I
туохт. Кими-тугу эмэ илиититтэн (быатыттан о. д. а.) тутан бэйэҕин кытта тэҥҥэ эбэтэр батыһыннары хаамтар. ☉ Вести кого-л. за что-л. (напр., человека за руку, лошадь за удила)
Коля атын тэһииниттэн сиэтэн истэ. Л. Попов
Кыыс ыттарын сиэтэн киһи суолугар тиийэр. Н. Якутскай
Дьахталлар оҕолорун илиилэриттэн сиэтэн тэллэриппитинэн хаҥас диэки сырыстылар. А. Фёдоров
♦ Муннуттан сиэт көр мурун
Чэй эрэ, норуоккун муннуттан сиэтээри — Сааланан-саадахтанан Сабардаан кэлбит Хаанымсах фашистары Хаба ортолорунан Хараҕалыы анньаҥҥын, Сытыы бииҥ устун Сылаас хааннарын Сыккырат эрэ, кылыһыам! С. Васильев
Холкуос уолаттарын муннуларыттан сиэтэр эмиэ улахан буоллаҕай! М. Доҕордуурап
◊ Оҕуста сиэт — сир тиэриитигэр, от үлэтигэр көлүллүбүт оҕуһу салай, салайа сырыт. ☉ Управлять запряжённым быком во время пахоты, сенокоса
[Тиитэп:] Эн оҕус сиэтиэҥ, мин суха тутуом. А. Софронов
Ол …… быыкаайык сонуокка аҕам биһикки бурдук ыһар буоларбыт, мин оҕус сиэтэрим. Суорун Омоллоон
Быйыл сайын аҕабын кытта от мунньуһабын, от кэбиһэллэригэр оҕус сиэтэбин. Н. Якутскай
ср. др.-тюрк. йет ‘вести, тянуть (за руку, за поводок)’, осм. йэд ‘вести в поводу’
II
1.
сиэ диэнтэн дьаһ. туһ. Эн астаан саламаат сиэппитиҥ Саас үйэ санааҕа сылдьара. Эллэй
Ананий! [Ынахпын] хайа түөкүн баайан бырдахха сиэттэҕэй? Н. Якутскай
Быйыл күһүн уонча куртуйаҕы сиэппитэ. Суорун Омоллоон
Тамыйахха сиэтиэҕи отто тиэй. М. Доҕордуурап
Ийэбэр үтүлүкпүн сиэппиппин эппэтим. Н. Тарабукин (тылб.)
2. Кытардыллыбыт тимири, тимир оҥоһук чаастарын ыпсар өттүлэринэн уһааран, бэйэ-бэйэлэригэр холбуу сыһыар. ☉ Соединить путём сварки, сварить
[Саха уустара] тимири тэһиппэккэ уһаараллара, иһэрдэллэрэ, сиэтэллэрэ. «ХС»
Тиһэх, бүтэһик турбалары эмиэ мин сиэтиэм. В. Ажаев (тылб.)
3. кэпс. Бараа, сүтэр (бириэмэни). ☉ Тратить, терять (время)
[Оҕонньор] холкуос кэнсэлээрийэтигэр олорон күнүн аҥаарын сиэттэ. Р. Кулаковскай
Оҕолор элбэх бириэмэлэрин сиэттилэр. Хорсуттар с. Хайа илиҥҥи сирэйэ …… сүрдээх эмпэрэ туруору этэ. Инньэ гынан араастаан эрийэн-буруйан түспүппүт, элбэх бириэмэбитин сиэппиппит. В. Арсеньев (тылб.)
♦ Баайда сиэт эргэр. — мунньуммут баайгын-дуолгун кимиэхэ эмэ анаа, хааллар. ☉ Оставлять накопленное богатство кому-л. в наследство
[Уйбаан:] Уолбуттан киһи быһыылаах киһи тахсыбата, онон киһи, оҕо оҥостон баайбын сиэтиэм этэ диир. А. Софронов
Иккис уолга, Дьаакып диэннэр, Эһэтин аатын биэрбиттэр. Онон кутун тутаннар, Оҕолоругар дьоно аах Оҕонньортон баай сиэтэргэ Оҥостуммут эбиттэр. Күннүк Уурастыырап. Сыата сиэт кэпс. — кэргэн тахсан (ылан) уруугар ыалдьыттат, урууҥ аһыттан аһат. ☉ Пригласить на свою свадьбу, угощать на своей свадьбе
Хор оҕом бэлиэр сыа сиэтэр дьахтар буоллаҕа, аны арыгы амсатыа. Суорун Омоллоон
Аһаттыбыт-сиэттибит диэн төлөбүр эрэйиэхпит суоҕа. Хайа, итиэннэ эргэ тахсан сыа сиэтиэххит буоллаҕа дии! «ХС»

