в разн. знач. система; социалистыы систиэмэ социалистическая система; быыбардыыр систиэмэ избирательная система; күн систиэмэтэ астр, солнечная система; баартыйа үөрэҕин систиэмэтэ система партийного просвещения; аһаҕас дорҕоон систиэмэтэ лингв, система гласных звуков; ниэрбэ систиэмэтэ нервная система.

аат.
1. Бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэр-толорсор тус-туһунан элэмиэннэрдээх, чаастардаах биир кэлим оҥоһук, тэрил эбэтэр киһи-сүөһү биир функциялаах уорганнара. ☉ Нечто целое, представляющее собой единство закономерно расположенных и действующих во взаимной связи частей, система. Ньиэрбинэй систиэмэ. Саха тылын кырамаатыкатын систиэмэтэ
□ Кырдьыы — организм бары систиэмэлэригэр сайдар процесс. ЛОБ ОКУҮТ
Маҥнайгы кылааска үгүс тиэмэ саха тылын дорҕоонун систиэмэтин үөрэтиигэ ананар. КИИ ИКТТҮө
Икки мэндиэмэннээх саҥа оскуола ититэр систиэмэтин кини таҥмыта. «ХС»
2. Тугу эмэ тэрийии, оҥоруу эбэтэр үлэлэтии олохтоммут формата, быһыыта. ☉ Форма организации чего-л.. Быыбардыыр систиэмэ
□ Оскуолаҕа үөрэх анал систиэмэтин быһыытынан ыытыллар. Дьиэ к. Өрөмүөн биригээдэ систиэмэтинэн ыытыллар. АВН КХАТО
Оччолорго хаартыска систиэмэтэ этэ. ВВМ
3. Уопсастыба олоҕун тутула. ☉ Общественный строй, форма общественного устройства. Социалистическай систиэмэ. Капиталистическай систиэмэ
4. Туох эмэ үгүһү бэйэ-бэйэлэрин кытта сааһылаан оннуларын булларыы утума. ☉ Определённый порядок в расположении чего-л., классификация, система. Кэллиэксийэ систиэмэтэ
□ Олус баай бибилэтиэкэ эбит, ол эрээри кини бэрээдэктэнэн ууруллубут систиэмэтин мин кыайан билбэтим. Э. Войнич (тылб.)
5. кэпс. Эми таммаҕынан түһэрэр тэрил. ☉ Капельница
[Быраас] хас да ыарахан ыарыһахха систиэмэ туруоралларыгар соруйда. Н. Лугинов
Уҥа илиибэр систиэмэ турара. Сырдык таммахтар …… ньолбуһах таас өстүөкүлэ иһиттэн биир тэҥник таммалыы тураллара. В. Иванов