1) класть крест-накрест, скрещивать; атаххын хатыйа уур = скрестить ноги; 2) вить, обвивать; хатыйа үүммүт талах тальник, обвивший собой другой.

1. уруулас диэнтэн дьаһ. туһ. Э.К. Пекарскай «бичик» диэн тылы алтаецтар, телеуттар «пичик» диэн тылларыгар уруулаһыннара тутар. Багдарыын Сүлбэ
   Дьону бэйэ-бэйэлэрин кытта уруулаһыннарар — ити улахан дьыала! «Чолбон»
   «Куоталаһыы Сэбиэскэй Сойуус норуоттарын уруулаһыннарар, холбуур, үрэйбэт, хата ситимниир», — диэбитэ М.И. Калинин. МАЕ ЛИИПС
2. кэпс. Биир төрүттээх-уустаах боруоданы бэйэ-бэйэтигэр иссиһиннэр (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Допускать кровосмешение родственных пород животных, скрещивать (в основном употр. в отриц. ф.)
   Биир ийэттэн төрөөбүт атыыр уонна тыһы сибиинньэни уруулаһыннарбат наадатыгар, атыыр сибиинньэ оҕотун туораттан атыылаһар ордук. КПЫ

туохт.
1. Ким-туох эмэ оннугар буол, баар буол; ким-туох эмэ кэнниттэн кэл. ☉ Быть, появиться взамен кого-чего-л., заменять кого-что-л.
Түүннэри-күннэри солбуйаннар Ааһан истилэр хонуктар. Дьуон Дьаҥылы
Олоххо, холобур, туох да суох Уу, салгын иккини солбуйуох. «ХС»
Күөх сайыны солбуйан күүтүүлээх көмүс күһүн тиийэн кэллэ. ПНЕ СТ
2. Ким эмэ эбээһинэһин толорон кини оннугар быстах үлэлээ, кини үлэтин толор. ☉ Временно исполнять чьи-л. обязанности, замещать кого-л.
Катерина Павловна …… бүгүн ыалдьыбыт бырааһы солбуйан, поликлиникаҕа ыарыһахтары көрдө. Н. Лугинов
Биир атыылааччы уоппускатыгар баран турар — ону солбуйуоҕа. Софр. Данилов
Тима үөрэххэ киирээри гыммытын холкуоһун салайааччылара, солбуйар киһини булбаккалар, көҥүллээбэтэхтэрэ. КНЗ ТС
◊ Солбуйар аат тыл үөр. — этиигэ аат тыл, даҕааһын уонна ахсаан аат суолтатын сүгэр, бэйэтэ тустаах суолтата суох саҥа чааһа. ☉ Местоимение
Солбуйар аат туһаан араарыллан паузаланар эрэ түгэнигэр тириэнэн араарыллар. СТ С
Тардыылаах түһүктээһини солбуйар аакка киллэрэн, сыһыарыылаах солбуйар ааттар түһүктэниилэрэ диэн ааттаан суруйар. ВИП СТПС. Солбуйа тарт — тугу эмэ баайаргар быа икки төбөтүн түмүктүү баайбакка эрэ эрийэ тут, бобо тарт. ☉ Крепко стянуть, закрутить верёвку, не связывая концы в узел
Элэйэн-элэйэн киил буолбут муос сүгэни ойуун кыаһааныгар солбуйа баайан (тарт) кэбистилэр. П. Ойуунускай
Сеня …… курунан солбуйа тардан ылла да …… санныгар быраҕаат, хаама турда. Амма Аччыгыйа
ср. монг. солбих ‘скрещивать, ставить крест-накрест’, тув. солуур ‘заменить, менять’