ок-сии

саҥа алл.
1. Дьиктиргээһини, сөҕүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, иногда с оттенком осуждения (ах, ох, ну и ну). Оок-сиэ, кэрэ да дойду! Оок-сиэ, итини сатаабаккын дуо?
□ Оок-сиэ! Бу оҕонньор бытыга сүрүөн! Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Абарыыны, кыһыйыыны көрдөрөр. ☉ Выражает досаду (эх). Оок-сиэ, мээнэттэн даҕаны соһуйбуппун!
□ Ооксиэ, ыттар да эбиттэр! Бу барыта Никифоров кинээс хара санаата! М. Доҕордуурап

туохт.
1. Аһы эбэтэр тугу эмэ айаххар уган ыстаан ыйыһын, аһылык гынан аһаа. ☉ Принимать пищу, употреблять что-л. в пищу, есть
Оту сүөһүбүт сиир. Амма Аччыгыйа
Дьонум алаадьы, эт сиэхпит дэстилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Солоҥдо уонна кырынаас] кутуйаҕы, куобаҕы, көтөрү да тыыннаахтыы тутан сииллэр. Е. Макаров
△ Аһылык оҥостон кэбий эбэтэр ытыр (үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Грызть, есть (напр., о мышах, моли), кусать (напр., о комаре), опустошать, выедать (напр., о саранче)
Кумаар сиэтэр эрэ, мин этим барыта бааһыран тахсар. Далан
Ыскылааппар турар бараан соннору көйүүр уонна кутуйах сиэн, 1215 солкуобайдаах устууга барар кыахтаммыт. М. Попов
Алааспыт үүммэтэҕэ, аһыҥа сиэбитэ. МНН
2. Сүөһүнү өлөрөн эбэтэр бултаан аһылык гын. ☉ Забивать скот или добывать пропитание охотой
[Дьэкиим:] Үлэлээбиппит эбитэ буоллар, ити уонча ынахпытын биир сыл сиэхпит этэ. А. Софронов
Бэйэтэ балыктаан, саатынан кустаан, куобахтаан сиир, онон аралдьыйар. Н. Якутскай
Кыһыныгар тыһаҕаспын сиэн, ыал эҥээригэр кыстаабытым. М. Доҕордуурап
3. көсп., кэпс. Киһини, тыыннааҕы куһаҕан санааҕар эбэтэр акаарытык быһыыланан өлөр, өлөрдүү оһоллоо; тугу эмэ оннук алдьат. ☉ Убивать или смертельно ранить кого-что-л. злонамеренно или случайно, по неосторожности, нелепо; таким же образом что-л. ломать или портить
«Эрдэлиир нуучча биэссэри кытта куодарыһарын иһин, Маайаны мин абааһым сиэтэ», — диэн Суор ойуун тыл тарҕаппыт. Амма Аччыгыйа
Хаарыан доҕорбутун бандьыыттар сиэтэхтэрэ. И. Бочкарёв
Үчүгэйдик олор, оҕонньор. Бу сүөһү [ат] билигин буулдьалыы ыстаныаҕа. Көҥүскэ илдьэн сиирэ буолуо. «ХС»
— Уу, бу дьаабал, ороймэник, этэрбэһин адьас сиэбит дии, ибили кэһэн кээспит. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Туох эмэ туһуттан киһини улаханнык буруйдаа, мөх. ☉ Ругать кого-л. за какой-л. серьёзный проступок, не дав возможности оправдаться
Дьэ, доҕоор, дириэктэр көрсөн сии сыста. Р. Кулаковскай
△ Улаханнык мөлтөт, өлөргө тириэрт, өлөр (ыарыыны этэргэ). ☉ Сильно ослаблять, доводить до смерти, убивать (о болезни)
Арай кинини тумнубатах Үйэ аҥаара көрбөт буолуу, Былыр сиэбит одуруун. Р. Баҕатаайыскай
[Былыр оҕо өллөҕүнэ] биһиги наар таарымта киирэн сиэтэ диирбит. И. Федосеев
4. Тугу эмэ бэйэҕэр туһан, туһанан бараа, суох гын. ☉ Использовать, израсходовать что-л. для себя
Ол күтүр сааһын тухары муспут баайын кыайан сиэбэккэ, сэллик ыарыыга быһа эмтэрэн адьас өлөөрү тиһэх күннэрин ааҕа сылдьара. Н. Лугинов
