1) бугор || бугристый; чочумаас дойду бугристая местность; 2) скала || скалистый; үрдүк чочумаас высокая скала; чочумаас хайа скалистые горы.

скалистые горы, гольцы; каменная гряда; дьаангы чыпчааллара вершины скалистых гор.

суорба таас тёсаный камень; суорба таас хайа утёс; суорба хайа отвесная скалистая гора.

1. аат. Ото-маһа суох, сыгынньах дьаргыл таас хайа, оннук сис хайа үрдэ. ☉ Скала, лишенная растительности; голая поверхность каменной гряды
   Адаардаах арҕастаах таас дьааҥы анныгар, Аргыардаах Аммаҕа, мууһурбут буоругар Хааннарым тохтоннор мин өлөн эрэбин. П. Ойуунускай
   Хотой таас дьааҥы чабырҕайыгар тахсан далларыс гына олоро түспүт. Амма Аччыгыйа
   Дьааҥылар тараҕай сүүстэрэ күн уотугар сымнаан, тиритэн-хорутан, үрдүлэрэ күдэннирэн, оргууй буруолуу олорбуттара. Н. Заболоцкай
   Саха дьоно туох да үүммэт, сыгынньах таас хайаны дьааҥы диэн ааттыыбыт. Багдарыын Сүлбэ
2. даҕ. суолт. Ото-маһа суох сыгынньах, дьаргыл таас. ☉ Каменистый, скалистый, лишенный растительности
   Туруук дьааҥы дурдалаах, Кырса, саһыл кыбыныылаах холкуос кыыһа Долгунча. Күннүк Уурастыырап
   Таас дьааҥы хайалары хампарытан Сир баайын көдьүүскэ күөрэттибит. С. Зверев
   ◊ Дьааҥы бочугураһа - барабыайдар этэрээттэригэр киирсэр кугастыҥы эриэн дьүһүннээх, төбөтүгэр көҕүллээх тыаҕа олохтоох обургу чыычаах. ☉ Птица отряда воробьиных с пестрым коричневым оперением, хохолком на голове, свиристель
   «Бүлүү тардыытын көтөрдөрө» диэн кинигэтигэр дьааҥы бочугураһын баттахтаах чыычаах диэн ааттыылларын бэлиэтээбит. АБН ПВБ
   эвенк. йаҥ, дьаҥ

I гора || горный; буор хайа земляная гора (не скалистая); сие хайа горный хребет; сыгынньах хайа голец; таас хайа каменный утёс, скала; хаар хайа снежная гора; хаптал хайа плоскогорье; хайа боруодата горная порода; хайа дойду горная страна; хайа өргөһө пик; хайа үүнээйитэ горная растительность; хайа хапчаана горный перевал; хайа хаспаҕа горная пещера; хайа хочото горная долина; хайа чыпчаала горная вершина; от хайа баар үһү загадка есть травяная гора (отон уга ягодный куст) # хайа иччитэ уст. обезьяна; хайа хараҥаччыта стриж.
II нареч. употр. с нек-рыми глаголами: хайа оҕус = расколоть; хайа быс = разрезать; хайа тарт = разорвать; хайа хат = рассохнуться; хайа ас = рассечь; хайа тоҥ = расколоться (на морозе); хайа үктээ = раздавить (ногами).
III мест. вопр. который, какой; хайа дьиэҕэ олороҕун ? в каком доме ты живёшь?; мантан хайатай? который из этих?; хайа киһини көрүстүҥ ? кого ты встретил?; массыына хайа диэки ааста ? в какую сторону поехала машина? # ким да, хайа да разг. каждый, каждый из нас; хайата да буоллар в том и другом случае; в любом случае; хайата да то и другое; хайата да сөп то и другое правильно; можно и так и этак; хайа хайалара или хайалара да и тот и другой, каждый из них; оба; хайа хайалара сыыһаллар оба не правы; хайалара да билэллэр они оба знают; хайалара да кэлбэтэ никто из них не пришёл.
IV модальное сл. 1) усиливает вопр. с оттенком удивления, побуждения к действию: хайа , чэйбит хайаста? ну, с чаем как?; хайа , = төннөн киирдиҥ дуу ? ты что, вернулся?; хайа , бу кимий ? а это кто?; 2) усиливает побуждение, призыв к действию: хайа , кэлиҥитий ну, идите же; 3) усиливает лёгкий испуг, удивление: хайа , сирэйиҥ хааннаммыт дии ! ой, у тебя же лицо в крови!; 4) усиливает возражение говорящего: хайа , мин эмиэ ыла иликпин а ведь я тоже ещё не получил чего-л. # хайа уонна помимо того; кроме всего этого; хайа абааһытын неодобр, выражает лёгкое раздражение: хайа абааһытын , дьэ эмиэ суладыйан барда ! и какого дьявола ты всё жалуешься!; хайа муҥун а) до каких же пор, сколько можно; хайа муҥун кинини күүтүөмүй ? до каких же пор я буду его ждать?; б) наконёц-то; хайа муҥун тохтоотулар наконёц-то они остановились; хайа үлүгэрий неужто, неужели; хайа үлүгэрий , бүгүн эмиэ кэлиэ суоҕа дуо ? неужто он и сегодня не придёт?; хайа үөдэн выражает сомнение, колебание, недоумение: кэлэ илик дуу , хайа үөдэн ? он до сих пор не пришёл, что ли?; хайа үөдэн буолан эмиэ алларастаатыҥ ? какого чёрта ты вдруг захохотал?