-таки частица разг. 1. с нареч. и мест. аҕай, аҕайдык; я порядочно таки устал мин балай аҕайдык сылайдым; 2. с гл. (тем не менее, всё же, всё-таки) син, ол эрэн, ол да гыннар; он успел таки на поезд кини сэтиилээх массыынаны син баттыста; прямо-таки олох, наһаа, туох да наһаа; опять-таки эмиэ.

аат., эргэр. Сыарҕалаах ат баһын хантаччы тартарар быа (үүнүн тиэрбэһиттэн дуҕатын оройугар эбэтэр ыҥыырдаах акка ыҥыырын хоҥсуоччутугар диэри). ☉ Ремень, проведённый от мундштука к седлу или к дуге (чтобы лошадь держала голову кверху), повод
Хартыгастаах халлаан Хантарҕата тэһиинин Төлөрүтэ охсоннор Төгүрүччү көрөн кэбистилэр. П. Ойуунускай
Аралы далбар киэлитигэр Арҕаһыттан хантарҕалаах Айыы тайбыыр аймаҕыттан Энньэлээх-сэтиилээх айыллыбыт. Күннүк Уурастыырап
ср. бур. хантарга ‘ремень мундштука (лошади)’

туохт.
1. Тугу эмэ туораа, нөҥүө түс, уҥуордаа. ☉ Перемещаться, переправляться с одной стороны чего-л. на другую, переходить, пересекать что-л. Арҕаа диэки туһаайаммын, Андылаах күөлү ааһаммын, Алыҥахтары чиэрэстээммин, Аппаларга кииртэлиибин. С. Данилов
Бу айдаан нэһилиэги чиэрэстээбитэ, улууһу уҥуордаабыта. Күннүк Уурастыырап
Элбэх ат сэтиилээх үрдүк хайаны чиэрэстиир соҕотох киһиэхэ күчүмэҕэйэ үгүс этэ. Тумарча
2. дьыала т. Ким туох эмэ көмөтүнэн эбэтэр тугу эмэ туһанан тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л. при помощи или посредством кого-чего-л.
Киһинэн чиэрэстээн кэлэктиипкэ бүтүннүүтүгэр сабыдыаллааһын — үлэһити иитии биир сүрүн усулуобуйата. ПБН КДьСО
Производствоны салайыыга үлэһиттэри кытыннарыы, бастатан туран, уопсастыбаннай тэрилтэлэринэн чиэрэстээн олоххо киллэриллэр. ЭБТ
Оскуола дириэктэрэ оҕолору быһаччы ииппэт, учууталларынан чиэрэстээн иитэр. «ХС»

сыһ.
1. Даҕааһыны уонна аат туохтууру кытта ситимнэстэҕинэ «баартан барытыттан (үчүгэй, куһаҕан)» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с прилагательными и причастиями обозначает высшую степень качества, признака и по значению соответствует русскому определительному местоимению «самый» в функции показателя превосходной степени (напр., в сочет. «самый хороший, самый белый, самый верхний, самый любимый»). Саамай улахан. Саамай былыргы. Саамай ыксаллаах үлэ. Саамай таптыыр ырыата
□ Уучах сэтиилээх биир сыарҕа таба «Орбох мурун» [сир аата] саамай туруору сирэйинэн таҥнары киирэн иһэр. Болот Боотур
[Маайыс:] Мин санаабар, таптал диэн киһи саамай күндү иэйиитэ буолар. С. Ефремов
Мифологическай геройдар киһи аймах сайдыытын саамай эрдэтээҕи кэмигэр, общиннай-родовой тутул саҕана айыллыбыт уус-уран уобарастар буолаллар. Саха фольк. Ол быыһыгар саамай таптыыр оонньуутун, баарыһы, эмиэ умнубата. Н. Заболоцкай
2. Сыһыаттары кытта ситимнэһэн «баартан барытыттан (ордуктук, уһуннук)» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с наречиями имеет значение, соответствующее значению русского определительного местоимения «весь» в родительном падеже с прилагательными и наречиями в сравнительной степени (напр., в сочет. «ближе всех, дольше всех, лучше всего»). Саамай хойут. Саамай үөһэ. Саамай улаҕаа. Саамай ыраастык
□ Саамай сөпкө этэҕин
Эрдэттэн ити боппуруоһунан дьарыктаныах хаалла. М. Доҕордуурап
Сааскы сэлиэһинэй саамай эрдэ ыһыллар культуралар ахсааннарыгар киирсэр. ХКА
3. Аат тыл сорох формаларын кытта ситимнэстэҕинэ «олох, букатын (түгэҕэ, уһуга)» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с некоторыми формами имён существительных употребляется для усиления значения слова и соответствует русскому определительному местоимению «самый» (напр., в сочет. «самый конец чего-л., на самой середине, на самом ветру, в самой чаще, самое время для чего-л.»). Саамай уһуга. Саамай күнэ. Саамай күн уотугар. Саамай ардахха
□ [Хайа] саамай чыпчаалыгар дьиэ оннун саҕа дэхси миэстэлээх. И. Данилов

аат.
