сметы доходов и расходов

вертикальный дисбаланс

частно-публичное партнерство

последствие нарушений и недостатков

ассоциации и союзы муниципальных образований

местные налоги и сборы

бюджетирование, ориентированное на результат

уст. выделанная особым способом непромокаемая бычья кожа, из к-рой шили мешки, изготовляли сосуды; сири иһит сосуд из сири .

правила землепользования и застройки

управление государственной и муниципальнай собственностью

потребители товаров и услуг

пользование (право пользования)

I 1) частн. п. от уон; уонна ыл берите десять (не больше и не меньше из множества предметов); 2) десять раз; уонна ыттыбыт мы выстрелили десять раз.
II 1. союз 1) соед. и, да; мин уонна кини я и он; үчүгэй уонна куһаҕан хорошо и плохо; 2) присоед. да и, и к тому же; ол эдэр саас алҕаһа буолуон сөп, уонна умнуллубута ыраатта то, возможно, было ошибкой молодости, да и забыто давно; кини үөрүйэх булчут буоллаҕа дии, хайа уонна саата үчүгэйэ бэрт он ведь опытный охотник, и к тому же у него замечательное ружьё; 2. в роли модального сл. 1) а ещё; уонна учуутал ээ а ещё учитель; 2) конечно; миигин этэҕин дуо? — Уонна! про меня говоришь? — Конечно! (про кого же ещё)) # уонна баран после всего этого; уонна баран булан ыл! после всего этого (попробуй) разберись.

водоотведение

федеральные нсьюги и сборы

территории общего пользования

внутригородская территория города федерального значения

градостроительный регламент

поселение

индекс бюджетных расходов поселения

индекс налогового потенциала поселения

I 1) земля, земной шар || земной; Сир Күнү тула эргийэр Земля вращается вокруг Солнца; Сир аргыһа спутник Земли; сир-сибиир уст. земля, земной шар; күн сирэ подсолнечный мир; земля людей; күн сирэ көҥүл , айыы сирэ аһаҕас погов. подсолнечный мир обширен, земля создателя открыта (иди, куда хочешь —везде дело найдёшь); 2) земля, почва, грунт; суша || почвенный, грунтовой, земляной, земельный; сир кырса дёрн; сиринэн соһуллар (или оттуур ) до пят, до земли (о длинной одежде); сири хорутуу вспашка земли; сир ийэ мать-земля, земля-кормилица; сир симэҕэ полевой| цветок; сир көстүбэт , тула уу земли не?: видно, кругом вода; сиргэ олор = садиться на землю; 3) земля, территория; колхоз сирэ колхозная земля; 4) место, местность, край; бу сири билэбин эту местность я знаю; бу сиргэ урут сылдьыбытыҥ дуо ? ты бывал раньше в этих краях?; 5) место, пункт; хонук сир место ночёвки; үүтү тутар сир пункт приёма молока; 6) разг. пол; оҕолор сиргэ оонньууллар дети играют на полу; 7) диал. охотничье угодье (закреплённое за каждым охотником-промысловиком); сиргэ таҕыс = отправляться в (своё) охотничье угодье # барар-кэлэр сир суох некуда деваться; күннүк сир расстояние, покрываемое за день; өһүргэниэх сир баппатаҕын нашёл, на что обижаться; сир аайы баар а) везде и всюду есть, имеется; везде и всюду найдётся кто-что-л.; б) посредственный, заурядный; сир аайы суох редкий, редкостный, незаурядный; сир аннынан скрытно, тайно, тайком; сир аһа а) что-л. съедобное (дикорастущее); б) диал. картофель; овощи; сир быта (человек), осведомлённый во всём; сиргэ киирэр диал. ящерица; сиргэ силлиир он ругается, возмущается (разочаровавшись, обманувшись в ком-л.); сиргэ түспүт сэрэбиэй судьба, рок; предопределение; сиринэн-халлаанынан андаҕай = клясться нёбом и землёй (отпираясь от чего-л. или доказывая что-л.); сир кыыла диал. медведь; сир ортото половина пути, середина пути; сир ортотун кэллибит мы прошли половину пути; сир саарбах нечто неопределённое: ни то ни сё; сир суох разг. а) неуместно; ни к месту; б) без основания; манна өһүргэниэххэ сир суох тут нет основания для обиды, тут не на что обижаться; сир түннүгэ умный; философски мыслящий; сиртэн көстүбэккэ сылдьан от стола два вершка (а туда же); сиртэн халлааҥҥа диэри (или тиийэ ) в высшей степени (делать что-л.; букв. от земли до нёба); сиртэн халлааҥҥа диэри махтан = приносить глубокую искреннюю благодарность; сиртэн хостонор баайдар полезные ископаемые; сир уһуга край земли (обычно говорится о непроходимых, бездорожных местах); сир сирэйдээ = позорить, опозорить кого-л.; сир-халлаан икки ардыгар на произвол судьбы, между нёбом и землёй; сир-халлаан икки ардыгар хаал = остаться между нёбом и землёй (т. е. без пристанища, без определённых занятий, вообще в неопределённом положении); сир ыла тур = а) хоть немного сократить расстояние (к-рое предстоит преодолеть); б) предпринять хоть что-л., чтобы выиграть (или добиться чего-л.); үлэ элбэх , бүгүҥҥүттэн сир ыла туруохха работы (предстоит) много, надо хоть что-нибудь сделать уже сегодня.
II : сир гын = момент.-однокр. пронестись, промчаться с шумом; ср. сирк: сирк гын =.

кадастровая оценка стоимости земельных участков

сир-буор аннынан тайно, тайком, незаметно (распространять слухи, клевету).

территория

поземельная книга

фискальный потенциал территории

браковать; отвергать; сирэн ылбата он забраковал что-л. (букв. забраковав, не взял); кыыс ити уолу сирэр девушка отвергает этого парня.

зоны с особыми условиями использования территорий

межселенная территория

стройка || строительный; тутуу үлэтэ строительные работы; тутууга үлэлээ = работать на стройке # уларытан тутуу реорганизация.

строительство

пользоваться чём-л., использовать что-л.; бэриллибит быраабынан туһан = пользоваться предоставленными правами; үлэһит күүһү толору туһан = полностью использовать рабочую силу.

перестройка реформа

десять; уонтан тахса свыше десяти; биэс уон саас пятьдесят лет; уон икки киһи двенадцать человек; кыыһым уона моей дочке десять лет; уонум мне десять (лет).

объект капитального строительства

1) пускать, отпускать; выпускать; көҥүл ыыт = отпустить на волю; 2) посылать, отправлять; почтанан ыыт = отправить что-л. почтой.

ситим сыһыан холб.
1. Этэр санааны уруккуну кытта тэҥнии тутан, сибээстээн туран эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли путем сопоставления, соотнесения ее с предыдущим контекстом (и после этого, после всего этого)
Дьэ уонна, дьону итэҕэй. С. Ефремов
Кини билигин үлэһит. Дьэ уонна, уруккутун курдук, күн ортотугар диэри утуйа сытыа дуо? А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы этэр санаатын урут этиллибиккэ туох эмэ хос санаалаах холбуурун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному, указывая на то, что она содержит дополнительную информацию (и к тому же)
Дьэ уонна, муҥ саатар, собуот тутуллуо диэн, итэҕэйэ да санаабаттар. А. Сыромятникова
Дьэ уонна, босхо харчыны ама сирбэт ини. «ХС»
3. Этэр санааны уруккуга бэлиэтээн, чорботон холбооһунун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному с выделением, подчеркиванием того, о чем говорится (ну еще и, кроме того)
Дьэ уонна эйиэхэ туох сонун баар? И. Гоголев
Дьэ уонна кимнээххиний? С. Ефремов
Ардыгар, хаар түһэн биир кэм үллүктүүрүн манаһар. Дьэ уонна, бу курдук утуйбатах түүннэригэр, ыйдаҥаны кытта астыныар диэри сэһэргэһэр. В. Иванов
4. Хайааһын буолан иһэр бэрээдэгин бэлиэтээһин дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Указывает на последовательность действий, о которых говорится в высказывании, с оттенком подчеркивания (и потом)
Оттон улахан оҕолор таһырдьа тахсан тоҥон хаалбатыннар диэн, ааны таһыттан баттатан кэбиһэрбит. Дьэ уонна хотоммутугар үлэлии сылдьаммыт, олбуксолбук ойон тахсаммыт, дьиэбитин таһыттан көрө охсон киирэрбит. В. Иванов
Дьэ уонна, сымыйарҕаабыккыт бу баар, илэ хараххытынан көрөн итэҕэйиҥ диэн буолара дуу? Н. Заболоцкай

ситим сыһыан холб. Эмоциональнай быһа бааччы бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное категорическое утверждение с оттенком заключения, вывода (и вот после всего этого пойди (разберись, докажи и т. д.))
Барса балтараа эрэ буолбакка, биэс-алта мөлүйүөҥҥэ тиийиэҕэ. Дьэ уонна баран, бырайыагы уларыппаппыт, уруккутунан хаалларабыт дии сырыт! В. Яковлев
Дьэ уонна баран, эн аахса сырыт. «ХС»

сири иһит көр иһит III
Сири иһит олус үчүгэй оҥоһуулаах, улахана да сүрдээх — омуна суох билиҥҥи тимир буочука саҕа. «Чолбон»
Симэхтээх сири иһиттэргэ арыылаах кымыс дэбилийэ турар. «ХС»
ср. монг. шир ‘кожа, шкура (крупного рогатого скота)’

туһан диэнтэн хай
аата. Саамай кутталлааҕа үбү туһаныыга сытар. В. Яковлев
Саха сиригэр тиэхиньикэҕэ аһара убанан, көлөнү туһаныы аҕыйаата. АНП ССХТ
◊ Сири туһаныы т.-х. — сири тыа хаһаайыстыбатыгар анаан туһаныы (бурдук, от үүннэрии, оһорбо сири туһаныы о. д. а.). ☉ Пользование землёй, её сельскохозяйственная эксплуатация, землепользование
Тыа хаһаайыстыбатыгар сири туһаныы — экэниэмикэ төрдө. ПИО ТС

