараа уоһун быллаҥнатта. А. Федоров. «Уоруйах, кутталлаах адьарай эбиккин ээ, сэрэннэххэ сатаныыһык», — Уһун Уйбаан халыҥ уоһун быллаҥнатар. И. Никифоров
Роман Татыайык бытыктаах уостарын быллаҥнатан, ардыгар күлэ-күлэ, ардыгар курус гынагына, кими эрэ көрдөөбүттүү эргиччи көрүөлээбитэ. Эрилик Эристиин

I
туохт.
1. Туохха эмэ куһаҕаннык, дьон сирэрин курдук быһыыланаҥҥын олус кыбыһын, улаханнык кэлэнэ-кэмсинэ, буруйдана санаа. ☉ Испытывать чувство стыда от неблаговидности своего поступка, стыдиться
[Сайсары:] Киэбирбэтин, …… билигин бэйэтэ саатыа маннык көрүҥнээх киһини куоракка тиэйэн иһэриттэн. Суорун Омоллоон
Ыалдьыты кытта төһө да истэҕинэ холуочуйбат, кэпсэлэ киирэр уонна тоҕо эрэ дьэ бэйэтин кэпсэнэр, дьиэтинэн эҥин өҥнөр. Онтуттан саатан сарсыарда тоҥуйа-тоҥкурууна киирэн соһутар. Н. Габышев
Кылааһын бүтэрбэтэх кыбыстыылаах сонунун ийэтигэр киирэн этиэн саатта. Т. Сметанин
2. кэпс. Тугу эмэ оҥоруоххун кимтэн эмэ толун, кыбыһын. ☉ Стесняться, смущаться, робеть перед кем-чем-л.
Саха сааппат, ыт харбат (өс хоһ.). Хомсомуолланан дьэ хайдах буолуой, тугу оҥоруой? Биир тылы саҥарарыттан саатан өлөөрү гынар. Болот Боотур
«Хайа да түһүлгэҕэ сааппакка ыллыах киһи эбиккин, мин эрэйдээх тосту хаалбыт эбиппин», — диэтэ Маппый. Эрилик Эристиин
3. Улахан сырдыгы утары кыайан көрүмэ, көрбөт буолан хаал (киһи эбэтэр харамай хараҕын этэргэ). ☉ Не выносить яркого света, быть ослеплённым им (о глазах человека, животных)
Күн туундараҕа дьиктитик чаҕылыччы тыкпыт сырдыгар киһи хараҕа саатар. Н. Заболоцкай
Хараҕа саатан, быһыта симмэхтээтэ. М. Попов
Күн диэки көрдөхпүнэ, хараҕым саатар, кыайан көрбөппүн. Н. Тарабукин (тылб.)
4. Кэлэр кэмҥэ уонна сэрэтэр киэпкэ, атын туохтуур буолбат форматын кытта ситимнэһэн, «ону баҕас кыайан оҥоруоҥ суоҕа» диэн үөхсүү өйдөбүлүгэр туттуллар. ☉ В форме будущего времени и возможного наклонения в сочетании с отрицательной формой другого глагола употребляется в значении: «вам не удастся это сделать»
Хайа, булан таһаарымына саатаайаҕын. Н. Неустроев
Чэ, бачча дууһаны барытын кырган барбатаххына саатыаҥ! Амма Аччыгыйа
♦ Саатар сирэйэ суох (сирэйэ сааппат, сирэйдээх буолан сааппат) — сааты-сууту саныыр кэрээнэ, суобаһа суох. ☉ Бесстыдный, наглый; ни стыда, ни совести. Саатар сирэйэ суох киһи
□ Ити курдук майгыгыттан-быһыыгыттан сирэйдээх буолан сирэйиҥ саатыа дуо?! А. Софронов
Сирэйиҥ сааппат эн, сатана уола! Амма Аччыгыйа
◊ Саатар эт (сэп) кэпс. — эр киһи эбэтэр дьахтар ууһатар уоргана. ☉ Половой орган мужчины или женщины.
ср. др.-тюрк. йачан, с.-юг. йоат ‘стыдиться’
II
аат. Туох эмэ куһаҕаны, дьон сирэрин, сиргэнэрин оҥорортон улаханнык кыбыстыы; кыбыстар санаа. ☉ Чувство стыда, стыд; позор
Дьахтар саата улахан (өс ном.). Бар дьоҥҥо саат диэн аахсыллыбат буолбут быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Дьон айатыгар өлбүт куобаҕы тыытаҥҥын сааты оҥороойоҥуй. Амма Аччыгыйа
Омукөһүк дьоҥҥо ыҥырыллан ыһыахха барарыгар суос-сатыы барара эмиэ саат, дьэ ол иһин айаҕалыы сатаан тиҥэһэ аты тутан баайда. Эрилик Эристиин
♦ Саакка киир (бар) — бэйэҕэр сааты, сааттааҕы оҥоһун, саакка түбэс. ☉ Совершить что-л. постыдное, осрамиться, опозориться
[Дьүһүнүнэн үчүгэй уол төрөөтөҕүнэ] Сардаҥалаах сырайдаах, …… Самалдьыгас майгылаах Саҥас урууларын Саатабыла буолан, Саҥа ыччат дьоҥҥо Саакка барыаҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Туох буолан туора дьон балааккатыгар сыбыытыыгыный? Саакка киирэн хаалаайаҕыный! П. Ламутскай (тылб.). Саакка киллэр (ыыт) — киһи саакка киирэрин оҥортор, саакка түбэһиннэр. ☉ Выставлять кого-л. на позор, навлекать на кого-л. позор, дискредитировать кого-л.