[Үчүгээйэп:] Бачча сааспар диэри холкуос үбүттэн харчы да аҥаарын сии иликпин. С. Ефремов
Күһүн хаар түһэрин кытта кинээс оттообут отун күүстэринэн тиэйэн сиэн кэбиспиттэр. Эрилик Эристиин
5. Умат, уматан күл, хоруо гын эбэтэр суоһаан хаарый (уоту этэргэ). ☉ Сжигать, превращать в пепел; обжигать жаром (об огне)
Хаппыт мутукчаны сиир уот күүһэ дэлэтэ дуо, сүр баҕайы өрүтэ үөмэхтиир, кытыастар. Амма Аччыгыйа
Бу лэппиэскэни уот сиэри гыммыт. Күндэ
Мин төлөн сиэн хараарбыт тимир солуурга уу баһа тэбинэбин. Н. Габышев
6. Тугу эмэ тас өттүттэн үрэйэн алдьат, буортулаа, дьүһүнүн кубулут (дьэбини, салгыны, күн уотун этэргэ) эбэтэр амтанын дьүдьэт (аһы этэргэ). ☉ Изменять внешний вид, структуру, качество чего-л. (о природных факторах — напр., о влаге, солнце)
Бэйэҥ билэҕин, тимири дьэбин сиирин, киһини санаа кэрбиирин. М. Доҕордуурап
Кеша сирэйин салгын килэриччи сиэбит. Н. Габышев
Күн уота саһарчы сиэбит харылара имигэстик хамсыыллар. П. Аввакумов
△ Киһи этин аһыт, бааһырт. ☉ Разъедать (живую ткань — о чём-л. горячем, жгучем, едком)
Хара көлөһүнэ хараҕын сиэн, Кыламанын бараата, Кыһылынан көрдөрдө. Өксөкүлээх Өлөксөй
Салгын гааһынан туолан, киһи хараҕын сиирэ, бэлэһин, тыҥатын аһытара. Н. Якутскай
Оргуйбут ыаммытынан үүтү киһи илиитин сиэбэт буолуор диэри сойутуллар. Дьиэ к.
7. Бииргэ оонньооччуҥ хаартытын эбэтэр дуобатын, фигуратын (дуобакка, саахымакка) бэйэҥ барыскар ыл. ☉ Бить карту, фигуру противника (при игре в карты, шашки, шахматы). Үһүөннэрин куоһурунан сиэтим
□ Бары атын фигуралар курдук ладья атын өҥнөөх фигураны эрэ сиэн сөп. ПВН СБК
Киевскэй Русь саҕанааҕы даамка олус сыылба, көнтөрүк этэ: иннинэн, кэннинэн хараҕы көппөккө хаамара, көннөрү ньыкааттан туох да атына суох сиирэ. ПРД ДДь
♦ Сиэҕин сиэбит, аһыаҕын аһаабыт көр аһаа
Эдэр киһи, эн эмтэн. Оттон мин олоруохпун олорбут, аһыахпын аһаабыт, сиэхпин сиэбит киһибин, өллөхпүнэ да өлүүм. Далан
«Сиэхпин сиэбит, аһыахпын аһаабыт киһи быһыытынан, аны куттанарым ааһан турар, мин этиим!» — диэн [оҕонньор] көрдөһөр. Н. Якутскай. Сиэн түһэр — 1) хотуулаах баҕайытык өтөрү-батары, самнары эт. ☉ Повергнуть, сломить, сразить кого-л. (острым словом)
Аҕыйах тылынан биирдэ күөйэ эппит эбэтэр сиэн түһэрбит буолааччы. В. Титов
Ама да мин буолтум иһин, итинник түөрэ этиллэн хаалар алыс да амырыын, алдьархай. Эн миигин букатын сиэн түһэрдиҥ. П. Аввакумов; 2) улаханнык атахтаа, улахан харгыс буол (туох эмэ саамай мөлтөх, саамай аһаах өттө буолан). ☉ Подводить кого-л., будучи помехой, оказавшись слабым звеном в чём-л.
Кинини айымньыларын тылбаастара сиэн түһэрэллэр. Дьиҥнээх олох тыыннаах үөһүттэн ылыллыбыт норуот хоһоонноро кыайан бэриллибэттэр. «ХС». Сиэтэр да топпот кэпс. — күүһүнэн киһилээбэт, быдан баһыйар. ☉ Легко справляется с кем-л., намного превосходит в силе кого-л.. Миигин кини сиэтэр да топпот. Суор хараҕын сиэбит киһи — утуйар уута суох, олох кыратык утуйар (киһи). ☉ Тот, кто мало спит (о человеке)