I
сыһ. Уон төгүл. ☉ Десять раз
Дьахтар оронуттан туран уотун оттуор диэри санаата уонна уларыйар сурахтааҕа. Н. Заболоцкай
Кыра оҕолор күҥҥэ уонна охсуспуттара, уонна иллэспиттэрэ биллибэккэ хаалар. Дьүөгэ Ааныстыырап
II
1. ситим т.
1. Этии биир уустаах чилиэннэрин, холбуу этии иһигэр судургу этиилэри холбуурга туттуллар тыл. ☉ Союзное слово, связывающее однородные члены в простом предложении и части сложносочинённого предложения (и)
Оҕонньор …… уокка арыы бытархайын уонна биир кымаах табаҕы бырахта. Амма Аччыгыйа
Соҕуруу кыра эниэ халдьаайы анныгар тэлиэгэ тыаһа дарбыйар уонна, улам чугаһаан, кинилэр диэки кэлэн иһэр. Эрилик Эристиин
Оҕолор саас хаар алдьаныытыгар уонна сайын аччыктыыр эрэ кыһайдаҕына дьиэлэригэр кэлэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Алҕаспын бырастыы гын уонна ити туһунан умун. С. Ефремов
2. Этиигэ туох эмэ санаа хос этиллэрин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения целого предложения, в котором содержится дополнительное сообщение (да и, к тому же)
Ыалдьыы буолбатах, кырдьыы миигин ордук кыайда быһыылаах. Уонна бу бэйэтэ да муҥнаах атах! Амма Аччыгыйа
Бэйэм солом суох. Уонна, кырдьыга, сүрэҕэлдьиибин даҕаны. Софр. Данилов
Уонна биһи курдук ол кырдьаҕастар Арбана, айаҕалана сылдьыбаттар. С. Данилов
[Саввин:] Били Николаев уолу анаатым. Хорсун уол уонна сырыыга да тулуурдаах. С. Ефремов
2. сыһыан т. Саҥарааччы инники этиллибиккэ сөпсөспөккө үгэргиир, сиилиир сыһыанын көрдөрөр (өссө, өссө эбиитин). ☉ Употребляется для присоединения части предложения, в которой выражается несоответствие с оттенком иронии, осуждения, укоризны (ещё, а ещё). Уонна учуутал ээ
□ Устудьуоҥкаҕа уонна туох сонун кэлиэй. С. Ефремов
Булчут уонна баартыйата суох. Софр. Данилов
Төһө да тоҥсуй, төһө да иэй-куой, таптал уоһуннаҕына ол аан уонна аһыллыбат. Г. Угаров
ср. тув., хак. соонда ‘затем, потом, после’

ситим. сыһыан холб. Саҥарааччы инники этиллибиккэ «өссө ити кэннэ» диэн суолталаах утарар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительные отношения, присоединяя субъективное высказывание мысли к предыдущей (после всего этого). Уонна баран булан ыл!
□ Боккуойу да син биир мин курдук муҥнаабытыҥ буолбат дуо, уонна баран. А. Софронов
Эйигиттэн ханнык да тыйыс киһи тахсыа суох, уонна баран алмаас үлэтин кыайыаҥ дуо! А. Фёдоров

ыыт диэнтэн хай
аата. Холкуоһу тэрийэр мунньахтары ыытыыга көмөлөһөрүм. И. Борисов. Көтөр соҕуруу дьыл хайа кэмигэр көтөрүн биһилэхтээн ыытыы көрдөрөр. ШВФ З
Саҥа былаас биир бастакы олоххо киллэрэр дьаһалынан үөрэхтээһини саҥалыы тэрийэн ыытыы буолбута. ЛНН АДь

төһө ахс. аат.
1. 80 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны көрдөрөр. ☉ Восемьдесят. Аҕыс уон солкуобай. Аҕыс уон бугулу туруорбуттар
□ Аҕыс уон сэбирдэхтэн тиһиллэн оҥоһуллубут кинигэтин арыйар. Н. Якутскай
Бассабыык Серго аатынан холкуос Аҕыс уон ыалын Аарыма ууһа Арастаал диэммин. Эллэй
2. 80 сааһы көрдөрөр. ☉ Обозначает возраст — 80 лет (в притяж. ф.). Оҕонньор быйыл аҕыс уона
□ «Оттон мин аҕыс уоммун туолуохпар диэри өлбүгэм суох», — диэн чоҥкуйа кырыарбыт курдук маҥан баттахтаах Оллоон саҥа аллайда. М. Доҕордуурап
Онтон алта уоммун ааһан, Сэттэ уоммун ситэн, Аҕыс уоммун аҥаардастаан олордохпуна [ыччат дьон сааҕынаһар этилэр]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Биһи аҕыс уоннаах аар кырдьаҕаспыт Сергей Зверев айылҕаттан тойуксут. Л. Попов
3. Норуот айымньытыгар, поэзияҕа, кэпсэтии тылыгар аллитерацияҕа дьүөрэлээн туттуллар, «үгүс, элбэх» диэн суолталаах. ☉ В фольклорной аллитерационной поэзии и разговорном языке часто употребляется в значении неопределенного множества
Дьобуруопа диэн Тоҕус уон үйэ тухары туругурбут, Аҕыс уон үйэ тухары аатырбыт, Сэттэ уон үйэ тухары силигилээбит сир аххан баар эбит ини сэгэрдээр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аҕыс уон үрэх араллааннаан айгыстан, Айдааран-айманан киирэн, Аан ийэ дойду буолан, Аатырбыт-аарыгырбыт эбит. Ньургун Боотур
Тастыҥ дойду түөкүнүн Таас иэнинэн ыытаарыҥ, Аҕыс уон албастарын Арыйталыыр буолаарыҥ. С. Зверев

көр атыы
1.
Онно [эбэҥкилэр сирдэригэр] атыытутуу буолар. Атыыһыттар үмүөрүһэн тиийэннэр эбэҥкилэр муҥнанан булбут түүлээхтэрин дуона суох сыанаҕа атыылаһаллар. Амма Аччыгыйа
Киһисүөһү элбээн истэҕин ахсын, аһыыртаҥнар наадата улаатан, атыы-тутуу кэҥээн, ылсыы-бэрсии элбээн иһэр. Болот Боотур

көр быһыы-таһаа
Хаас-харах хамсатар, Уос-тиис оҥостор, Быһыы-тутуу быакайар, Тыгыл-игил тыынар …… Кыыс оҕо кылаан бэрдэ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Олорор быһыыта-тутуута бүтүннүү хайдах эрэ аҕамсыйбыт отчут үлэҕэ үлүһүйэн баран, отуутун айаҕар тахсан холкутук сынньана олороругар маарынныыр. Амма Аччыгыйа
[Үһүс кырдьаҕас:] Манчаарыны сэмээр көрдөхпүнэ, быһыы-тутуу үчүгэй, тилэри тэбэн тахсыбыт өттүктээх, синньигэс соҕус бииллээх, кулуһун курдук көбүс-көнө уҥуохтаах. В. Протодьяконов

көр абыран
5
- Таҥара баарына, эппит тылбын энчирэттэхпинэ, этиҥ үлтү түстүн!.. - Истэн туһан. «ХС»

аат. Хантан эрэ аҕалыллар, ыытыллар ол-бу араас кыра бэлэх. ☉ Мелкие подарки, гостинцы, привозимые или присылаемые кому-л. откуда-л. Манньатын-сулуутун, кэһиитинтутуутун, атын да ороскуотун кэрэйиэ суохтааххын. Күннүк Уурастыырап

