сов. и несов. 1, кого-что, полит, нейтрализациялаа, нейтральнай оҥор; 2. что (пресечь действие) уурат, быс, суох оҥор; нейтрализовать влияние сабыдыаллыы-рын быс; 3. что, хим. нейтрализациялаа, симэлит (кислотаны уонна щелопы хардарыта симэлитии).

сов. и несов. 1. кого-что (уподоблять) ассимиляциялаа, симэлит; 2. что, биол. (усваивать) ассимиляциялаа, иҥэрин; ассимилировать кислород воздуха салгын кислородун иҥэрин.

иссякать, исчезать бесследно, пропадать; сиик буолан симэлий = исчезнуть как утренняя роса (незаметно и бесследно). симэлит = побуд. от симэлий=. симэн = возвр. от симээ = наряжаться, украшаться; сир ийэ сибэккинэн симэммит мать-земля украшена цветами.

несов., заглушить сов. что 1. сүтэр, симэлит; оркестр заглушил голос певца ырыаһыт куолаһын оркестр симэлиттэ; 2. разг. (мотор, самовар и т. п.) умуруор; 3. перен. (ослабить) мүлүрүт, сымнат; заглушить боль ыарыыны мүлүрүт; 4. (о растениях) былдьаа, баттаа, бүөлүү үүн; сорняки заглушили поле хонууну сыыс от былдьаан кэбиспит; 5. перен. (подавить) умуруор, хам баттаа.

I
тыаһы үт. туохт. Күүстээх быһыттаҕас тыаһы таһааран сүр эрчимнээхтик тугу эмэ гын, оҥор (хол., оту оҕус). ☉ Производить резкие короткие свистящие звуки (напр., при косьбе)
Ох сааларын маҕыйа-маҕыйа тардан, ытыалаан сирдиргэтэн барбыттар. Н. Габышев
Дьахталлар үөрүйэх баҕайытык хамсанан, эр киһилии киэҥник дайбаан, чээл күөх оту охсон сирдиргэтэллэрэ. «ХС»
II
сирдиргээ I диэнтэн дьаһ
туһ. Сир ийэ хатыны Сидьиҥ өлүүлэр Сирдиргэттэхтэрэ диэн, Симэлитэн кэбиһээри, Силлиэрэн сирилэттэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу өйдөөх, ис киирбэх суруктан мин оччотооҕу дууһабын «бэртээхэй дьон» диэн тыл сирдиргэппитэ. Н. Босиков

1. аат. Элбэх тыас-уус, ньиргиэр-ньаргыар. ☉ Непрерывный громкий шум, грохот
   Эрбии эмиэ элэҥнээн Иэйэ-туойа килбэҥнээтэ. Тимир арааһа лыҥкынаан Дирбиэндарбаан олустаата. С. Васильев
   Дирбиэн-дарбаан, буулдьа ыйылыыра, бааһырбыт, өлөн эрэр дьоннор саҥалара сүрдээх быһыылааҕа. Ф. Софронов. Ити түгэҥҥэ иннигэр этиҥ этэринии идэмэрдээх тыас, дирбиэн-дарбаан, атах ньиргиэрэ иһиллибитэ. Эвен фольк.
2. даҕ. суолт.
3. Ньиргиэрдээх, тыастаах-уустаах. ☉ Оглушительный, громкий, шумный. Дирбиэн-дарбаан муусука
4. көсп. Аймалҕаннаах, айдааннаах, сатарыйыылаах. ☉ Шумный, беспокойный, тревожный
   Эстэн бүппүт эргэ дьыл Элбэхтэри тэрийдэ, Дирбиэн-дарбаан сэрии суолун симэлитэ сатаата. Саха нар. ыр. III
   Дирбиэн-дарбаан күннэргэ Дирбийэн-дарбыйан тураммыт Көнөр көҥүлү көрдүөхпүт, Көмүс солону көмүөхпүт. П. Ойуунускай

1. Бытарыйар гына алдьат, хампарыт. ☉ Разбить, расколотить, раздробить на мелкие кусочки, измельчить
   Биһиги суол уҥуор сытар икки уолбут тааҥканы үлтүрүппүттэр. Т. Сметанин
   Сайын уонна күһүн тыаттан үрүҥ лабыктаны хомуйан, хатаран, үлтүрүтэн көөнньөрбө оҥорон сиэтэллэр. ПДН ТБКЭ
   Хаалаах «Астра» сигэриэтэтин таһааран, икки сотону үлтүрүтэн, хамсатыгар симпитэ. Улдьаа Харалы
2. көсп. Өстөөҕү кыай, кыай-хот, үлтү сыс. ☉ Разбить, разгромить, сокрушить противника
   Өстөөх күүһүн үлтүрүтэн, Үрүҥ күнү кылбаардан, Эргийэн кэлээриҥ диэн атаарбыккыт, Иэйэн, долгуйан алҕаабыккыт. С. Васильев
   Стоянович этэрээтэ өстөөх тоһуурун үлтүрүппүтэ. П. Филиппов
   Үрүҥнэри үлтүрүтэн Ийэ сирбититтэн Сиппийбиппит. А. Абаҕыыныскай
3. көсп. Төрдүттэн эс, суох гын, симэлит. ☉ Уничтожать, изводить, губить
   [Арыгы] Буллаҕына-буулаатаҕына, Соруннаҕына-суудайдаҕына …… Үтүө да өйдөөҕү үлтүрүтэр. Өксөкүүлээх Өлөксөй. Баайдар норуоту баттыыр үгэстэрин үлтүрүтүөхпүт. Амма Аччыгыйа
   Үөрүүнү үрүүмкэ үрдэтэр, Үөрүүнү үрүүмкэ үлтүрүтэр. В. Гольдеров