1. Айанныырга, таһаҕаһы таһарга аналлаах икки сыҥаахтаах көлүнэр тэрил. ☉ Сани
Харытыай таһырдьа таҕыстар эрэ сыарҕа тыаһын иһиллиир дьарыктаммыт да, били күүтүүлээх көмө кэлэн быстыбатах. Софр. Данилов
Доромоон арыытын ампаарыттан көтөҕөн киллэрдэ, Сиэҥкэ тахсан сыарҕаттан ыйааһыны киллэрдэ. Күндэ
Хабдьы өрө көтөн иһэн төннөн кэлэн, аны сыарҕа ойоҕоһугар догдос гына түстэ. Н. Заболоцкай
2. Биир сыарҕа тиэйии туох эмэ (хол., от, мас). ☉ Один воз, одни сани чего-л. (напр., сена, дров — якутская мера объёма)
[Байбал:] Дьэ таарыйа оккун көрөн баран хас сыарҕа тахсыыһыгын этиэм. А. Софронов
Кини аны күһүн «Эргиттэҕэ» боппууда бурдук сирин солуур, кыһыныгар сүүс сыарҕа маһы кэрдэр буолла. Амма Аччыгыйа
Биһиги күһүн эрдэ икки оһоххо биэс уон сыарҕа кыстыыр маһы бэлэмниирбит. «ХС»
♦ Сыарҕа сыҥааҕын курдук (тэҥнэр) — тэбис-тэҥнэр, хайалара да чорбойбот. ☉ соотв. ухо в ухо, ноздря в ноздрю (бежать, идти)
Аттар сир ортотугар кэлиэхтэригэр диэри, сыарҕа сыҥааҕын курдук, тэбис-тэҥҥэ хатыһан иһэллэрэ көһүннэ. В. Чиряев
Кинилэр иккиэн биир сыл оскуолаҕа киирбиттэрэ. Сыарҕа сыҥааҕын курдук, тэбистэҥник үөрэнэллэрэ. Н. Түгүнүүрэп. Сыарҕата бытаарбыт — тугу эрэ бириэмэтигэр, кэмигэр оҥорботох, хойутаабыт. ☉ Медлить с чем-л., задерживаться, мешкать
Сылы сыллаан айбатахха Сыарҕабыт адьас бытаарыаҕа. Онон оргууй саҕалыахха, Онтон бэйэтэ барыаҕа. С. Тарасов
Ити, уҥа диэки остуолга олорооччулар сыарҕаҕыт тоҕо бытаарда? Тумарча. Сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр — кими, тугу эмэ мэлдьи хомуруйа, сэмэлии сырыт. ☉ Цепляться, придираться к кому-л.; попрекать кого-л. чем-л. (букв. полозья его саней цепляются (за кого-л.))
Саҥара эрэ түстэргин миэхэ сыарҕаҥ сыҥааҕа иҥнэн биэрэр ээ, сааскар. Болот Боотур
Мин ити биир ынахпар тоҕо эн сыарҕаҥ сыҥааҕа иҥиннэ? С. Ефремов
Киһи кыһыйыах бары сыарҕаларын сыҥааҕа миигиттэн иҥнэр буоллахтара үһү. Ф. Захаров. Сыарҕа үрдүттэн (отун, аһаа) — оту, маһы эбэтэр аһы-үөлү эрдэттэн хаһааммакка эрэ күннээҕинэн олор. ☉ Не иметь запасов (дров, сена, продуктов), жить чем бог пошлёт (букв. с саней топить, кормиться)
Кыһыҥҥы тымныыга сыарҕа үрдүттэн оттор куһаҕан эбит. Болот Боотур
Биир бытаан оҕуһунан алтахтатан күҥҥэ дуоннаах оту тиэйбэт, пиэрмэлэр сыарҕа үрдүттэн сүөһүлэрин аһатан олороллор. В. Протодьяконов
Билигин пиэрмэлэр үгүс хотонноругар от саппааһа диэн суох, сыарҕа үрдүттэн аһатан олороллор. «Кыым»
◊ Ат сыарҕата — аты көлүйэргэ анаан оҥоһуллубут сыарҕа. ☉ Сани, в которые запрягают лошадей
Тэрэнтэй, нэк суорҕаҥҥа сууламмыт, ытаан бэбээрэр кыһыл оҕону көтөхпүтүнэн, көлүллэн бэлэм турар хара ат сыарҕатыгар олоро охсоот, дьиэтин диэки куйаардыбыта. Л. Попов
Мин маннык түргэн ат сыарҕатыгар үйэлээх сааспар иккиһин олорбуппун өйдөөтүм. Эрилик Эристиин. Бүрүөлээх сыарҕа — халыҥ таҥаһынан бүрүллүбүт кыһыҥҥы сыарҕа. ☉ Крытый экипаж, повозка; кибитка