I
туохт. Сөбүлээмэ, искэр киллэримэ, ахсарыма. ☉ Браковать, отвергать, не принимать
Сирэн-сирэн сиргидэххэ түбэһиэҥ (өс хоһ.). Мэлдьи сирэ сырыттахха, үчүгэй да кэхтэн барыа. Амма Аччыгыйа
Эмээхситтэр диэн дьэ искэл-тасхал дьон буоллахтара: сорох күн сирэн, сорох күн хайҕаан. Далан
ср. др.-тюрк. йер ‘пренебрегать, отвергать, питать отвращение’
II
аат.
1. Көстөр аан дойду алын эйгэтэ бүтүннүүтэ (халлаантан арааран этэргэ). ☉ Часть видимого мира, среда обитания людей, земля (в отличие от неба)
Сир үрдэ киэҥ — Үлэлиирбит курдук үлэлиэхпит, Үрүҥнэри кытта мөккүһүөхпүт. П. Ойуунускай
Таптаа, бу сир оҕото, Таптаа сири, халлааны! С. Данилов
[Ваня:] Бу сири, бу күнү миэхэ эн эрэ киэргэтэҕин. С. Ефремов
2. Дьон уонна кыыллар олохсуйан сылдьар, үөскүүр эйгэлэрэ (ууттан арааран этэргэ); хонуу. ☉ Суша (противоположность водному пространству)
[Туруйаҕа:] — Көтөрүҥ да үчүгэй, дьүһүҥҥүнэн даҕаны бэркин; бэйэҥ кураанах даҕаны сиргэ түһэр көтөр буоллаҕыҥ, үөнү-көйүүрү даҕаны сиигин. Саха фольк. Кураанах сирдэр — материктар уонна арыылар — Сир ньуурун бүтүннүүтүн сүүрбэ тоҕус бырыһыанын ылаллар. КВА МГ
Дьэ сиринэн, уунан тимир көлө эрэ элбээтэ. Кустук
3. Ол эйгэ үрүт араҥата, сабыыта, буор. ☉ Верхний слой коры планеты Земля, почва, грунт
Тыраахтарбыт — бухатыыр, Тыаһаа-ууһаа, сири тыыр! Эллэй
Титирэстээбит илиилэринэн сири харбыалыы-харбыалыы, кэбиһиилээх отугар сыылынна. Амма Аччыгыйа
Сир, күлүктүҥү буолан, дириҥник ирэ илигэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. Ол эйгэ ньуура. ☉ Поверхность, плоскость земли
Мундербек хомуһуолун көхсө тырыттан сиргэ соһуллубут, этэ бүтүннүү көстө сылдьар. Эрилик Эристиин
«Олор эрэ, Семён Ильич, манна», — Иванов сири таптайбахтаата. Амма Аччыгыйа
Сиэгэн өр соҕус тииккэ хатаастан турбахтаан баран, сиргэ кэлэн, «пөс» гына түстэ. Т. Сметанин
5. Ол эйгэттэн дьон туһанар быстаҕа (учаастак, территория). ☉ Территория, участок земли, находящийся во владении, пользовании людей (напр., пашня)
Бурдук сириттэн улардар көттүлэр. С. Данилов
Урукку үчүгэй сирдэрбин барытын былдьаан ыллылар. Н. Якутскай
Баай биир күрүө сириттэн Биэс уоннуу-алта уоннуу сыарҕа от кэлэр. Эрилик Эристиин
6. Туох эмэ буолар эбэтэр баар оруна, миэстэ. ☉ Место, на котором что-л. находится, обнаруживается; место, где происходит что-л. Тостубут сиринэн киниэхэ [хатыҥҥа] токур-макыр, туора салаалар үүнэн тахсаллар. Далан
Эһэ кинини хас да сиринэн бааһырпыта. Суорун Омоллоон
Куораттан тэйиччи сөмөлүөт түһэр сирэ оҥоһуллубут. И. Данилов
Көҕөн саҥарар сирин диэки бөкчөйөн үөмэн истим. Т. Сметанин
7. Территориялаах туспа дойду; сирдойду. ☉ Отдельная территориальная единица; местность
Эн иннигинэ омук сиригэр сылдьыбытым, тоойуом! Софр. Данилов
Ньиэмэс сирин, дойдутун Сэрии тиэрэр, Сор-муҥ, эрэй уйатын Силлиэ көтүтэр. Т. Сметанин
[Сандаарка:] «Хаастаах» диэн сиргэ үлэҕэ таҕыс диир. С. Ефремов
«Өйдүүбүн, мин эмиэ хайалаах хоту сиргэ үөскээбитим», — диибин мин. Н. Заболоцкай
8. астр. Күн систиэмэтигэр Күнтэн үсүһүнэн тэйиччи сылдьар, дьон үөскээнууһаан олорор планетата. ☉ Третья от Солнца, обитаемая людьми планета Земля
Сир уонна Күн маҥнайгы аргыстара — биһиэннэрэ. И. Данилов
Сир — модун кыахтаах, барҕа баайдаах кэрэттэн кэрэ планета. Айылҕаны х. Учуонайдар Сир кээмэйдэрин ааҕан таһаарбыттара. КЗА АҮө
9. Дьон олохсуйбатах, дьиэтэ-уота суох, тыа-толоон сир. ☉ Незаселённая местность без построек (лес, тайга, поле и т. д.)
Быйыл биир бастыҥ атыырым сиргэ өлөн хаалла. В. Протодьяконов
Сиргэ төрөөн хаалбыт ынаҕы булан иһэбин. Н. Заболоцкай
От тиэйэрбитигэр сиргэ хоно сылдьабыт. «ХС»
10. кэпс. Дьиэ муостата. ☉ Пол (в доме, в помещении)
Ааныс соһуйда, миинньигин сиргэ ыһыктан кэбистэ. А. Сыромятникова
Хос иһигэр киллэрэн, Сиргэ олорор сундуук дьааһык үрдүгэр: «Манна олоруҥ», — диэтэ. Эрилик Эристиин
Дьиэҕэ, сиринэн кытта тэлгэнэн, киһи бөҕө утуйа сытара. «ХС»
11. Уста кээмэйин өйдөбүллэрин, ону бэлиэтиир ахсаан ааттары кытта дьүөрэлэстэҕинэ ырааҕы бэлиэтиир. ☉ В сочетании со словами со значением меры длины и с именами числительными с тем же значением обозначает расстояние
Төһө сирий? Үс килэмиэтир. Амма Аччыгыйа
Көс кэриҥэ сири бардыбыт быһыылаах. М. Доҕордуурап
Талахтар иннилэригэр сүүрбэччэ миэтэрэ сиртэн буруо бурҕас гынна. Т. Сметанин
♦ Атаҕа сири билбэт буолла көр атах
[Маня:] Мин бүгүн дьоллоох күнүм. Үөрүүбүттэн атаҕым сири билбэт буолла. С. Ефремов
Уол дьэ көрбөтөҕүн көрөн, сүтэрбитин булан сүрэҕэ күүскэ тэбиэлээтэ, атаҕа сири билбэт буолла. П. Филиппов
Мин [сурук тутан] үөрүүбүттэн атахтарым сири билбэт буолбуттара. Г. Колесов
Барыах-кэлиэх (барыах) сирин булбата көр бар. Дьиэ иһинээҕи дьон бары, тойон кыыһырбытын көрөн, кутталларыгар барыах-кэлиэх сирдэрин булбакка, биир сиргэ буллугунаһан хаалбыттара. Эрилик Эристиин
Катя киирэр, сүрдээхтик куттаммыт. Ханна да барыах сирин булбат. С. Ефремов
Ийэ сир — ийэ дойду диэн курдук (көр дойду). Ийэ сирим урсуна Сибэккинэн долгуйар. Эллэй
Үрүҥнэри Үлтүрүтэн Ийэ сирбититтэн Сиппийбиппит. А. Абаҕыыныскай
Илгэлээх ардах Ийэ сир хаппыт иэнин ибиирдэ. И. Егоров. Сир аннынан — бэрт кистэлинэн, кистээн кэпсииллэринэн. ☉ По секрету
Бу нэһилиэкпит сууттара куһаҕан сууттар буоллулар диэн сир аннынан сэһэн тарҕанар. Күндэ
Сотору сэрии буолуо диэн сир аннынан сурах дэлэйбитэ сүрдээх. «ХС»
Онтон сотору сир аннынан кэпсээн тарҕанар: «Ньукулааскыны дириэктэр үүрдэрбит». «ХС». Сир (сирэ) баппатаҕын кэпс. — олоҕо, төрүөтэ суохтан араас буолары сүөргүлээн этии. ☉ Выражает неодобрение говорящим эмоциональной реакции другого человека, проявляемой без повода, без причины
[Омуннаах Уйбаан:] Туохтан быаргын тарбаатыҥ? Аата, күлүөх сир баппатаҕа. Н. Неустроев
Өһүргэниэх сирэ баппатаҕын! Мин эйигин уорарга уһуйар үһүбүн дуо? И. Гоголев
[Барахсаанап:] Эчи кыыһырыах сир баппатаҕын. Бардын ээ. С. Ефремов
Сир быта көр быт. «“Сир быта” дэһэллэр бу Коля курдук киһини — Уолан хаадьылаабыта. — Кини барытын истэ-билэ сылдьар». Далан
Киһиргээмэ, улахан суруйааччыларга сыстыма, эн, сир быта, туундара чаҥырҕаһа, кутуйаҕа. Н. Габышев
Сэриинэн куттуур талаанньыт Сир бытын ким ытыктыай? Дьуон Дьаҥылы. Сиргэ силлээ — сыыһыа суохха сыыспыккыттан эбэтэр туох эмэ көһүппэтэҕин курдук төттөрү, тутах буолан тахсыбытыттан наһаа кэлэй. ☉ Чувствовать глубокое разочарование от досадной оплошности, от чего-л. несбывшегося
Оттон мин куоракка французскай эти сиэн бараммын сиргэ силлээн турабын. Далан
Бэйэтин мөлтөҕүттэн бэйэтэ кэлэйэн сиргэ силлиир. Эрилик Эристиин
Сөдүөттээх баран хаалбыттар. Ньукулай сиргэ силлээтэ. Н. Босиков. Сиргэ тиийэ дьүдьэй кэпс. — харахха быраҕыллар гына олус ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно исхудать, отощать (так, чтобы бросалось в глаза)
Арай хомсомуоллар модьуйууларынан Таня «Сырдык суол» холкуоска тахсан баран, үлэтин кыайымына, сиргэ тиийэ дьүдьэйбит үһү. М. Доҕордуурап
Хайа, үчүгэй эбиккин буолбат дуо? Оттон били Суонньа хотууска сиргэ тиийэ дьүдьэйдэ диэх курдук эппитэ дии. «ХС». Сиргэ түспүт сэрэбиэйэ фольк. — (киһи) төрүт дьылҕата, туохха анаммыта. ☉ Судьба, рок, предназначение (человека)
[Сөдүөччүйэ:] Хата, доҕоор, биһигини Ойох-эр буолан олоруҥ диэн …… Сиргэ түспүт сэрэбиэйбит Сиэрдээн тэрийбитэ буолаарай? А. Софронов
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин. П. Ойуунускай
Махтанабын маннык тыйыс Сиргэ түспүт сэрэбиэйбэр, Кини тыынын, тымныы ыйын Сылытар сыаллаах мөккүөрбэр. С. Данилов. Сиргэ хаал — туох да туһата, көдьүүһэ суох хаал. ☉ Оставаться без пользы, без толку (о чём-л.)
Мин тылым ыарахан буолуохтаах, мин тылым сиргэ хаалыа суохтаах. Бэс Дьарааһын
[Иван Иванович:] Дьэ кыһыылаах дьыала. Итиччэ киһи эрэйэ, итиччэ ас таах сиргэ хаалан хаалара. С. Ефремов. Сиргэ эрэ тимирбэтэ — кыбыстан, саатан саһар, турар сириттэн сүтүөҕүн баҕарар. ☉ соотв. готов сквозь землю провалиться
Аккыырай саатыгар сиргэ эрэ тимирбэтэ. П. Ойуунускай
Аҕалаах ийэтин кэпсэтиилэрин кэмигэр Тэппэй сиргэ эрэ тимирбэккэ олорбута. Далан
Сеня сиргэ эрэ тимирбэтэ. «ХС». Сири (эрэ) бааһырдан — киһи курдук тугу да кыайан оҥорор кыаҕа суох эрээри тыыннаах эрэ буолан (сырыт). ☉ Влачить жалкое существование (будучи немощным, нездоровым)
Мин да киһи төһө өр сир үрдүн бааһырда сылдьыахтыы аны кэлэн сир-уот былдьастамый? Н. Лугинов
[Сандаарка:] Ол тулаайах, аҥаардас эрэйдээх таах сири эрэ бааһырда сырыттаҕым эбээт. С. Ефремов
Билигин да аны биир уонча сыл сири бааһырдар санаалаахпын. В. Васильев. Сир ийэ поэт. — сири тыыннаах буолар төрдө диэн ытыгылаан, убаастаан ааттааһын. ☉ Мать-земля, земля-кормилица
Сир ийэ үрдүнэн силлиэлээх холорук Силлиэрэн-боллоорон ытыллан таҕыста. П. Ойуунускай
Сир ийэ, Иэнигийэ, Утуйар, Уоскуйар. Күннүк Уурастыырап. Сир өппөт — 1) ыраах сылдьыбат эбэтэр уһун сири кыайан хороппот. ☉ Далеко не ходит, слабый ходок
Урукку өттүгэр оройуонум кииниттэн хаһан да сир өтө илигим. Г. Колесов
Аанньа утуйбакка, аһаабакка сэниэтэ да эстэн, соччолоох сири өппөт гына олус бытааннык баран испитэ. Д. Таас
Ханна баран сир өтүөм баарай, дьиэбиттэн иһэбин. Р. Кулаковскай; 2) туох да улаханы, күттүөннээҕи ситиспэт, ырааппат, эбиллибэт. ☉ Многого не достигнет, не добьётся; далеко не пойдёт
Булчуттар сигилибит Таас үйэ дьонноруттан Сир өтө илик эбит. И. Гоголев
[Даача тутааччы] Килэрийдэ-молоруйда, Үлэлиир-үлэлиир, сир өппөт. С. Тимофеев
Уоруйах киһи сир өппөт, байбат диэн баар. «ХС». Сир саар- бах — хайатыгар да сөп буолбат, табыллыбат курдук. ☉ Сомнительный, ни то ни сё
Арай Супту Түһэр диэн сир саарбах, харса хабыра суох, киһиргэс киһини сити дьону кытта барыс диэбитэ. В. Титов
Биһиги бөһүөлэктэн ыраах, сүүрбэ биэс көстөөх сиргэ олорон үлэлиибит. Манныкка сир саарбах, киһи тугу да оҥорор кыаҕа суох. «Кыым»
Сир сиксигэ көр сиксик. Сир сиксигин кэрийэн Силлиэ ытаан ааһара. С. Руфов
