несов. см. сказаться.

сов. 1. (откликнуться) хардар; отозваться на зов ьпгырыыга хардар; 2. о ком-чём (высказать мнение) эт, саҥар; 3. (сказаться) сабыдыаллаа; курение на нём плохо отозвалось табаҕы тардыы киниэхэ куһаҕаннык сабыдыаллаата.

1) слыть, славиться; прославляться, получать известность; кини күүстээҕинэн аатырар он слывёт силачом; он известен как силач; 2) сказываться, называться кем-л., каким-л.; ыалдьыбыт аатыр = сказаться больным; 3) разг. отличаться; бүгүн мин атым аатырда сегодня мой конь отличился.

сов. 1. (о свете, звуке и т. п.) тэй; 2. (об изображении) көһүн, түһэн көһүн; в воде отразился лунный свет ууга ый сырдыга көһүннэ; 3. на ком-чём (сказаться) билин, сабыдыаллаа; пребывание на юге хорошо отразилось на его здоровье соҕуруу сылдьыы кини доруобуйатыгар үчүгэйдик сабыдыаллаата.

I
туохт. Айаҕы киэҥник атан, салгыны уһуннук эҕирийэн баран тута төлө биэрэн таһаар (утуктаан, сылайан, сүрэҕэлдьээн). ☉ Открытым ртом непроизвольно глубоко вдыхать и сразу резко выдыхать воздух (при желании спать, с усталости и т. п.), зевать
Дьааһыйыма, дьалаҕай буолуоҥ (өс ном.). Оҕото уута кэлбит быһыылааҕа: дьааһыйан оҥоҥнуу-оҥоҥнуу, туой субу-субу уокка турар күөс диэки кылап гына көрөр этэ. Суорун Омоллоон
Хаста даҕаны дьааһыйда. Сылаата дьэ киирдэ быһыылаах. Н. Лугинов
Онтон куолутунан сүрэҕэлдьээбиччэ дьааһыйан баран, атырдьаҕар тайанан турбута. Н. Заболоцкай
II
туохт.
1. Туохха эмэ саалын, охсулун (этиҥи этэргэ). ☉ Низвергаться, обрушиваться (о громе)
Чугас соҕус ханна эрэ этиҥ дьааһыйан, киһини дөйүтэр улахан тыас бачыгырыы түстэ. Д. Таас
Өстөөх халлаанын хара былыт сапта, уордаах этиҥ тоҕута дьааһыйда. Т. Сметанин
Көҥүл норуот дохсун уордайыыта Этиҥ буолан Өстөөх үрдүгэр дьааһыйда. А. Абаҕыыныскай
2. Куһаҕаннык дьай, туох эмэ охсуута оҥор. ☉ Сказаться отрицательно, обернуться неприятностью
Өһүөннээх өстөөҕү утары хааннаах хапсыһыы, дуолан охсуһуу ханна-ханна тиэрдэрэ, тугунантугунан дьааһыйара биллибэт! И. Сысолятин
Өкүүчэ эдэр ньуура өлбөөдүйбүтүн Үрүҥ күн күлүмэ да чаҕылыппатах, Дьааттаах кутурҕан дьааһыйбытын Дьааҥы да тыала дьарҕарпатах. С. Васильев
Бу айдаан тугунан дьааһыйан тахсыаҕын кини үчүгэйдик өйдүүрэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. йашы 'сверкать, блестеть' (йашын йашнады 'сверкнула молния')