— Утуйбатын оҕото баар ээ! — Суор хараҕын сиэбит киһи диэн дьэ кини. С. Федотов
Мэхээлэ оҕонньор уута суоҕунан, эрдэһитинэн суор хараҕын сиэбит киһинэн аатырар. «ХС»
Сыа сииһибин көр сыа. [Байбал:] кыыс төрөппүт ааттаах киһи сыа сиэн хаалыам этэ буоллаҕа дии. А. Софронов
Тары сиэбит ыт курдук көр тар. Арай тары сиэбит ыт курдук дэлби титирээн бабыгырыы сыттым. А. Софронов
Ньырбачаан тары сиэбит ыт курдук титирээбитэ. «ХС». Тугу сии (сиэри) сөбүлээб. — тугу туһанаары, тугу көрдөөн; туох үчүгэйин көрөөрү. ☉ Что ты (там, здесь и т. д.) потерял
Ол бу дойдуга тугу сии кэлбит баҕайыный? Софр. Данилов
Оннук үчүгэй сиртэн манна тугу сиэри кэллиҥ? М. Доҕордуурап
[Варвара:] Дьөгүөр Дьөгүөрэбистээххэ тахсыбаппын. Онно эмиэ тугу сии тахсыам буоллаҕай? С. Ефремов. Тутан сиир кэпс. — кыһарыйар, эрэйдиир, муҥнуур. ☉ Доставлять человеку тяготы, мучить
[Саханы] сэллик тутан сиир, төһө эмэ үгүс эдэр ыччат дьоллоох олоҕу олорбокко өлөн самнар. Күндэ
Кыраны тутан сиир Буудаптар Билигин туох буолан тураллар? Былыргы быһыылаах сыдьааттар Тугунан үөннүрэ сылдьаллар? Эрилик Эристиин. Ырыа (ырыа-үҥкүү) тутан сиэбит киһитэ (оҕото) — олус сөбүлээн, үлүһүйэн туран ыллыыр-туойар, үҥкүүлүүр киһи; аҥаардас көрү-нары, бэһиэлэй олоҕу батыспыт киһи. ☉ Человек, увлечённый песнями, танцами; человек, ведущий весёлый, праздный образ жизни
Бэйэтэ бэрт бэһиэлэй, көрдөөх-нардаах көкөт. Син эмиэ мин Стёпам курдук, ырыа-үҥкүү тутан сиэбит киһитэ. С. Федотов
Кыракый Герасим адьас кыра эрдэҕиттэн олох ырыа тутан сиэбит оҕото үһү. «Чолбон». Этин ыт сиэбэт гына кэпс. — күүһэ-сэниэтэ олоччу эстэр буола. ☉ Сильно, до изнеможения, изнурения
Киэһэ эппин ыт сиэбэт гына сылайан, …… маҕаһыыммын сабан, дьиэлээн истим. «ХС»
Сыылынайдар бары хомуунанан олороллоро, соторусотору эттэрин ыт сиэбэт гына мөккүһэллэрэ. «ХС»
◊ Быһа сиэ көр быһа I
Ол [сыыҥка] быһа сиэн ити сүһүөхтэрим соноон хаалтара. Суорун Омоллоон. Отто сиэ — сүөһүнү аһат (кэбиһиилээх отунан). ☉ Прокормить скот (запасами сена)
Уйбаан Сыҕаайап оҕонньор кыһын аайы от сии Наҕылтан киирэр. Амма Аччыгыйа
Оппут эмиэ оччото суох: хас эмэ нэһилиэк Ламмаҕа киирэн от сиэн олороллор. М. Доҕордуурап
Маарыйаны Харытыанын кытта сүөһүнэн от сии сыл ахсын Нуотара үрэҕэр таһаараллар. ВМП УСС
Салгынна сиэ көр салгын. Санаторий дьоно күнүскү аһылык кэнниттэн салгын сии муора кытылын устун хаамсаллар. Кустук
Көхсүм саалла быһыытыйдаҕына, таһырдьа тахсан хаама түһэбин, салгын сиибин. «ХС». Тэһэ сиэ — саас хаар анныттан быган таҕыс (хол., үүнээйи). ☉ Прорасти весной из-под снега, проклюнуться (о растении); проступить сквозь снег (напр., о кочках)
Бу бэрт эрдэһит, хаар анныттан күп-күөҕүнэн тэһэ сиэн тахсар уохтаах от. Н. Заболоцкай
Хаар анныттан тэһэ сиэн тахсыбыт дулҕалар сиэллэригэр …… чуурукта от хойуутук өрө аспытынан барбыта. «ХС»
ср. др.-тюрк. йе, тюрк йи, чи, же