Билигин биһиги дьоммут халлааҥҥа ханнык даҕаны көтөр сананан көрбөтөх үрдүгэр кыырайа көтөллөр, сир сиксигин барыы кэрийэллэр. Н. Габышев. Сир сирэйиттэн сот — суох гын, өлөр-өһөр. ☉ Стереть с лица земли
Сэбиэскэй былааһы утары барбыттары барыларын сир сирэйиттэн сотуоҕуҥ! Амма Аччыгыйа
Бассабыыктар баһылаатылар. Саха омук үтүөтүн, баайдары сир сирэйиттэн сотуохтарын баҕараллар. «ХС». Сир суох кэпс. — 1) табыгаһа суох, сөбө суох, олуона. ☉ Не соответствует обстановке, неуместно, не к месту
Кыыс сирэйэ итий, сүрэҕэ мөҕүл гына түспүтэ да, аккаастаныах сир суох буолта. Суорун Омоллоон; 2) туох да төрүөтэ, биричиинэтэ суох (хол., тугу эмэ гынарга, хайдах эмэ буоларга). ☉ Нет основания, нет повода для чего-л. «Хайдах атаҕастаныамый! Атаҕастанарга сир суох», — диэбит барыллыа. Саха фольк. Сир түннүгэ кэпс. — өйдөөх, киэҥ билиилээх-көрүүлээх, бөлүһүөк киһи. ☉ Человек большого ума, обладающий обширными знаниями, мудрец
Бииктэр биэссэр «куоракка киирэн үрдүк үөрэхтээх, сир түннүгэ, судаарыскай дьоҥҥо батталы-хабаланы утары охсуһарга үөрэттэрэн тахсар үһү» дииллэр. Амма Аччыгыйа
Сир түннүгэ эмээхсин өйдөөх тылын-өһүн, бараммат сэһэнин истээри киниэхэ быыстала суох ыалдьыттар сылдьаллар. И. Гоголев
Дьэ, сир түннүгэ кырдьаҕас, былыргыны-аныгыны олорчутун биэс тарбаҕыныы билэр. Р. Баҕатаайыскай. Сиртэн көстүбэккэ (быкпакка) сылдьан кэпс. — ситэ илик оҕо киһини, оҕону бачча кыратыттан оннук-маннык буолар диэн сэмэлээн этии. ☉ Выражение осуждения ребёнка, подростка за непристойные выходки, неподобающие малолетним
[Маарыйа:] Былаас, уолгун буой! Сиртэн көстүбэккэ сылдьан …… дибдигириир буоллаҕына, хайа сатаан да ыал буолан олоруохпут суох дии. А. Софронов
[Лэкиэс:] Аныгы оҕолорго сиртэн көстө иликтэриттэн дьөксө эр, ойох наада. С. Ефремов
Көр, Быттааны уола хара ыт, сиртэн көстүбэккэ сылдьан эрэ тыл утарсар. МНН. Сиртэн халлааҥҥа тиийэ (диэри) — муҥура суох, наһаа. ☉ В высшей степени (букв. от земли до небес)
Доҕуурап эмээхсиҥҥэ сиртэн халлааҥҥа тиийэ махтанна уонна Бадалааһап сүппүтүн кэпсээтэ. И. Никифоров
Бастакы уруокка аны Гавриил Семёнович сиртэн халлааҥҥа тиийэ хайҕаата. Н. Босиков
Биһиги оҕобут ыарахан кэмигэр …… көмөлөспүккэр, биһиги, ийэлээх аҕата, сиртэн халлааҥҥа тиийэ махтанабыт. «ХС». Сир уларый — атын сиргэ бар, көс. ☉ Переменить место жительства, переехать на другое место
Бачча сыстан үлэлээн иһэҥҥин сир уларыйбатыҥ ордук диэн сүбэлиибин. И. Сысолятин
— Ол ханна сүгүннүҥ, хотуой? — диэн Сэмэн туора түһүстэ. — Сүктүбэтэҕим да иһин, сир уларыйабын. С. Федотов
Быстыахтара дуо, эмиэ тыын былдьаһыгынан сир уларыйдылар. И. Данилов. Сир уһуга — олус түгэх, кытыы сир. ☉ Край света. Сир быстар уһугар, хоту дойдуга, Сайаҕас уолчаан олоорто. С. Данилов
Сир уһугар баран эрэр киһи эбиккин дии. Н. Босиков
Өскөтүн наада буоллаҕына Сибииргэ, сир уһугар барсыам, ол туһугар санааҕын хамсатыма. «Кыым». Сир <сирдэ> ыла тур — аргыстаргыттан эрдэлээн суолгуттан көҕүрэт эбэтэр сүүйүүлээх буолар гына тугу эмэ урутунан оҥор. ☉ Сокращать расстояние предстоящего пути, тронувшись раньше своих спутников, или для того, чтобы быть в выигрыше в чём-л., опережать других
«Чэ, мин аппын көлүйүөхпэр диэри сир ыла тур», — диир кулуба. Далан
Мин сатыы киһи дьиэ диэки сыҕарыйа, сир ыла туруо этим. Н. Заболоцкай
[Чолбон Түмээһэ] күүһүнэн мөлтөх эрээри, охсуһууга-этиһиигэ иннинэн, «сир ылан» урут охсон «чап» гыннарар үгэстээх. «ХС»
◊ Дойду сирэ түөлбэ. — Саха сирин киин оройуоннара (хоту оройуоннар олохтоохторо ааттыыллар). ☉ Центральная Якутия (так говорят жители северных районов)
Дойду сирин кыыһа аһара иистэнньэҥэ, бэртээхэй оһуордьута биллибитинэн барбыта. И. Готовцев. Кэбиһиилээх отторбут дойду сирин курдук бөдөҥ буолбатахтар, ол да буоллар от төһө кэмчиний да, соччонон күндү. «Кыым»
Көстөөх сир көр көстөөх. [Муора] Күүстээх баала, Күөстүү үллэн, Көстөөх сиртэн Көтөҕүллэн, Көһөҥөтүк Көһөн кэллэ. Күннүк Уурастыырап
Алмаастаах куораттар көстөөх сиртэн күлүмүрдэһэн көстөллөр. А. Фёдоров
[Соноҕос] Көнөтүк, холкутук айаннаа, Көстөөх сирдэри уҥуордаа. С. Васильев. Күннүк сир — күн устата айаннаныллар сир. ☉ Расстояние, покрываемое за день
Үс күннүк сиртэн ыла Үөгүтэ иһилиннэ. П. Ойуунускай
Мин иннибэр сатыы күннүк Сиртэн Сиинэм көһүннэ. С. Данилов
[Аал уот] Үөлэстэн тахсар торҕо буруотун Үс күннүк сиртэн бар дьоммут көрдүн! И. Егоров
Күн сирэ (анна) кэпс., көр күн. Бу күн сиригэр биирдэ төрөөнүөскээн ааһар эрэйдээх да буолар эбит. П. Ойуунускай
Мин дьоллоохпун даҕаны. Бу үрүҥ күн сиригэр. С. Васильев. Дьуон Дьаҥылы айар командировкаҕа Аллайыахаҕа сылдьан …… күн сириттэн маппыта. «ХС»
Сир аргыһа көр аргыс. Бу суруйа олордохпуна Дьиэм үрдүнэн сандааран Сир аргыһа сыыйылынна. И. Гоголев
Судаарыстыба элбэх үптээх буоллаҕына, …… Сир аргыстарын халлааҥҥа таһаарар. Н. Якутскай
Сир аһа көр ас III. Дьэдьэн минньигэһин ким барыта билэр. Саха сиригэр саамай күндү сир аһа. Далан
Бүлүү кооператордара сир аһын хомуйууга ордук оскуола үөрэнээччилэрин үгүстүк туһаналлар. Дьону үөр. Сир аһын хомуйуу кэмэ бүттэ. «ЭК»
Сир баайа көр баай II. Сир баайын көрдүү сылдьар биир кыракый геологическай этэрээт Алдан өрүс салаата Чоомполоо үрэх тардыытыгар тохтообут. ПАК АаТХ
Сири-дойдуну билэр киһи быһыытынан, сир баайын көрдүүр эспэдииссийэҕэ сирдьитинэн барсаҕын. «Кыым». Сир кыыла түөлбэ. — эһэ. ☉ Медведь. Сирим кыыла сигидийбит Сидьиҥ сииктээх дойду Сиик үрэхтэрин, Сис тыаларын, Силистээх тииттэрин Сиҥнэрэн тураннар Сиэмэ бөҕөнү Сиэйэлкэлээн ыспыттара. Саха фольк. Сир мундута түөлбэ. — күлгэри. ☉ Ящерица
Хаччыгынаан тыын киллэринэн …… сир мундутун курдук мөҕүллэҥнээн, истиэнэҕэ умсары өйөммүт күөх кырааскалаах баалынай анныгар киирэн саспыта буолла. Эрилик Эристиин. Сир ортото — 1) барыллыахтаах, айаннаныллыахтаах сир аҥаара. ☉ Половина пути, середина пути
Ол баран истэҕинэ — сир ортотун холобурдаах сиргэ тиийбитин кэннэ, кэнниттэн бэрт сүрдээх сытыытык ат туйаҕын тыаһа чыбыгырыы түстэ. Ньургун Боотур
Наҕыл саамай бэтэрээ уһук ыалыгар диэри сир ортотун эрэ барбыттар. Амма Аччыгыйа; 2) туох эмэ саҕаламмыт тиһэҕэр тиэрдиллибэтэҕэ, ортолообута. ☉ Незавершённый, доведённый лишь до середины (о начатом деле)
[Мэхээлэ:] Ити курдук үөрэнэ-үөрэнэ сир ортотуттан хаалан истэхпит. А. Софронов
Тугу оҥорбуппутун муҥур ситиһии курдук санаахтыыбыт. Онтубут дьиҥинэн хаһан баҕарар сир ортото буолуо. В. Яковлев
Дайычча саҕаламмыты сир ортотуттан хаалларары, бытаардары бука былыргыттан сөбүлээбэт. «ХС». Сир саара — сир (планета быһыытынан). ☉ Земной шар. Сир саарын хаартатын сирийэ көрүҥ, — Кини кэтит иэнин эргийэ көтүҥ… А. Абаҕыыныскай
Сир саарын нэһилиэнньэтин хойуутун быһаарарга олорооччулар ахсааннарын кураанах сир иэнигэр түҥэтиллэр. МНА ФГ. Сир сиигэ — буорга мустан сылдьар оҥоойу курдук дьүһүннээх олус кыра көтөр үөн. ☉ Мелкое насекомое (похожее на мошку), обитающее на почве
(Абааһыларын этэ-хаана) араас сир сиигин үөнэ буолан аллараа дойдуга чуубугуруу-чуубугуруу саккырыы тоҕунна. Ньургун Боотур
Абааһылар …… сир сиигин саҕа буолуохтарыгар дылы аччаан бараннар, сиргэ хаамса сылдьыбыттар. Саха ост. I. Сир симэҕэ — 1) хонуу сибэккитэ, сибэкки. ☉ Полевой цветок
Бэйи, бу сир симэхтэриттэн гербарийбар биирдии эксэмпилээрдэ ылан уган иһиим. Суорун Омоллоон
Сир дьиктитик сипсийэр, Сир симэҕэ чэчир тылынан. С. Данилов; 2) хонууга сайын эрдэ тыллар кыра сэбирдэхтэрдээх күөх сибэкки. ☉ Незабудка
Кыргыттар …… хайаларын эрэ сир симэҕэ ойуулаах күөх солко былаатын тоһуйа охсон, куттаран ыллылар. Амма Аччыгыйа
Туох ааҕан ситиэҕэй [алаас] Ньургуһунун, сардаанатын… Чуораан от, сир симэҕэ Чугдаар дьоллоох ырыалаахтар. М. Тимофеев. Сир сылгыта — сыһытыллыбатах, айааһамматах сылгы. ☉ Дикая лошадь
Кэрэ кыыстарын …… Сир сылгытын курдук симиэн, Таҥара табатын курдук таҥыннаран …… тоһуйдулар. Д. Говоров
Сир сылгыта ырыганнаабытын «дьында» эҥин диэччилэр. НПИ ССЫа. Сир тымыра — сир анныттан тахсар уу сүүрээнэ, дьүүктэ. ☉ Источник воды, ключ, родник
Сырдык үрүччэ …… Силис уутуттан силбэнэн, Сир тымырыттан эбинэн …… Куугунуур айаннанан Аатыраҕын, алыстыыгын. Күннүк Уурастыырап
Сайын биһиги өрүстэрбит ардахтан уонна сир тымырыттан ууланаллар. КЗА АҮө. Сир тымырын уута чырылыы сүүрэр. С. Аксаков (тылб.). Сир хамсааһына — сир дириҥ түгэҕэр эмискэ буолар быһытталаныылар, сыҕарыйыылар түмүктэригэр үөскүүр сир ньуурун түллэҥнээһинэ, күөгэҥнээһинэ. ☉ Землетрясение
1966 сыллаахха сир хамсааһына Ташкент үгүс олохтоохторун дьиэтэ суох хаалларбыта. СГПТ
Сир хамсааһынын кэнниттэн тулалаан турар сир киһи билбэт гына уларыйбыта. КВА МГ
Түүнүн дойду соҕурууҥҥу оройуоннарыгар сир хамсааһына буолла. «Кыым». Сир хайаҕаһа түөлбэ. — эһэ арҕаҕа. ☉ Медвежья берлога
«Сир хайаҕаһа» диэн тугуй дии сыһан баран, бүтэйдии сэрэйэн эһэ арҕаҕа буоллаҕа диэн, ыйыппатым. Н. Босиков
Бүгүн сир хайаҕаһын таба хаамтым. Иччилээх быһыылаах. Н. Босиков. Сир хараҕа — куөл саамай дириҥ, чүөмпэ өттө. ☉ Самая глубокая часть озера, омут
Маар үрэх элбэх куталаах, дириҥ «сир хараҕа» дэнэр чүөмпэ көлүйэлэрдээх буолар. «ХС»
Оргулу [сир аата] былыргылар «сир хараҕа» диэн ааттыыр этилэр. Оройугар улахан төгүрүк күөллээх. «ББ». Сир чукчата түөлбэ. — чучунаа. ☉ Дикий, одичавший человек
Кини …… чучунаалар тустарынан үһүйээн кэпсээни билэр, олору манна «сир чукчалара» диэн ааттыыллар эбит. Н. Заболоцкай. Сир ыта — бөрө, саһыл икки ардынан дьүһүннээх сиэмэх кыыл. ☉ Шакал. Тыа сирэ — тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанан олорор улуустар уопсай ааттара. ☉ Сельская местность
Оччоттон билиҥҥэ дылы ыраах тыа сиригэр куоратчыт тахсара бэрт улахан сонун, элбэх кэпсээннээх буолар. А. Софронов
Кини [П.А. Ойуунускай] тыа сиригэр, Тааттаҕа, тахсан дакылааттыырын мин истэрим. Суорун Омоллоон
Ити кэмҥэ холкуос үлэтин, тыа сирин сайдыытын туһунан хоһооннору суруйарым. В. Протодьяконов
др.-тюрк., тюрк. йер, йир, чер