I
туохт.
1. Тугу эмэ ханнык эмэ бэлиэлэринэн сирдэтэн сөптөөҕүн, ис дьиҥин быһаар, бил, таба эт. ☉ Догадаться по каким-л. признакам и высказать правильное предположение о чём-л., угадать, отгадать. Таабырынна таай
□ Кэрэ санаам кэҕиннэ — Кэлэр-барар суолбун булбатым, Далай санаам татыарыйда — Тахсар-киирэр сирбин таайбатым. А. Софронов
Миитэрэй кими эмэ үтүктэн туттан-хаптан, көрөн-истэн киирэн кэллэҕинэ, дьиэҕэ олорооччулар бары таайан айдаара тоһуйаллар. Амма Аччыгыйа
Суол былаһын тухары бааһырыым хайдаҕын таайа сатаабытым. Н. Якутскай
Кини хас да хонно — тиһэх күннэрэ кэлбитин таайбыта. Н. Габышев
△ Тугунан эмэ сирдэтэн дьон санаатын сөпкө сэрэй, тугу эмэ таба эт. ☉ По каким-л. признакам угадать мысль другого, догадаться о чём-л., смекнуть
«Мин өйбүнэн аатырыам суоҕа, хааннаах болотунан аатырыам, онон сөпкө да таайда», — диэн ах баран олордо. П. Ойуунускай. Тороев санаабыт санаатын таайбыт курдук Чуура эттэ: «Бу ураһа хотуна — мин… Абыраамап этэринии мин манна сарыыссабын!» Л. Попов
Ардай аһыылаахтар, бадаҕа, Ас тахсыаҕын таайдахтара. С. Данилов
2. Чахчытын билбэккэ эрэ сэрэйэн быһаар; көхсүгүнэн, сүрэххинэн сэрэй. ☉ Не зная наверняка, догадаться о чём-л.; предчувствовать что-л., понять чутьём
[Бургунаһым] айыы сүөһүтэ, баҕар, сүрэҕэ-быара таайара буолуо [мин өлөрөөрү гынарбын]. А. Софронов
Түбэ нэһилиэгэр Сэпсики диэн туохха да холобура суох баай киһи баар. Быһа таайан эттэххэ, аҕыс уонча сүөһүлээх буолуо. Күндэ
ср. бур. тааха, монг. таах, эвенк. тааг ‘гадать, отгадать, разгадать’
II
туохт. Дьай, сабыдыаллаа, содуллаах буол (ким эрэ урут оҥорбута эбэтэр эрэйдэммитэ билиҥҥи кэмҥэ дьайара). ☉ Отразиться на чём-л., сказаться каким-л. образом впоследствии (напр., о прошлых невзгодах)
Аҕам үйэтин тухары этигэр-хааныгар сүгэ сылдьыбыт эрэйэ-муҥа таайан, …… оронуттан кыайан турбат буолан хаалбыта. Эрилик Эристиин
Тихон дьиэтигэр тахсан кинигэ ааҕыах курдук гынан иһэн, бөлүүн хойут утуйбута, эрдэ турбута таайан, утуйан хаалла. Н. Босиков
Оҕонньоттор күнүскү сылаалара таайан, сотору үүтээн иһэ им-ньим барар. «Кыым»
♦ Айыыта таайар көр айыы III
Айыылаах дууһа айыыта таайдаҕа, дэлэ дьаабыламмат буолара. Күннүк Уурастыырап
Ол айыыта таайан [кыталыгы өлөрбүтэ], абааһылар кинини «улахан ыарыы» буолан киирэннэр сииллэр. Багдарыын Сүлбэ
Сүрэҕэ, сүрэҕинэн (көхсө, көхсүнэн, кута-сүрэ) сэрэйэр (таайар) — сүрэҕэ сэрэйэр (таайар) диэн курдук (көр сүрэх). Кини, киэҥ тайҕа оҕото, сүрэҕинэн таайан, хараҕынан сабаҕалаан, туһаайбыт тосхолун эндэппэт эбит. Амма Аччыгыйа
Киһитэ тугу этэрин истибэтэр даҕаны, көмөлөс диирин сүрэҕэ таайда. А. Сыромятникова
Бу аанньанан дьааһыйбат, содуллаах тэлэгирээмэ буолуоҕун Батурин көхсүнэн таайа, ытырыктата саныы олордоҕуна, төлөпүөн кырылаан кэлбитэ. В. Яковлев
Бу икки киһи атын-атын санаалаахтарын кини [Анньыыска] көхсө таайар. А. Сыромятникова
Баҕар, холкуоһа кинини үчүгэйдик санаан, ыал буоллун, киһи буоллун диэн сүөһүлээбитин кута-сүрэ таайа санаабыта буолуо. М. Доҕордуурап
◊ Өтө таайар көр өтө
Хомолтонон туолбут үтүөкэннээх хараҕын көрүүтүттэн кини санаатын Иванов өтө таайда. Амма Аччыгыйа
[Дьиэлээх] өтө таайда быһыылаах харааччы утаппыппын. И. Гоголев
Мин санаабын өтө таайбыт курдук эмискэ эттэ. Н. Габышев
III
аат. Киһиэхэ ийэтин быраата, убайа; уопсайынан ийэтин аймаҕа эр киһи. ☉ Дядя (обычно брат матери; вся родня мужкого пола по материнской линии)
Бу Дьүлэй уустара — Платон төрөөбүт таайдара. Суорун Омоллоон
Костя уончатыгар диэри таайын аахха иитиллибит. П. Филиппов
Аркадий үөрэҕэр мөлтөөн, …… истипиэндьийэтэ суох буолан, өссө икки ый таайыгар олоорто. Н. Габышев
др.-тюрк. таҕай, тюрк. таай, тай, таҕа, дайы