Тыһы кырынаас курдук ньыламан маҥан сирэйигэр ымсыырдан, үс улуус үтүөлэрин оҕолорун барыларын саакка киллэртээтэ. Н. Якутскай. Ээ, айдаараайаҕын! Киһини саакка ыытан… В. Гаврильева. Сааккыттан таҕыс — кэрээҥҥиттэн тахсан сааты санаабат буол. ☉ Наглеть, терять чувство стыда, становиться бесстыдным
Ыстаарыста букатын саатыттан тахсыбыт киһи. А. Чехов (тылб.). Саатта куттар эргэр. — онно суоҕунан саакка киллэрбитин, холуннарбытын иһин киһиттэн үбүнэн-аһынан төлөбүрдэ ирдээн ыл. ☉ Брать плату, компенсацию с кого-л. за моральный ущерб, оскорбление чести и достоинства
[Хотуна эмээхсин] халыымын иэстиир, өссө ордугун саат куттарар, ыстарааптатар дуу үһү. А. Сыромятникова
Эн, Чомчоор, миигиттэн биир ийэ таба уон удьуорунан саат куттаран ылан байаары ол-бу буолан кубулуна тураҕын буолбат дуо?! П. Ламутскай (тылб.). Саатта кутун эргэр. — киһини холуннарбытыҥ, онно суоҕунан саакка киллэрбитиҥ иһин үбүнэн-аһынан төлөбүрдэ төлөө. ☉ Платить кому-л. за оскорбление, причинение морального ущерба
Саат куттаммын, биир кур оҕустаахпын бэрик биэрэн, [кинээһи] нэһиилэ ыыттым. М. Доҕордуурап
ср. тодж. йат, тув. ыйат ‘стыд’

туохт.
1. Хараҥа өҥнөөх буол, хара буолан көһүн. ☉ Темнеть, чернеть
Тэйиччи соҕус кырдал үрдүгэр хоруобуйата суох улахан ампаар дьиэ хараарда. Н. Габышев
Наахара хараҥа ойуур иһинэн баран иһэн, туох эрэ харааран турарын көрдө. Т. Сметанин
Ыарыылаах хортуоппуйу хайа быстахха иһигэр биһилэхтии төгүрүччү дьураалаах буолар. Кэлин онтон бэргээн, тарҕанан хортуоппуй иһэ хараарар, сытыйан барар. ФНС ОАҮүС
2. Киртийэн хараҥа (хара) өҥнөөх буол, киргэ биһилин, кирдээх буол. ☉ Запачкаться, загрязниться
Ырбаахы килэрийэ хараарбыт саҕатын көрөн баран санаарҕаан олорбохтоото. И. Гоголев
[Алааппыйа:] Ити мас көтөҕөн киирдим да, илиим хараарбата (олорон табах тардар). А. Сыромятникова
Илии кэриҥэ кирдээх, уот төлөнүгар тордонон илии кэриҥэ хараарбыт биэс-түөрт киһи аһыыр алтан чаанньыгын ылла [отчут]. «Чолбон»
3. кэпс. Уутуй, ууллан хаал, суох буол (хаар туһунан этэргэ). ☉ Таять, исчезать, чернеть (о снеге)
Уһук хоту сиргэ саас кэлэр, хаар хараарар. Н. Якутскай
Халдьаайы сирэйэ харааран, халыҥ хаар хара уу буолан халдьыгырыы уһунна. М. Доҕордуурап
Саас этэ. Хаар ууллан, сир харааран, күөх от саҥардыы бытыгыраан эрэрэ. «Чолбон»
♦ Аата хараарыа — аатын киртит диэн курдук (көр аат I)
Дьахтары сынньар, мөҕөр умнуллуоҕа, сүтүөҕэ. Биир эмэ оннук киһи баар буоллаҕына — иирбит ыт курдук туора көрүллүөҕэ, аата хараарыаҕа, сирэйэ киртийиэҕэ, онтон атын буолуор сатаммат. П. Ойуунускай
Чуо мин туспар кыһалларынааҕар оскуола аата хараарыа диэн айманара ордук улахан быһыылаах. Софр. Данилов
Айаҕа хараарар — айаҕа кытарар (оҥойор, хараарар) диэн курдук (көр айах I). Күтэр Уйбаан буоллаҕына бурдугу ыйытыыта суох бараабыт моҕотойдору, күтэрдэри үҥсэн айаҕа хараара турда. Н. Заболоцкай