биирдэм тыас туохт. Эмискэ түргэнник, сирилэччи тыаһыы түһэн ыл (туох эмэ, хол., массыына, түргэнник кэлэн ааһарыттан). ☉ Издать короткий свистящий шум (напр., о быстро проезжающей машине)
Туомускай ат …… айанньыттары сиирэ-халты ааһа көтөн сир гынан хаалла. Амма Аччыгыйа
Сорох массыыналар ситэн сир гынан ааһаллар, сорохтор утары куугунатан кэлэн курулуу тураллар. «ХС»
Төбөтүн сиигинэн түү мээчик сир гынан ааһар. А. Алдан-Семёнов (тылб.)

сир II диэн курдук
Урууп дьиэтэ …… таас аттаҕаһыннардаах түннүктэрдээх, сиргэ-буорга киирбиккэ дылы эргэ ампаар дьиэ элээмэтэ. Күндэ
Тураахтар …… сиртэн-буортан тугу эрэ ытыра-ытыра, төттөрү-таары көтөн хааҕырҕаһан эрэллэр. Бэс Дьарааһын
Сорохтор торбостуу сосуһан, Сири-буору сухалыыллар. С. Васильев
♦ Сир-буор (сири-буору) анны- нан — сир аннынан диэн курдук (көр сир II). [Түптүр Хара:] Истэҕин дуо, эн оҕоҥ чааһынан бэрт куһаҕан кэпсээн сир-буор аннынан сыыллан эрэр ээ… Суорун Омоллоон
Кулуба уола тоҕо бу тулаайах эмээхсиҥҥэ иитиллэрин туһунан сири-буору аннынан дьикти сэһэн баар. И. Гоголев
Зиночка Лизочкаҕа …… Сири-буору аннынан Сибис гынар. П. Тобуруокап. Сир-буор сирэйдээ кэпс. — улаханнык кыбыһыннар, саатырт. ☉ Сильно опозорить, осрамить
Барбат буоллаххына, туттаран, кэлгиттэрэн да илдьэн сибииккэҕэ быраҕан, сир-буор сирэйдиэм диир. ОИП Х
Саллааттары мэнээк сир-буор сирэйдиигин, түүрдэрэҕин, түүрэйдиигин. И. Никифоров
Дьиэлэригэр кэлээт киһитин дэлби мөҕөн сир-буор сирэйдээбитэ. «ХС». Сиргэ-буорга тэбис — 1) киртит, хараарт. ☉ Опозорить кого-что-л., запятнать чем-л.
Таптал тыйыс андаҕарын Сиргэбуорга тэпсимэҥ. С. Данилов
Ыларов бу суругун оройуон салайар үлэһиттэрин, биһиги балыыһабыт кэлэктиибин холуннарар, кинилэр үтүө ааттарын сиргэ-буорга тэпсэр сыалынан бооччойбут. Р. Баҕатаайыскай
Кини, ыраас кыыс чиэһин, уодаһыннаах санаалаахтар харысхала суох сиргэ-буорга тэпсибиттэрэ. «ХС»; 2) аҥаардастыы, самнарыылаахтык баттаа-үктээ, атаҕастаа. ☉ Всячески унижать, втаптывать в грязь кого-л.
Дьорҕоотоп кэнники да санаатын ыһыктыбатах. Төһө да сиргэ-буорга тэпсилиннэр. Далан
Сэриимсийбит самурайы Сиргэ-буорга тэпсиэхпит. А. Абаҕыыныскай
Ити аата киһиэхэ холообокко, мэлдьи сиргэ-буорга тэпсэ сылдьар чиччик эбит. «ХС»
Сиргэбуорга хаал — сиргэ хаал диэн курдук (көр сир II). «Ити көрдөһүү бэрт сиргэ-буорга хаалыа суоҕа», — Турахин, тыла булдьуйдар даҕаны, аргыһыгар элбэҕи кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
Кини бэйэтэ: «Арыгылыырбын кэргэним, оҕолорум тустарыгар быраҕыам», — диирин итэҕэйбэккэ сиргэбуорга хаалларар табыллыа дуо? М. Попов. Сири-буору кымыстаа (кымаахтаа) — саатан, кыбыстан кэлиэхбарыах сиргин булума, кулук-халык тутун. ☉ Чувствовать себя неловко, неуверенно (от застенчивости, от стыда). «Сэгэрим!» — диэтэхпинэ кыбыстан Сири-буору кымыстыырыҥ… С. Данилов
Тураахап кэргэнигэр туох диэн хардарыан булбат, …… саатыттан сири-буору кымыстыыр. В. Ойуурускай
Били мааҕыын кырбаары өрөһөлөммүт уолаттар сирэй-сирэйдэрин көрсөн, сири-буору кымыстаабыттар. И. Бочкарёв. Сирибуору харбат кэпс. — кыай-хот, баһый. ☉ Победить кого-л., взять верх над кем-л. (букв. заставить хватать землю)
Өй-санаа өттүнэн кими баҕарар эргитиэн, сири-буору харбатыан сөп. Оннук оҕуруктаах өйдөөх. Н. Лугинов
[Манчаары] былырыын Нөмүгү ыһыаҕар Хачыкаат Уйбааҥҥа сири харбаппыт диэх курдук этэн эрэллэрэ. В. Протодьяконов. Сиртэн-буортан тэйбит курдук — үчүгэй дьүһүннээх, нарын-намчы, ыраастык, чэбэрдик тутта сылдьар (үксүн кыыс оҕо туһунан). ☉ Красивый, опрятно, чисто одетый, с хорошими манерами, с красивой походкой (обычно о девушке)
Ол ыал Маайыс диэн үчүгэй дьүһүннээх, сиртэн-буортан тэйбит курдук ыраас, чэбэр, эргэ барар сааһын сиппит кыыстаахтара. Болот Боотур
Сиртэнбуортан тэйбит курдук ып-ыраас, кырасыабай диэн бэйэлээх эдэркээн уол тиэрэ быластаан сытара. В. Яковлев
Ира уон үс-түөрт саастаах, синньигэс, көнө уҥуохтаах, сиртэн-буортан тэйбит курдук тутта-хапта сылдьар кыысчаан. Н. Заболоцкай

аат., кэпс. Киэҥ сир; аан дойду. ☉ Далёкая земля; весь мир
Билигин мин, кини сиэнэ, сирисибиири эҥсэн, эһэм көрбөтөҕүн көрө, билбэтэҕин билэ айанныыбын. П. Аввакумов
[Кулун Куллустуур оҕото] Чыычааҕы батыһан, Сири-сибиири тэлэн, Сарсыарда тахсан баран, Киэһээ кэлэр уол буолбут. ТТИГ КХКК
Таптыыр «Кыыммын» кытта сири-сибиири өтө көрөбүн, Сир үрдүн олоҕун сонуннарын билэбин. «Кыым»

тыаһы үт. т. Чэпчэки сирилэс тыас (хол., тыал тыаһа). ☉ Лёгкий свистящий шум (напр., шум ветра)
Силлиэ тыал сиксиллэр, Сирэйгэ сипсиллэр. Сир-сир-сир Сирилиир. П. Ойуунускай
Ардах таммахтара аҕырыс гына-гына сир-сир ибиирбэхтээтилэр. В. Яковлев

туохт. Ким-туох эмэ куһаҕан өрүттэрин була сатаа, сириксэннээ, талымастаа. ☉ Выискивать недостатки в ком-чём-л., быть чрезмерно разборчивым
Киһини көрөөт сирбитинэнталбытынан барар табыллыбат. Амма Аччыгыйа
[Хобороонньо] Эмин испэт — сирэр-талар, Кэмпириэһин уһултарар. Күннүк Уурастыырап
Дьүдьэйэн, харааран барбыт да чэпчэки сыаналаах булт этин сирэ-тала барбатахтара, …… дьон кыра-кыра да буоллар атыылаһан барбыттара. А. Сыромятникова