Бүрүөлээх сыарҕанан айаннаан кэллим. Доруобунньа сыарҕа көр доруобунньа. Оҕонньор оту доруобунньа сыарҕатыгар саас-сааһынан уура турда. Н. Габышев. Кыһыҥҥы сыарҕа — кыһын туттарга аналлаах тимир ыллыктаах сыарҕа. ☉ Зимние сани с полозьями с металлическим покрытием
Кыһыҥҥы сыарҕа сыҥааҕа тостубут. Наарта сыарҕа көр наарта. Намчы оҥоһуулаах наарта сыарҕа хаарга сыстар-сыстыбат сыыйыллар, арыт ох курдук субуруйар, арыт хаар туманыгар киирэн көстүбэккэ тыалы кытта тыал буолан көтөр. Т. Сметанин
Саха, эбээн Уот оттон Уруулуу курдук тоһуйбуттар Наарта сыарҕанан, Талыы табанан, Соноҕос атынан, Болбуот көтөҕөн Көмө оҥорбуттар, Күүс укпуттар. С. Зверев. Оҕус сыарҕата — бурҕалдьы олордуллубут, тиит силиһиттэн оҥоһуллубут оҕус көлүллэр сыарҕата. ☉ Бычьи сани с ярмом из лиственничных корней, дровни. Дьиэ таһыгар оҕус сыарҕата турар
□ Сыраан уус уолаттарынаан …… сүөһү сүрэҕин саҕа тимир таастары хомуйан бугул оҥортоон баран муус турбутун кэннэ икки-үс оҕус сыарҕатынан тиэйэн киллэрэр эбит. «ХС». Сайыҥҥы сыарҕа — сайын туттарга аналлаах тимир ыллыга суох сыарҕа. ☉ Лёгкие летние сани без металлических полозьев
Ханнык сыарҕаны оҥоробун. Сайыҥҥы сыарҕаны дуу, кыһыҥҥыны дуу? В. Протодьяконов
Силис сыарҕа көр силис. Холлоҕос эриэн кунаныгар Холуокка мас бурҕалдьытын, Томороон силис сыарҕатын Тоҥхойо көлүнэн Тобуох Соппуруон Соххоно Хонооһойдуун Хотугу күөлгэ, Хотуулаахтык хаамтаран, От кээһэ бардылар. С. Зверев. Сыарҕа ат — сыарҕаҕа көлүллүбүт ат. ☉ Лошадь, запряжённая в сани
Хоту, соҕуруу, илин, арҕаа барар суолларынан сыарҕа аттаахтар сырылата, сатыы дьон чоочурҕаһа турдулар. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр ити курдук ону-маны кэпсэтээт, Лоҥкуудаҕа сыарҕа атынан үлэлии киирдилэр. М. Доҕордуурап. Сыарҕа атаҕа көр атах. Оһох аттыгар сыарҕа атаҕа буолар хатыҥ куура турар
□ Кини [Буокай оҕонньор] сыарҕа атаҕа буолар маһын мүлүрүччү кыспыт, …… ханан да киһи илиитэ сыстыбат гына ньалҕарыппыт. А. Сыромятникова. Сыарҕа кыһаҥата — сыарҕаҕа, элбэх таһаҕас тиэйилиннин диэн, эбии оҥоһуллубут өйөбүл мас. ☉ Дополнительные продольные жердины с обеих сторон саней, предназначенные для увеличения груза. Сыарҕа кыһаҥата от үрдүгэр сытар. Сыарҕа от — тиэйии кээмэйин өйдөбүлэ (урукку кэмҥэ от хомуурун тиэйиинэн ааҕаллара: биир тиэйии — сыарҕа от). ☉ Воз сена как мера (в старину оценка объёма заготовленного сена производилась в возах, напр.: один воз сена)
Билигин биирдии сыарҕа оту биирдии ынах айаҕар биэрэр, бу туох үлүгэр алдьархайай, биитэр бүтүн алаас куортамыгар биэрэр. МНН
Балаҕан иннигэр, сылбах оҕуруот иһигэр үс-түөрт сыарҕа от бугулланан турар. Күндэ