Бэлэһэ хараарар (кытарар) (көр бэлэс). — Айыы, күтүрү ол мин туох диэн сымыйалыам буоллаҕай? — Төһө да мэлдьэһэн, бэлэһиҥ хараардар, төрдө, бука, эйигиттэн төрөөтөҕө буолуо оҥоробун. М. Доҕордуурап. Көхсө хараарда — утатан ыксаата. ☉ Испытывать сильное желание пить, жажду
Иһэргэ ыраас уу суоҕа, аспыт саппааһа бүппүтэ. Аччыктаан аҥаарбыт буолбута, утатан көхсүбүт хараарбыта. И. Сосин
«Бүгүҥҥү күннээххэ утатан көхсүм хараарда», — ыалдьыт дьахтар итии чэйи ыйырбахтыы иһэн, хараҕын быһыта симмэхтии олордо. М. Доҕордуурап
Мин бааһыран сытарбын билэбин. Уу иһиэхпин олус баҕарбыппын. Утатан көхсүм хараарбыт. «Чолбон»
Күлүгэ хараарбыт көр күлүк. Миигин да өлөрөн ордук үтүө ааттаныаҥ суоҕа… Дьөссө тыыныҥ ыарыа, күлүгүҥ хараарыаҕа. Ньургун Боотур
Үтүөҕэ тиксиэм суоҕа, Хата, Тыыннааҕы быстахпына, Тыыным ыарыа, Күлүгүм хараарыа. А. Софронов
«Күн ыраахтааҕыны, айыы тойон таҥараны олус умнума эрэ. Тылгын уһатабын диэн күлүгүҥ хараараарай?» — кинээс кыыһыран барда. М. Доҕордуурап
Күнэ хараарда көр күн. Хаһан эрэ кыһалҕаҕа ылларан, күнэ харааран сылдьар устудьуон уолчаан куруук, Семён Романович преподавателин дьиэтиттэн уларыйан тахсыбыта. Н. Лугинов
Сибилигин аҕай тырымныы дайар аҕам, күн анныгар көрбөтөх күндү доҕорум умсубуттара. Онон буруом умуллубута, күнүм хараарбыта. М. Доҕордуурап
Умайар уот куйааска тамаҕыҥ кууран, бэлэһиҥ хатан, күнүҥ харааран турдаҕына, ууга тэҥнээх тугу булуоҥуй?! П. Аввакумов
Тиҥилэҕэ харааран хаалла (тилэҕэ хараарда) көр тиҥилэх. Куотан иһэр фрицтэр Хойуостана түстүлэр, Тэскилээн эрэр немецтэр Тилэхтэрэ хараарда. С. Васильев
Кыракый уоллаах кыыс эргэ балаҕан диэки илииилиилэриттэн сиэттиһэн, сырсан тиҥилэхтэрэ хараара турбута. И. Федосеев
«Чэ-чэ. Бар!» — дэтэн баран, сыыһа-халты чэйдээт, ахтылҕаннаах доҕоттордоох бөһүөлэгим диэки сүүрэн тилэҕим хараара турбута. «ХС»
Тыына хараарда — 1) көхсө хараарда диэн курдук. Биитэр эн хатыҥыҥ былаҕа Сут дьылтан тыына хараарар Дьадаҥы биир ала ынаҕар Абырал буолта буолаарай? Эллэй
Тот киһи маннык күннэргэ дууһалыын, санаалыын сырдыыр, оттон аччык киһи тыына-быара ордук хараарбыкка дылы буолар. «ХС»; 2) өллө, тыына быһынна. ☉ соотв. отдать богу душу
Отонун төлө тутта, Оронугар оҕутта, Хамсаабакка хам барда, Хаарыан тыына хараарда. В. Чиряев. Субу айыы — кэрэ кыыс доҕоро өллөҕүнэ кини [Куралай Кустук] эмиэ тыына хараарыах курдук, туостуу кубарыйа көҕөрөн, доҕорун одуулуу-кэтии, далбааран тураахтаата. Д. Апросимов
Хараара иирбит — хараарчы иирбит диэн курдук (көр хараарчы II). [Мэхээс оҕонньор:] Хараара иирбиппин… Бу Баай Байбал баайыгар иирэммин, соҕотох оҕобуттан, мата сыстым дии. П. Ойуунускай
Уруһуйунан хараара иирэн истибэтэх да, суруйбатах да тиэмэтэ элбэх буолан таҕыста. Н. Босиков
Хаана хараарбыт — хаана (хаана-сиинэ) ыараата диэн курдук (көр хаан). Аҕам сүрдээҕин кыыһырбыт Хаана хараара уларыйбыт. Саха фольк. [Тыыхан] Уруккута-уруккутунан эрээри хаана хараарбыт, сылайбыт-элэйбит көрүҥнээх. Н. Босиков
Киһини өлөрбүт киһини хаана-сиинэ ыараабыт, хараарбыт киһи дииллэр. КОК