аат.
1. Дьон олохсуйан олорор миэстэтэ, ол тулата барыта. ☉ Место жительства и окружающая среда
Мин «Дулҕалаахпыттан» атын сиргэ-уокка кыһаммаппын. Амма Аччыгыйа
[Чокуурап:] Улахан кэскиллээх дойду, сирэ-уота да үчүгэй. С. Ефремов
[Сиэллээхэп] сиригэр-уотугар чугаһаан, Сирэйдиин-харахтыын сирбиэтэннэ. С. Васильев
2. Тыа-толоон сир. ☉ Незаселённая местность (лес, тайга, поле и т. д.)
Сир-уот бүтүннүүтэ даҕаны саҥалыы симэммиккэ дылы. Болот Боотур
Геологтартан аҥаардарын эрэ кэриҥэ сиргэ-уокка сылдьан үлэлииллэр. Тумарча
Сиргэ-уокка сырыттахха, саба түспүттэри [эһэлэри] кытта биллэн турар охсуһуллуохтаах. ПАК ЭТ

аат.
1. Киһи баар, олорор эйгэтэ бүтүннүү, киһи тула өттө барыта (араарыллыбакка, биир кэлим өйдөбүл быһыытынан). ☉ Окружающий человека мир в его единстве, как целое, неделимое понятие (букв. небо-земля)
Сир-халлаан киэҥ киэлитин маҕан баатанан бүөлүү анньан кэбиспит курдук, им-ньим буолла. Амма Аччыгыйа
Тип-тигинэс, ньип-ньирилэс сири-халлааны дьигиһитэр тыас өрө сатаарыйда. Т. Сметанин
Сир-халлаан биир будулхай күөх өҥнөннө. Н. Павлов
2. Аан дойду барыта; сир саара. ☉ Вселенная; мир, мироздание
Көстөркөстүбэт аан дойду, сир-халлаан үөскүү иликтэринэ, маҕыньыыт тыал тардыытынан, уоттаах салгынтан аан маҥнай күн үөскээбит эбит. П. Ойуунускай
[Кубаача] Ый курдук ырааҕынан мэлэҥнээн, Сирдэри-халлааннары эргийдэ. С. Васильев
Сир-халлаан куйаарын бүтүннүүтүн туһунан орто үйэтээҕи өйдөбүллэр сыыһа этилэр. АЕВ ОҮИ
♦ Сир-халлаан икки ардыгар кэпс. — көрүүтэ-истиитэ суох, мээнэ. ☉ На произвол судьбы; между небом и землёй
Өлөөнө эдэр сааһыгар дьонноро эрдэ өлөннөр балта Татыйааналыын иккиэйэҕин сир-халлаан икки ардыгар хаалбыттара. «Кыым»
Кулууптарын ситэрбэккэ сир-халлаан икки ардыгар хаалларалларыгар тиэртилэр. «ХС»
Ыанньыга түөрэтэ үс сайылыкка тарҕаһан, хаар-самыыр, хаһыҥ да түһүө диэбэккэ, сир-халлаан икки ардыгар сылдьаллар. «Кыым»

I
тут I диэнтэн хай. аата. Бобо тутуу. Эксээмэн тутуу. Аһыүөлү тутуу
♦ Бардам тутуу Барылы кэскил Баай <байанай> барыылаах көр бардам
Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай барыылаах Тойон эһэм, Истэ сэргэҕэлээ, Көрө бүдүүлээ! Саха фольк. Тутуу былдьас (баттас) көр былдьас. Көмүс көстүбүт сураҕын истэн өрүс баһыттан кыаммат-түгэммэт дьон көмүстээн байа охсоору, тутуу былдьаһан, ким болуотунан, ким тыынан, ким оҥочонон тоҕо анньан кэлбиттэр. «ХС»
Маннык бэйэлээх алаас бастар бараммат быйаҥын, ардахха-курааҥҥа ылларбакка, күөх сүмэтин үгэнигэр тутуу былдьаһыахха наада. ВМП УСС
[Вася] көтөн тахсан эрэр куртуйаҕы тутуу баттаһан икки уоһунан түптэлиир. ПП ОА
◊ Булгу тутуу <саа> — булгу тутуллан иитиллэр (саа). ☉ Заряжающийся посредством затвора (о ружье)
Мин дружина начаалынньыга буоларым быһыытынан, икки уостаах булгу тутуу сааны ылбытым. ГСС. Өс тутар — кимиэхэ эмэ өстүйбүтүн өр илдьэ сылдьар. ☉ соотв. таить злобу. Ол аата былыр үйэҕэ ааспыты өс тута сырыттаҕа дии
II
1. тут II диэнтэн хай. аата. Кулуубу тутуу саҕаламмыта. Олорор дьиэ тутуута
□ Оройуон оробуочай бөһүөлэктэригэр, нэһилиэктэригэр киэҥ далааһыннаах капитальнай тутуу ыытыллар. ПДИ КК
2. Ким, туох эмэ күүһүнэн тутуллубут улахан, баараҕай оҥоһук (хол., дьиэ, тимир суол). ☉ Строение, постройка, сооружение, здание. БАМ — сүүрбэһис үйэ баараҕай тутуута. Куоракка кэнники сылларга саҥа тутуу элбээтэ
□ Манна былыргы тутуулар бааллар: үс тар ампаара, хотон самнархайа, биир дьиэ, хаһаа, титиик оруннара. И. Данилов
Хаар будулҕан тибиитин быыһынан аэродром дьиэлэрэ, тутуулара барыаран көстөллөр. Н. Якутскай
3. көсп. Тугу эмэ оҥоруу, тэрийии, туругурдуу. ☉ Созидание, строительство. Саҥа олоҕу тутуу. Сэрии кэннинээҕи эйэлээх тутуу сыллара
□ Аал уоккутун оттон, Алаһа дьиэҕитин тэрийэн Дьоллоох олох тутуутугар, Кэскиллээх олох тэрииригэр …… бастыҥ салайааччынан буолуҥ! Нор. ырыаһ.
ср. тув. тудуг ‘строительство, строение’
III
даҕ., кэпс. Түргэн туттуулаах, сылбырҕа. ☉ Хваткий, проворный
Арамаан, тутуу муҥутаан, тайах диэки туһулаат иккитэ-үстэ ытан субуруппут. «ХС»

тут-хап диэнтэн хай. аата. Тутуу-хабыы үчүгэй курдук
□ Киһи тутуутугар-хабыытыгар үөрэнэ илик убаһа сиргэмтэҕэй, иһиттэн уулаабат, утаттаҕына да аҥардастыы хаары сиир. ДьСИи

туохт.
1. Туох эмэ наадаҕар тугунан эмэ тутун, тугу эмэ тутун. ☉ Пользоваться чем-л., использовать что-л. [Дьүөгэ Дьөгүөр:] Кирилэ Кинээс отум-бурдугум сиринэн үс сылы мэлдьи туһанна. П. Ойуунускай
[Калинин холкуоска] сиилэһи табан туһаналлар. Эрилик Эристиин
Былыргы сахалар аһылыктарыгар араас үүнээйини туһаналлара. ПНЕ СТ
2. Бэйэҥ тускар туохтан эмэ туһата таһаарын, барыһыр. ☉ Извлекать из чего-л. выгоду для себя
Эн тулаайаххынан, Эн көмүскэлэ суоххунан туһанаары ыҥырбатаҕым. А. Софронов
Баклановка бу киһи кыһалҕатын туһанар өй көтөн түһэр. Н. Якутскай
[Маайыс:] Мин алҕаспынан туһаммаккар көрдөһүөм этэ. С. Ефремов

төһө ахс. аат.
1. 10 сыыппараны, чыыһыланы бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 10
Өлөксөй икки кэргэниттэн уон оҕоломмут. Суорун Омоллоон
Отут тииҥи, Петя, Уоҥҥа үллэр эрэ. Күннүк Уурастыырап
Уон дьиэ акылаата уурулунна. С. Васильев
Эһиэхэ түөрт уон барана баар, онтон уона эрэ үлэлиир. П. Егоров
△ 10 ахсаан кэриҥэ. ☉ Количество 10
Уон чаас саҕана Кэнчээрилээх оскуолаларыгар оҕо бөҕө мустар. Суорун Омоллоон
Ол кэмтэн уон сыл ааста. Олохпут барҕара сайынна. Күннүк Уурастыырап
Тиит уус уон быластаах ото ходуһаҕа умайан хаалбытын туһунан бэҕэһээ киэһэ кэпсээбитэ. А. Сыромятникова
Биир саха сыл устатыгар уон буут собону сиэн наада. Б. Лунин (тылб.)
2. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «уоннаах, уон саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательной форме употребляется в значении «десять лет кому-л., десятилетний»
Оҕолоро уонун да туола илигинэ, оҕонньордоох эмээхсин утуусубуу өлөн хаалаллар. Н. Якутскай
[Абдуркулла:] Мин сааһым уон иккибэр баран сылдьабын, оттон ити уол уона буолла. Эрилик Эристиин
Олус эрдэ, уоммутугар От охсон элээрпиппит. Баал Хабырыыс
♦ Аҕыс уон (аҕыс) ааһар албастаах, тоҕус уон тоҕус куотар кубулҕаттаах көр аҕыс I
Аҕыс уон ааһар албастаах, тоҕус уон тоҕус куотар кубулҕаттаах абааһы кыыһа. Биэс уон икки күлэр эмэгэт көр биэс. Биэс уон икки күлэр эмэгэт, күлүм аллай эрэ! «Кыым»
Кылгас күн биэстэ, уһун күн уонна көр кылгас. Хоту дойду айылҕата уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ уларыйар. «Кыым»
Сүүһүнэн (уонунан, тыһыынчанан) ааҕыллар көр ааҕылын. [Ващенко] төрөөбүт Кириэстээҕэр сопхуос тутуутун отделын салайан, Кириэстээх, Куокуну, Бүлүүчээн, Наахара бөһүөлэктэригэр уонунан ааҕыллар производственнай, социальнай эбийиэктэри туттарбыта. «Кыым». Таҥара уон оччону биэриэ көр таҥара. Үтүө санаалаах киһиэхэ таҥара уон оччону биэрэрин саарбахтаабаппын. Уон араас буол сөбүлээб. — санааҕын уларыт-тэлэрит, кубулҕатый. ☉ соотв. валять (ломать) дурака (букв. десять раз меняйся)
[Баһыыкка — кыыһыгар:] Онтукам-мантыкам ыалдьар диэн, Уон араас буолума букатын! Суорун Омоллоон
«Уон араас буолума!» — Ийэтэ дьэбидис гына түспүтэ. М. Попов. Тэҥн. ол-бу буолума; эҥин араас буолума. Уон көс — туох эмэ кэлэрэ, буолара өссө да ыраах диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ соотв. долгая песня (букв. десять кёс)
Хаһан кинилэр улаатыахтарыгар диэри уон көс. Онуоха диэри миигинник баҕас буору кытта буор буолаа инибин. Амма Аччыгыйа
— Онуоха [улаатыахпар] диэри уон көс. — Ол уон көһүҥ сарсын кэлиэҕэ... Эппэтэҕэ диэйэҕин. Н. Босиков
Тэҥн. тойук дьыала; ырыалаах олоҥхо. Уон оччонон төлүө көр төлөө. Харса суох үлэлээн истэххитинэ, бэрт сотору уон оччонон төлөнүө. «Кыым». Уон тарбах уунуута көр уунуу. Уон тарбах уунуутун киһи хайдах мыыныаҕай?
◊ Биэс уон көр биэс
Мин итиннэ сааламмытым биэс уон сыл буоллаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа
Бэйэҥ оҕо эһэтэ буоллуҥ, Биэс уон сааскын быйыл туоллуҥ. Күннүк Уурастыырап. Уон аҥыы — араас хайысханан ыһыллан. ☉ В разные стороны, врозь
Уон киһи толкуйа Уон аҥыы уларыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кус …… көппүт омунугар түүтэ уон аҥыы үрэллэн, салгыҥҥа ыһыллымахтаан хаалла. Н. Заболоцкай
Уол санаата аймаарыйда, Уон аҥыы алаарыйда. С. Васильев. Уон аҥыы бар — ыһылын, үрэлин. ☉ Быть разбросанным, раскиданным, разойтись в разные стороны
Саха үҥэр таҥарата уон буоллаҕына — уон аҥыы барабыт. «Кыым». Уон араас — олус элбэх көрүҥнээх. ☉ Разнообразный
Биир чиэски нэһилиэк күөх биэрэгэр Уон араас уустук массыыналар Улуу борохуокка тиэллэн кэлэннэр Кырааскалаах хайалыы кыстаннылар. С. Данилов
Уон араас өҥнөрдөөх алаарар кустукпут Умайар лиэнтэлии кылбаарда. Күннүк Уурастыырап
Болокко оскуоланы, кыһамньылаах учууталлары уонна уон араас өйдөөх кинигэлэри бука барыларын соҕотох биир киһи — кини ийэтэ солбуйара. Н. Заболоцкай. Уон кылаас үөрэхтээх — орто оскуоланы бүтэрбит. ☉ Имеющий среднее образование, окончивший десять классов
Уон кылаас үөрэхтээх, эдэр, доруобай киһи ама тиэхиньикэни өйдөөбөт-билбэт, сырыыны кыайан сылдьыбат бэйэлээх буолуо дуо? Софр. Данилов
Манна үс көлүөнэ үтүөлээх ыанньыксыттара олороллор: сүүс саастаах Күбэйээнэ эмээхсин, кини кыыһа Манаана уонна уон кылаас үөрэхтээх кыргыттар. И. Данилов
др.-тюрк., тюрк. он, ун