Былыр алтасэттэ сыллааҕыта Сэмэн Нээстэр оҕонньортон сыарҕа аҥаара оту ылбыт эбит. Бэс Дьарааһын. Тэҥн. тиэйии. Сыарҕа сыҥааҕа — инники өттө иэҕиилээх, үксүн хатыҥ мастан оҥоһуллар сыарҕа саамай сүрүн уонна халтарыйар чааһа. ☉ Полоз
Саха оҕонньотторун кытта үгүс хайыһары, элбэх сыарҕа сыҥааҕын иэҕистим ини. Амма Аччыгыйа
Кини [Баанча] титирэстээбит сөмүйэтинэн сыарҕа сыҥааҕын хайдыбытын үүттүү олордо. Л. Попов. Сыарҕа сэриитэ — от тиэйиллэр сыарҕатыгар кэккэлэччи туора ууруллубут мастар. ☉ Жердины, сложенные поперёк саней для перевозки сена
Хас да кураанах от күрүөтүн аастылар. Арай күрүө тоһоҕолорун тоһута тардан ылан, сыарҕа сэриитигэр эптилэр. Ф. Захаров. Сыарҕа таба түөлбэ. — биир турку таба, бииргэ холбоммут икки таба. ☉ Одна оленья упряжка, пара оленей
Кыһыҥҥы Ньукуолун саҕана мин икки сыарҕа табанан Дьааҥы куоратыгар баран истим. Н. Неустроев
Уон биэс сыарҕа таба сөп буолуо эбитэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Уучах сэтиилээх биир сыарҕа таба. Болот Боотур. Сыарҕа тайаҕа түөлбэ. — табаны салайан биэрэр уһун мас, таба үүрэр күрэй. ☉ Шест для понукания оленей, хорей
Бу диэки сыарҕа тайаҕа кылгас буолар: талахтан оҥороллор. СТТТ. Сыарҕа <суолун> туруута — хаар түһэн, сыарҕанан сылдьар кэм буолуута. ☉ Время, когда открываются зимние санные дороги
Мин аны күһүн сыарҕа турдаҕына эрэ барабын. Болот Боотур
Үрэхтэр муустара тоҥмута, сыарҕа турбута аҕыйах хонно. Бэс Дьарааһын
Күһүн сыарҕа суола турарын аҕай кытта Сергей Иванович уокуругу кэрийэ, ыарыһахтары эмтии айаннаабыта. И. Федосеев. Тэҥн. суол туруута. Сыарҕа хаара — сыарҕа сылдьарыгар сөптөөх халыҥ хаар. ☉ Слой снега, позволяющий ездить на санях
Хаар түһэн никийэн кэбистэ. Түһээри түһэн өлгөмнүк түстэ, сыарҕа хаара, кыстык хаар. Болот Боотур
Оҕонньор сыарҕа хаара алдьаныан арыый иннинэ манна көһөн тахсар идэлээх. И. Гоголев
Ыкса күһүн дьыл хойутаан кэлэн, урут сыарҕа хаара түһэр кэмигэр сир хара турбута. Кэпсээннэр. Сыарҕа ыйа — алтынньы ый (кыстык хаар түһэн сыарҕанан сылдьыһыы буолбут кэмэ). ☉ Санный месяц — октябрь (время, когда начинается езда на санях). Сыарҕа ылаҕа — хара үөттэн оҥоһуллар сыарҕа сыҥаахтарын атахтарын туттарыы талах. ☉ Поперечные скрепы саней, сделанные из чёрной ивы
Ол сылдьан арай Болот атаҕа, кырдьык, хаар анныгар туохха эрэ кэлэн иҥнэ түстэ. Хаһан таһаарбыта, эргэ сыарҕа ылахтара буоллулар. Н. Заболоцкай. Таба сыарҕата — табаны көлүйэргэ анаан оҥоһуллубут сыарҕа. ☉ Оленный возок
Тайах муоһа күрдьэххэ олорон баран, состорон дьурулаатахха син биир таба сыарҕатыгар иһэр курдук сананаҕын. Н. Тарабукин (тылб.). Ыт сыарҕата — ыты көлүйэргэ анаан оҥоһуллубут чэпчэки сыарҕа. ☉ Собачий возок
Уон ыт сыарҕата хоту дойдуну уҥуордаан Дьокуускайдаан иһэр. А. Алдан-Семёнов (тылб)
ср. алт. шырка ‘волокуша, посредством которой перевозились грузы на верховых животных’, хак. соор ‘сани’, монг. чарга, бур. шарга ‘сани; санки, салазки’