аат., физ. Тулалаан турар аан дойдуга баар туох барыта, барамай. ☉ Физическое тело, предмет
Тыынар тыыннаах бары, бастатан туран, эттиктэрбит, биологическай олоҕу олоро сылдьабыт. Б. Павлов
Сир — халлаан биир эттигэ эбит. «ХС»
◊ Кыһыл эттик көр кыһыл
[Фолиевай кислота] киһи хааныгар кыһыл эттиктэри үөскэтэргэ наадалаах. ФВН ТС
Итирдэр утахтары иһэр дьоҥҥо эритроциттар — хаан кыһыл эттиктэрэ эрдэ силимнэһэллэр. УФГ ӨТАҮТ
Хааны кыһыл эттиктэр кытардаллар. МЛФ АҮө. Үрүҥ эттик эмп. — хааҥҥа баар бактыарыйалары суох гынар уонна эккэ-хааҥҥа туспа бэссэстибэ киирдэҕинэ ону симэлитэр белоктары оҥорон таһаарар хаан өҥө суох килиэккэтэ. ☉ Лейкоцит
Кыһыл эттиктэртэн ураты хааҥҥа өссө үрүҥ эттиктэр бааллар. МЛФ АҮө
Хаан үрүҥ эттиктэрэ, лейкоциттар, эти-сиини араҥаччылыыр суолталаахтар. Ыанньыксыт с. Хал- лаан эттиктэрэ көр халлаан. Халлаан күүскэ итийбит эттиктэрэ (сулустар) …… көстүбэт уонна көстөр сардаҥалары — сырдыгы уонна итиини таһаараллар. САИ ССРС ФГ
Биһиги норуоппут мындыр өйдөөхтөрө бэйэлэрин олохторун устатыгар кэтээн көрүүлэрин түмэн, халлаан эттиктэрин туһунан олус чопчу билиини тарҕаппыттар эбит. «Сахаада»

ж. 1. (по гл. ассимилировать) ассимиляция, ассимиляциялаапын, симэлитии; 2. (по гл. ассимилироваться) ассимиляция, ассимиляцияланыы, симэлийии; ассимиляция звуков дорҕооннор симэлийиилэрэ; 3. биол. ассимиляция, ассимиляциялаапын, иҥэринии (үүнээйи, харамай тастан вещество-ну ылан иҥэриниитэ); ассимиляция растениями азота үүнээйилэр азоту иҥэриниилэрэ.

I
туохт.
1. Уокка, төлөҥҥө салат. ☉ Опалить (что-л. на огне)
Мин көрбүтүм Волга туруору хааһыгар Чыпчаалын уот кэрээбит аарыма дуубун. С. Данилов
Киллэрбит отун, төлөҥҥө кэрээтэ. И. Гоголев
Тус бэйэтэ, дулҕаны, эмэҕи уокка кэрээн, олору төбөлөтөлөөн бултуура. Н. Босиков
2. Табаҕа суох хамсаҕа уоту даҕайан тарт. ☉ Посасывать, потягивать пустую курительную трубку, поджигая ее
Кини [Мэхээлэ] хамсатын кэрээн, оборо сылдьааччы. А. Сыромятникова
II
туохт.
1. Уостан симэлийэн тохтоон хаал (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Прекращаться, переставать; иссякать (обычно употр. в отриц. ф.)
Кэрээбэт кэпсээнин иннигэр Кэҕэ кыыл элбэхтик кэпсэнэр. С. Данилов
Өрүүтүн инники иһэргэ Биһиги кэрээбэт кэккэбит Биэрбит тылын толоруоҕа. И. Эртюков
Кэнчээри күөх оппут Кэмнээх анала кэлэн Кэрээн кэҕиннэ. Е. Иванова
2. Аймаа; алдьат, суох гын, симэлит. ☉ Расстраивать, разрушать; сводить на нет, изводить
Оччоҕо тугунан билиэмий Баайдары Уйбаанчык уол кэриэн? Эрилик Эристиин
Баартыйа уонна сэбиэскэй норуот эйэ иһин, дьоннор дьылҕаларын саҥа сэрии уота кэрээбэтин туһугар сыламтата суох охсуһаллар. «Кыым»
◊ Кэрээбэт кэҕэлээх, өрөөбөт өтөннөөх — киирбэт күннээх, кыһына суох, мэлдьи ичигэс, баай-тот, уйгу быйаҥ олоҥхо дойдутун хоһуйан этэр кубулуйбат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет благодатной страны олонхо с вечным летом, с незаходящим солнцем (букв. кукушка не перестает куковать, дикий голубь не перестает ворковать).