хатыы-тутуу курдук — олус кытаанах, тыйыс. ☉ Очень жёсткий, грубый, суровый
Дьиэтигэр дьоно улам-улам туой илиитин-атаҕын кэтэһэр, хас хаамтаҕын ахсын хатыы-тутуу курдук көрөр буоллулар. П. Ойуунускай
Чиэһинэй, ыраас киһи да, оҕолоругар тоҕо хатыытутуу курдугуй? А. Сыромятникова
Эр дьон саҥата хатыы-тутуу курдук. А. Фадеев (тылб.)

ыл иһит диэн курдук
— Бу туох саабыт сээбэһэ үһү, убаай? — Ыл туһан! Тукаам тугу доппуруостуугун? Суорун Омоллоон
— Кырдьык, кэлэн эрэр үһү [уу]... — Ыл туһан! Н. Заболоцкай

1. туохт.
2. Илиигэр тутан тураргын ыһыгын, төлөрүт. ☉ Выпустить из рук, отпустить от себя кого-что-л.
   Оҕо дьарапалаанын ыытан кэбиспитэ, ыраах көтөн тэлээрэн, ампаар аанын диэки баран түһэр. Күндэ
   Микиитэ ийэтигэр дьулуһа сатыырын биир кырдьаҕас эмээхсин, илиититтэн ылан баран, төрүт ыыппат. Амма Аччыгыйа
   Уйбаан таастыганын ойбоҥҥо түһэрэн баран, илимин ыытан биэрэ истэ. «ХС»
3. Тутуллан, хаайтаран, баайыллан турар кими, тугу эмэ босхолоо, көҥүлгэ таһаар. ☉ Освобождать, отпускать на свободу кого-что-л.
   Лэглээрдэр кунаннарын тоҕо көлүйбэккэ, көҥүл ыыттыгыт? Амма Аччыгыйа
   Босхо ыыппыт эрэллээх ата иҥэрсийэ-иҥэрсийэ, …… киһитин тиэрэ бырахта. И. Гоголев
   Дырбаах эмээхсин күөл диэки дьулуһарын төрүт ыыппаттар. Эрилик Эристиин
   △ Туох эмэ убаҕас сүүрэрин бопсубакка, бүөлээбэккэ эбэтэр бопсуутун аһан көҥүл сүүрт. ☉ Не препятствовать свободному течению чего-л. жидкого. Быһыты аһан, ууну бааһынаҕа ыыт
4. Кими, тугу эмэ ханна эмэ барар курдук дьаһай, соруктаа. ☉ Отправлять, посылать кого-что-л. на какое-л. задание
   [Өксүүнньэ:] Оҕолору маарын отонното ыыппытым, киэһэ дагдаҕа кутаары. Күндэ
   Өссө биир тыраахтары оттор мас тиэйтэрэ ыыппыттар. П. Егоров
   Чоочо чаччыыналарын ыытан, Манчаарыны туттаран ылан, туоһулаһа сатаабыт да, киһитэ билиммэтэх. МНН
5. Ким эмэ олорор сириттэн, дьиэтиттэн-уотуттан ыраах барарын, олохсуйарын курдук оҥор, оннук дьаһалла ыл. ☉ Отправлять кого-л. куда-л. далеко от места жительства, принять такое распоряжение
   Кытаанах түһээни кыайан төлөөмүнэ аккаастаммытын иһин, үс сылга күһэлэҥ үлэҕэ ыыталлар. Күндэ
   Оҕолорун үөрүүнү кытта үөрэттэрэ ыыталлар. И. Федосеев
   Уолларын …… Москваҕа огурунуом үрдүк үөрэҕэр ыыппыттара. Эрилик Эристиин
   △ Ким эмэ ханна эмэ барарын, киирэрин көҥүллээ, бопсума. ☉ Не препятствовать, разрешать кому-л. пойти куда-л. Кыра уолбун, баҕарара бэрдин иһин, оскуолаҕа ыытаары гынабын. А. Софронов
   «Миигин ийэм оскуолаҕа ыытыах буолла!» — диэн хаһыытаабытынан киирэр. Н. Якутскай
   Аармыйаҕа ыытарга көрдөһөн сайабылыанньа биэрбитин, үлэ боруонугар манна сылдьаҕын диэн ыыппатахтара. «Чолбон»
6. Тугу эмэ ханна, кимиэхэ эмэ илтэр, тириэрт, тиксэр. ☉ Доставлять, передавать что-л. кому-л.
   Тойон ыраахтааҕы миэхэ кыһыл көмүс мэтээл наҕараада ыыппыта. Н. Неустроев
   Мин бу түүн дьыаланы оҥоруом, тэлэгирээмэнэн уонна суругунан ыытыахпыт. М. Доҕордуурап
   Аҕата хортуоппуй, икки куобах, харчы сыыһа ыыппыт. «Чолбон»
   △ Кимиэхэ эмэ туһаайан тылгынан эппитиҥ тиийэрин курдук гын. ☉ Передавать словами что-л. кому-л.
   Лариса Кээчэнэн хайдах да илдьит ыытыах туһа суох. А. Фёдоров
   Эн оҕолоргор алгыс тылларын ыытаҕын. Т. Сметанин
   Үөлээннээх доҕоро киниэхэ Иһирэх эҕэрдэ ыыппыта. А. Абаҕыыныскай
7. кэпс. Тырааныспары урууллаан салай, айаннат. ☉ Управлять транспортом, рулить, водить
   Өссө кини миигин тыраахтары хайдах ыытарга үөрэтиэх буолбута. И. Никифоров
   [Ойуурап:] Үөрэхтэн хаалбыт оҕолору тыраахтарга, хамбаайыҥҥа олордо сатыыбыт, онтукаларбыт ол сэптэрин ыытыахтарынааҕар, алдьаталлара элбэх. С. Ефремов
   Ырычаах тимирин тарпыта, Тыраахтары салайан ыыппыта. Күннүк Уурастыырап
8. кэпс. Тугу эмэ суох оҥор, көстүбэт гын (хол., кири, бээтинэни). ☉ Выводить (напр., грязь, пятно)
   Синтиэтикэттэн оҥоһуллар сириэстибэлэр арыысыа бээтинэтин ыыталлар. ХОДь
   Мыыла кини сирэйин, илиитин кирин ыраастык ньылбы ыыппыта. ФНС ХБС
9. көсп. Тугу эмэ тэрий, салай, тэрийэн, салайан оҥор. ☉ Организовывать, проводить какое-л. мероприятие
   Киэһэ миигин көһүтээйэҕин, нэрээттэри кэмигэр ыытаар. Н. Якутскай
   Өлөксөй нэһилиэк устун мунньах ыыта сылдьан, Хоруйан диэн сайылыкка тиийдэ. В. Протодьяконов
   Мин бу дойдуну тула өссө чинчийэр үлэни ыытыам. С. Ефремов
10. көсп., кэпс. Тутун, ороскуоттаа (хол., үбү-аһы, харчыны). ☉ Тратить, транжирить (напр., деньги)
    Төһө да аһы ылбыттарын иһин, өр ыыппаттар. А. Софронов
    Киргиэлэй улаханнык сүүйтэрбит, бэйэтин үбүн барытын ыыппыт. Болот Боотур
    Нээстэр оҕонньор тойон бэригэр, наай гыннар, аҕыйах тыһыынчаны ыытаа ини. Бэс Дьарааһын
    △ Туһата суох атаар, бараа (хол., күнү-дьылы, бириэмэни). ☉ Тратить впустую, непродуктивно (напр., время)
    Үйэбитин онно ыыппаккабыт, туох эмэ туһалааҕы эбии айбыт буолуо этибит. Суорун Омоллоон
    Бириэмэни ыытымыахха, киллэртээн ыйыталаан иһиэҕиҥ. С. Ефремов
    Оҕонньоро көрүдьүөстээх тылларынан күнү-дьылы ыытан кэлбитэ, эмээхсинэ буоллаҕына, хатыылаах тылынан аала сылдьааччы. М. Доҕордуурап
11. көмө туохт. суолт.
12. Кылгастык, соһуччу буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает кратковременность, внезапность действия
    Онуоха айыы да бухатыыра мүччү ыыппат киһи буолан биэрбит. П. Ойуунускай
    Оскуолак түһэн, мин саам маһын хабыры ыытта. Т. Сметанин
    «Эмтээх от!» — Күөрэгэй үөрүүтүгэр куһун төлө ыыта сыста. «Чолбон»
13. Буолан бүппүт хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает завершённость, исчерпанность действия
    Биир үөр уйалаах сиригэр атын хаас кэллэҕинэ, кыйдаан ыыталлар. Н. Якутскай
    «Өлүөскэҥ баатыр эбит, эһэни кыайан, куттаан ыытта», — диэн Пуд Ильич Нинаҕа тылбаастыыр. Далан
    Тойон дьадаҥы ыалын манньалаан, кэһиилээх баайын мэлитэн ыытар. Суорун Омоллоон
    ♦ Аат (ааты) ыыт көр аат I
    Ол баайдар холуннараннар аат ыыппыттара. Күндэ
    Кэргэннэ ыл дии-диигин, Арахпакка хаайаҥҥын Ааппын ыыттыҥ, алдьаттыҥ. Күннүк Уурастыырап
    Эйигин ынахпын уларыппыт диэн аат бөҕөҕүн ыыппыта ыраатта. М. Доҕордуурап
    Аат-суол ыыт — аат (ааты) ыыт диэн курдук (көр аат I). Чэ, аатысуолу ыыта таарыйа, үчүгэйдик тэринэн, сиэрин-туомун ситэрэн, от үлэтин иннинэ ынахсытта тартарыахха. Болот Боотур
    Интэринээккэ үлэлии сырыттаҕына, сымыйанан уоруйахтаан, аат-суол ыытан турардаахтар. С. Никифоров. Босхо ыыт — наһаа, аһара үрдэт (хол., сыананы). ☉ Завысить, отпустить (напр., цены)