туохт.
1. Тугу эмэ сиэ, ас гынан аһаа (үксүн элбэх аһы иҥсэлээхтик сиир туһунан). ☉ Есть, кушать (обычно в большом количестве и с большим аппетитом)
Дьиэ кэргэнэ били балыктарын буһаран сыа, саламаат курдук сиэн-аһаан баран, идэлэринэн лэппиэскэ оҕолоох чэй истилэр. Күндэ
«Ээ, минньигэс да эбит! Амсайбатаҕым ыраатта», — дии-дии өрүһүспүт курдук сиэн-аһаан барар. Н. Якутскай
Бурдугу ахтан иэдэйбит дьон, үрдүгэр түһэн үчүгэй аҕайдык саламааттаан ыргытан сиэн-аһаан баран, утуйан хаалыа этилэр. Н. Заболоцкай
2. көсп., кэпс. Олус уордайан, кыыһыран ким эмэ үрдүгэр түс, мөх-эт. ☉ Наброситься на кого-л. с бранью, с руганью
Тымтыаххынан тымтан, сиэхаһыах быһыытыйан кэлэн бараҥҥын, кини кыра оҕо киэнинии икки инники тииһэ килбэйэрин, сэмэлэнэ санаан кэтэҕин суураланарын көрдөххүнэ, мичээрдээбиккин бэйэҥ да билбэккэ хаалаҕын. Софр. Данилов
Субу сиэх-аһыах курдук үллэн булгунньах төрүөн буугунуу турда. Н. Заболоцкай
Мин улаханнык уордайбыт, сиэх-аһыах буолбут киһи, ону көрөммүн намырыйан, уоҕум хараан хаалбыта. И. Федосеев
♦ Сиэххэ-аһыахха дылы (айы- лаах) — ынырык, дьулаан көрүҥнээх. ☉ С угрожающим видом
Дьиэ иһэ толору саалаах-саадахтаах, сиэххэ-аһыахха дылы баҕайылар — сорохторо туран эрэн, сорохторо хаама сылдьан аһаансиэн дьаабыланаллар. Д. Токоосоп
Дьүһүнүнэн-бодотунан даҕаны сылыктаатахха, оннук сиэххэ-аһыахха айылаах көрүҥэ суохха дылы этэ. Тумарча

