II 1) бегун (спортсмен); ыраахха сүүрүк бегун на длинные дистанции, стайер; 2) скакун (лошадь).

1) ведущий на поводу кого-л.; кини үчүгэй сүүрүк ат сэтиилээх на поводу у него хороший скакун; 2) уст. перен. имеющая приданое; с... приданым; ынах сэтиилээх кэллэ она привела в качестве приданого корову.

I
аат. Намыһах сир диэки устар уу халҕаһата, уу устар хайысхата. ☉ Поток воды, течение
[Борохуот аал] Күүстээх күөнүнэн Күтүр сүүрүгү Көҥүтэ үтүрүйэн, Күөстүү үлүннэрдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Били үнүргү уу өссө эбиллибит. Быһыт уутун сүүрүгэ куп-куугунас, ньип-ньирилэс буолбут. Суорун Омоллоон
Кинилэр өр эрдэн хойдубут мууһу, сүүрүгү кытта охсуһан, сыыр аннын нэһиилэ булбуттара. Н. Заболоцкай
♦ Сүүрүк хоту уһун — олоххо туох да сыала суох буол, дьон санаата, олох долгуна хайа диэки охсорун хоту олор, сырыт. ☉ соотв. плыть по течению. Олоххо сүүрүк хоту устар аҕыйаҕа суох буолааччы
□ Арай кыайбатыҥ, сатаабатыҥ суох, аҥаар кырыы элэҥнэтэн иһэҕин, арыт ыһыктынан, сүүрүк хоту устаҕын. Н. Лугинов
Кини сүүрүк хоту ханна уонна тоҕо устара биллибэт сүрэҕэ суох, ээл-дээл киһи этэ. А. Чехов (тылб.)
ср. ДТС йүгрүк ‘быстрый, скорый; бегущий, стремящийся’
II
1. аат., спорт.
1. Сүүрүүнэн дьарыктанар киһи, сүүрүүгэ идэтийбит киһи. ☉ Бегун. Үс сүүрүк сырсыбыттар: Авдеев, Васильев уонна Семёнов
□ Кууһума эдэр эрдэҕинэ сүүрүк, кылыыһыт, сытыы киһи этэ. «ХС»
2. Сүүрэр дьоҕурдаах сылгы. ☉ Скакун
Бурхалей сүүрдэҕин аайы өссө кэҥээн, орловскай сүүрүк муҥутуур ойуутунан аргыстаһан бара турдулар. Эрилик Эристиин
Ойуур кэриитигэр хахха сиргэ уон сэргэҕэ уон араас сылгылар: атыырдар, биэлэр, сүүрүктэр, дьоруолар, тардыылаах аттар баайыллыбыттар. И. Данилов
Ипподромҥа бу ый уон күнүттэн «Хатас» сопхуос сүүрүктэрин киллэрэн эрчийэ сылдьар. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Түргэнник сүүрэр, сүүрэр дьоҕурдаах. ☉ Быстро бегающий
«Сүүрүк киһи эбиккин, доҕор!» — диэтэ Ньукулай. Амма Аччыгыйа
Харсыһыылаах оҕустаах киһи сүүрүк аттаах курдук аатырара. Далан
Улуу Хоро диэн сүүрүк оҕустаах оҕонньор, илин диэкиттэн көһөн киирэн иһэн, оҕуһунан Аллан өрүһүн кэстэрэн көрөр да, оҕуһа дириҥэ бэрт буолан кыайан туораабат. БСИ ЛНКИСО-1994
♦ Үрүҥ <хара> сүүрүк фольк. — элбэх ахсааннаах сүөһү үөрэ (сылгы, ынах). ☉ Бесчисленное множество скота (конного и рогатого)
Үгүс элбэх ахсааннаах үргүүк үрүҥ сүүрүгү көрбүтүм эбээт. Ол тухары маннык сүрдээх киэптээх сылгыны көрө иликпин эбээт! Саха фольк. [Элбэх дьон кэллэҕинэ] Кэлбит кэриэс сирбитигэр Кэлбэккэ кэбэлийиэхпит, Үрүҥ сүүрүкпүт тобоҕо Үрүйэ быыһыгар өлүтэлиэ, Хара сүүрүкпүт тобоҕо Хара сыбарга хампарыйыа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьэ ол сахтан иитэр сүөһүбүт Үрүҥ, хара сүүрүгэ эбэ хотуммут Ис, тас хочолорун устунан Сааскы халаанныы дэбилийбитэ. И. Гоголев
ср. тюрк. йүгүрүк ‘быстро бегающий; скакун, беговая лошадь’

1. и. д. от баай = 1) привязывание, связывание; спутывание, стреноживание (лошади); 2) перевязка, перевязывание (напр. раны); 3) вязка, вязание (напр. рукавиц); плетение (напр. сети); 2. 1) связь, завязка, перевязка; түннүк баайыыта связь оконных проёмов; куул баайыытын ыйылыннары тардан кэбиспит он сильно затянул завязку на мешке; баайыытын сүөр = развязать завязку; 2) путы (для лошади); тимир баайыы уст. цепь; трос # аты баайыы выдерживание скаковой лошади (перед скачками —метод подготовки скакунов к соревнованиям); баайыы бурдук сноп; биир баайыы табах уст. одна папуша табаку; туомтуу баайыы распускная петля; харах (или кулгаах-харах ) баайыыта для отвода глаз.