    Ырыынакка сыананы босхо ыыппыттар, ас-үөл наһаа ыараабыт. Быара суох барда (ыыталаата, ыытта) көр быар. Ону көрөн Дьулус: «Букатын малааһын курдук», — диэн табаарыстарын быара суох ыыталаата. Күрүлгэн
    Дьылга ыыт көр дьыл. Ыалларбыт оҕустара күрүөһүт буолан, быйыл сүөһүлэрбитин дьылга ыытар буолла. «Чолбон»
    Ийэтигэр-аҕатыгар атаар (ыыт) көр ийэ-аҕа. Бандьыыттар кими баҕарар ийэтигэр-аҕатыгар ыыталларын кэрэйбэт буолбуттар быһыылаах. «Чолбон»
    Көҥүл ыыт көр көҥүл. [Баһылай:] Өндөрөй да оҕонньор уола ойоҕун көҥүл ыытара бэрт. А. Софронов
    Аччыгый киһийдэх түптээхтик үлэлээбэт, хата, көҥүл ыытар буоллар, иһиэ-аһыа эбит. М. Попов
    Күлүүгэ ыыт көр күлүү. Таанньалаах балаҕаннарын таһыгар тиийэн бүдүрүйэн умса түһэн, киһини күлүүгэ ыытаайаҕын!? Эрилик Эристиин
    Торуой уола Кууһуманы көрсөн баран эттэ: «Киһини күлүүгэ ыыттыҥ». Н. Павлов
    Күнү-дьылы ыыппакка көр күн-дьыл. «Чэ, тоойуом, күнү-дьылы ыыппакка тахса оҕус», — диэтэ Болугур оҕонньор. Н. Якутскай
    [Күөх Көппө:] Хата, ыл, күнү-дьылы ыыппакка оонньуох. Суорун Омоллоон
    Сорох кутугунас хаһаайкалар манна күнү-дьылы ыыппаккалар, таҥас сууйан илигирэтэллэр. И. Никифоров
    Күн ыаһаҕын (күнү) ыыт көр күн. Урукку курдук күммүтүн ыыта сатаан, тылга тииһии тохтоото. Н. Лугинов
    Кырдьаҕастар кураанахха көлөһүнү тоҕоҕут, күн ыаһаҕын ыытаҕыт диэн биһигини сэмэлииллэрэ. И. Артамонов
    Михаил Иванович ааҕар-суоттуур кииҥҥэ диэри күн ыаһаҕын ыыта таарыйа, эмиэ сатыы барда. «ХС»
    Күөрт ыт күлүүтүгэр (эриэн ыт элэгэр) ыыт — күлүүгэ ыыт диэн курдук (көр күлүү). Тоҕо саҥарбаккын, Аргыылаптары күөрт ыт күлүүтүгэр ыытаары гынаҕын дуо? Софр. Данилов
    Улууһугар баппатах, кулубатын хомпуустаан эриэн ыт элэгэр ыыппыт. П. Филиппов
    Кыыл ыыт көр кыыл. Ол кинилэр да буоллаллар, хайа сирэйдэринэн киһини кыыл ыытыахтарай? Күрүлгэн
    Саакка киллэр (ыыт) көр саат II. Ээ, айдаараайаҕын, киһини саакка ыытан, хас да буоллун, сах сиэтин. В. Гаврильева
    Кини хотторуоҕа, онон саакка ыытыаҕа. «Чолбон»
    Саҥата суох ыыт көр саҥа I. «Сыыһа!» — диэн суос-соҕотох тылынан саҥата суох ыытта. Н. Лугинов
    «Ол эн бырааскын дуо?» — диэн саҥата суох ыытта. Г. Нельбисова
    «Кимиэхэ да үҥэр-сүктэр санаа суох», — диэн биирдэ саҥата суох ыытта. «ХС»
    Сурахта ыыт көр сурах. [Баһылай:] Дьоҥҥо араас сураҕы ыытан, киһини хобулаан, куһаҕаны оҥорор наадата буолар. А. Софронов
    Өрүүскэ, бандьыыттар эйигин холуннараннар сүрдээх куһаҕан сураҕы ыыппыттарын истэ-истэ, сүрэҕим ыалдьар. Күндэ
    Хараҥа буруйдаахтар ханна да саһан, хайдах да кубулунан, араас сураҕы ыытан куотуохтара суоҕа. Т. Сметанин. Тыла суох ыыт I — төрүт саҥардыма, саҥарыах бокуой биэримэ. ☉ Заставить замолчать кого-л. (острым словом, сильными аргументами)
    Сөдүөт этэн көрбүтүн, бары саба түһэн, тыла суох ыыттылар. Амма Аччыгыйа
    «Чуумпуруҥ!» — Даша дьоннор саҥараары гыммыттарын тыла суох ыытта. М. Доҕордуурап
    Тыла суох ыыт II көр тыл II. Булчут ыллык суолга киирэн биэрбит саһылы тыла суох ыыппыт. «Чолбон»
    Тылла ыыт (тарҕат) көр тыл II. [Баһылай:] Кийиитим баҕайы, биһиэхэ өстөнөн, тыл ыытыах бэйэтэ буоллаҕа. А. Софронов
    Баайдар, кулаактар холуннараннар ол-бу диэн тыл ыыппыттарын үгэ-хоһоон гына сылдьар туох баҕайыный? Күндэ
    [Өрүүскэ:] Эһиги тыл ыыта олороҕут. «ХС». Ууга ыыт кэпс. — тугу эмэ ууга былдьат. ☉ Подвергать что-л. затоплению, затоплять
    Кини дьиэтин маһын ууга ыыппытын, акылаатын көтүрбүтүн саныы биэрдэ. М. Доҕордуурап
    Аҕам Торкуопка бостууктуу сылдьан муус тостон, биэс табаны ууга ыыппыт. Н. Габышев
    Суох, кини бүтүн биир сүөһүнү ууга ыытар санаата суох. Н. Заболоцкай
    Уунан ыытар көр уу I. Икки-үс хоноот, ньирэйдэрэ хара кутурук буоллулар, уунан ыыттылар. С. Федотов
    Ыал устун ыыт көр ыал. Сорохторун хамначчыт оҥостубуттар, ыал устун ыыппыттар. Болот Боотур
    Куорат баайдара обургулар биир түүн иһигэр Ньукулай сиэбин тэбээн, ыал устун ыыталлар. ФЕВ УТУ. Ыытар кыырдым, тэбэр мохсоҕолум кэпс. — быстах-остох наадаҕа, сорукка сылдьар, көмө буолар баар-суох киһим (үксүгэр уол оҕону этэргэ). ☉ Так говорят о своём незаменимом помощнике (обычно о юноше — букв. пускаемый мой кречет, бьющий мой сокол)
    Аҕата уолун туһунан баар-суох хоһуун киһим, ыытар кыырдым, тэбэр мохсоҕолум диэн астына кэпсээччи. «ХС»
    ◊ Босхо ыыт — умса тутун (хол., төбөҕүн); аллара диэки санньылыт, ыһыктынан кэбис (хол., илиигин, атаххын). ☉ Опускать вниз (напр., голову); расслаблять (напр., руки, ноги)
    Кини илиитин-атаҕын босхо ыытан, төбөтүн улам аллара куоҕатан, бэйэтэ бүтүннүү аллара диэки сыҕаллан истэ. Амма Аччыгыйа
    Тобуктарын босхо ыытан, оргууй хааман накыҥнаталыыр. «Чолбон»
    △ Санньылытан, намылытан түһэр (хол., быаны). ☉ Свесить, опустить что-л. вниз (напр., верёвку)
    Мойот күөгүтүн босхо ыытан, аллараа уоһун төлө түһэрэн, ити дьикти ырыаны иһиллии олордо. Т. Сметанин. Кумалааҥҥа ыыт эргэр. — үбэ-аһа эстибит, үлэни кыайбат буолбут киһини нэһилиэк иитиитигэр биэр. ☉ Назначать кого-л. неимущего, немощного на общественное содержание
    Баара эрэ биир ынахтаах, ону ылаа инигин, кэргэттэрин кумалааҥҥа ыытыаҥ буоллаҕа дии. М. Доҕордуурап. Кый ыыт көр кый III. Былыргы баайдар сүөһүлэрэ аһара элбээтэҕинэ, кый ыыталлара эбитэ үһү. Саха сэһ
14. Мух-мах ыыт — кими эмэ ыган-түүрэн, этиэҕин да кыайан эппэт курдук оҥор. ☉ Заставить кого-л. растеряться
    Итинник дьорҕойон, кини оҕонньорун мух-мах ыытара. «Чолбон»
    Уот (уоту) ыыт көр уот II. Хагдаҥынан уоту ыыттахха, күөхтэри кытта салаан барыа. Амма Аччыгыйа
    Элбэх киһини илдьэ киирэн, уоту ыытыах баара. М. Доҕордуурап. Ууга ыыт кэпс. — тугу эмэ ууга түһэр, уунан уһуннар (хол., бэрэбинэни). ☉ Отправлять вплавь по течению, сплавлять (напр., брёвна)
    Бу суоруллубут бэрэбинэлэри боротуокаҕа сууллартаан, ууга ыытыахха. М. Доҕордуурап
    Сүөдээх түүн остуолбаларын хаһан ылан, ууга ыыта сырыттаҕына Друзьяновтар түбэһэннэр, кэһэтэ түһэн биэрбиттэр. «Чолбон»
    Дьиэ маһын ууга ыыппыттар, акылаатын быһа кэрдибиттэр, дьэ, сүрдээх дьон эбит. «ХС»
    ср. др.-тюрк. ыд ‘посылать; распускать (о волосах)’, тюрк. ыт ‘отпусти’, тув. ит ‘отпусти, посылай’

conj. and

n. land, earth, place; comp. site, website; сир аһа n. berry, berries

v. to disdain, dislike, reject; сиргэт= v. to disgust; сиргэн= v. to be disgusted

v. to use

num. ten, 10

v. to send, dispatch