саҥа алл. Соһуйууну, кэмсиниини, кэлэйиини о. д. а. көрдөрөр. ☉ Возглас удивления, досады, разочарования и т. п. (тьфу, фу ты)
«Туйсиэ!» — диэн Соппуруон баай сиргэ силлиир. Н. Якутскай
Туй-сиэ, ити чыычаахтары истэ олорон, эмиэ туох эрэ өйүгэр кылах гыммытын өйдөөмүнэ хаалла. Н. Габышев
ср. казах. түв ‘возглас недовольства, сожаления’

саҥа алл. Туох эмэ буолбутуттан хомойон кыыһырыыны, кыйыттыыны, абаланыыны көрдөрөр. ☉ Выражает сильную досаду, огорчение
«Тууйсиэ, үөдэн тыаһыгар аралдьыйаммын, аны хаастарбын көтүтэн кэбистим», — диэн кыйахана санаан баран, Дьэллик туран кэллэ. Н. Заболоцкай

саҥа алл. Кэмсиниини, кэлэйиини биитэр тугу эмэ сөбүлээбэтэҕи көрдөрөр. ☉ Выражает разочарование, раскаяние или неодобрение чего-л.. Һуйсиэ, барыахтаахпын умнан кэбиспиппин дии
□ Аманаатап: «Остуораска этиэҕим, булан хонноруоҕа, һуй-сиэ, остуораска этиэҕим». Л. Габышев

межд. выражает удивление о, ой, да ну; ок-сиэ! Маны билбэккин дуо? да ну! Неужели ты этого не знаешь?

межд. выражает 1) удивление, восхищение о, ах; ну; оок-сиэ, кэрэ да дойду! о, какая прекрасная страна!; оок-сиэ, итини сатаабаккын дуо? ну, неужели не можешь этого?; 2) досаду эх; оок-сиэ, мээнэттэн даҕаны соһуйбуппун! эх, я испугался, оказывается, такого пустяка!

1) есть (твёрдую пищу — о человеке); есть кого-что-л., питаться кем-чем-л. (о др. живых существах); сүөһү оту сиир скот питается травой; эттэ сиэ = есть мясо; 2) разг. пожирать; истреблять, уничтожать; чыычаах буортулаах үөннэри сиир птички уничтожают вредных насекомых; абааһы сиэбэт , киһи өлөрбөт ни злой дух не пожирает, ни человек не убивает (т.е. полное ничтожество —формула самоуничижения); 3) сжигать (об огне, солнечных лучах, кислоте); уот сиэбэт , уу ылбат баар үһү загадка есть такое, что ни огонь не берёт, ни вода (күлүк тень); тэһэ (или дьөлө ) сиэ = прожечь дырочку; 4) добывать, промышлять (для себя); 5) присваивать; 6) кусать, жалить (о насекомых); 7) расходовать что-л. (в течение определённого времени); колхоз быйыл сиир оттоох колхоз имеет годичный запас сена (букв. колхоз имеет сено, которое он может расходовать в этом году); 8) разг. расходовать в большом количестве, поглощать; бу саа олус элбэх сэрээти сиир это ружьё поглощает очень много заряда; 9) бить (при игре в карты); брать, снимать (пешку, фигуру при игре в шашки, шахматы); куоһурунан сиэ = бить козырем; атынан пешканы сиэ = брать пешку конём; 10) разг. быть опасным для здоровья, для жизни; бу ат киһини сииһи эта лошадь убьёт человека; бу ыт сиэри гынна эта собака, того и гляди, набросится на человека; 11) разг. перен. сильно ругать, распекать # салгын сиэбит обветренный; сиэбиккин сиэ что ты ел раньше, то и теперь ешь (т.е. возьми, захвати, уничтожь —это тебе не впервой); сиэҕин сиэбит , аһыаҕын аһаабыт что он должен был съесть, он съел (т. е. он своё взял); сиэтэр да топпот он его одолевает; он имеет перед ним явное преимущество (напр. в спортивных играх; букв. он съест, да не насытится).

межд. выражает удивление, досаду, разочарование и т. п. тьфу, фу; туй-сиэ , таһыччы умнан кэбиспиппин! фу ты, совсем забыл!

межд. выражает раздражение, негодование фу, тьфу; тууй-сиэ , эмиэ умнан кэбиспиппин! тьфу, опять я забыл!

v. to eat