1. тиксис диэнтэн дьаһ. туһ. Аа-дьуо акыҥнаан туран, дүлүҥнэрин хардарыта анньан, тиксиһиннэрэн биэрдэ. В. Миронов
2. Кимнээҕи эмэ бэйэ-бэйэлэрин кытта көрсүһүннэр, булсуһуннар. ☉ Сводить кого-л. с кем-л., помогать кому-л. встретиться с кем-л.
   Биһигини тиксиһиннэрбит суол поэзия этэ. Күнүстэритүүннэри хоһоон суруйарбыт. Софр. Данилов
   Уоллаах кыыһы тиксиһиннэрэн кэбиһэллэр. Эдэрдэр уураһаллар. Суорун Омоллоон
   Сарсыҥҥытыгар сэрэбиэй Москва уобалаһын маастара В. Борисовы кытта тиксиһиннэрбитэ. ССТ
3. бэт., бот. Сүөһү боруодатын эбэтэр үүнээйини суордун тупсаран биэрэр сыалтан атын боруоданы, суорду кытта холботолоо, иссиһиннэр. ☉ Соединять разные породы, сорта для получения улучшенных экземпляров, скрещивать (о домашних животных, растениях)
   Сүөһүнү тупсарыыга түргэн уонна биллибит ньыманан атын-атын боруодалары тиксиһиннэрэн ууһатыы буолар. ПСБ ТИиПҮ
   Яктары дьиэтитэр, ынах сүөһүнү кытта тиксиһиннэрэн элбэх эттээх, хойуу үүттээх сиэнчэр сүөһүлэри үөскэтэр үлэнэн ордук киэҥник Монголия селекционердара дьарыктаналлар. ГКН МҮАа
4. кэпс. Кими, тугу эмэ бэйэ-бэйэлэригэр киксэрэн биэрэн киирсиһиннэр, охсуһуннар. ☉ Подстрекать, побуждать к драке кого-л., науськивать, натравливать друг на друга
   Анараа иккис бандьыыт оҕустары тиксиһиннэрэ сатыы сылдьар. Н. Заболоцкай
   Убайдара кыыһыран бараллар. Иккиэннэрин умсарыта анньыалаан, тиксиһиннэрэн көрөллөр. Улдьаа Харалы
   — Ити Дубов, дьэ, доруобай киһи. — Гончаренконы кытары тиксиһиннэрбит киһи! Хайалара кыайыа дии саныыгын? А. Фадеев (тылб.)

аат.
1. Хааны, үөһү оҥорууга кыттар уонна бэссэстибэ эккэ-хааҥҥа атастаһыытын дьаһайар киһи эбэтэр хамныыр-харамай ис уоргана. ☉ Печень
Тиэтэйбит [Боотур] батыйатын сиргэ дьөлө анньан баран, хараҕатыгар быарынан бигэнэ, иҥиэттэ, суол аанынааҕы дүлүҥ олох маска олорор. Эрилик Эристиин
Түүн өйө суох балыыһаҕа киирбитим. Тыҥабынан, быарбынан тымныйбытым. Н. Лугинов
Онуоха уһун субуйа батаһынан быарын хаба ортотунан дьөлө түстэ да, алта хос дапталҕа хара куйаҕын, үс хос тимир тиһилик таҥаһын туос курдук тобулу аста. Ньургун Боотур
2. көсп. Сыыр, томтор, хайа эниэтин ортото. ☉ Середина, средняя часть склона, пригорка, бугра, горы
Халдьаайы быарыгар Күөх бурдук Күөгэйэ хамсаабыт. Күннүк Уурастыырап
Ржев таһыгар сотору-сотору хатыылаах боробулуоха икки-үс хос ииччэҕэр кэтиллэ түһэриҥ. Томтор, сыыр быара — дзот, дот, батарея. Д. Кустуров
Ньургуһуннаах халдьаайы быарыгар сыламныы сытар «Бадык» пиэрмэтигэр бу күннэргэ үлэхамнас күөстүү оргуйар. «ЭК»
тюрк. багыр, баур, боор, пуур
♦ Быара суох барда (ыыталаата, ыытта) — олус күүскэ, элбэхтик күллэ. ☉ Умирать со смеху
Аттыгар олорор биир дьахтар сирэйин Маарыйа эмээхсин арыылаах хоруонан бистэ — дьахталлар өссө быара суох бардылар. Болот Боотур
Иккиһэ дөрүн-дөрүн көрүдьүөстээхтик саҥарталаан, дьонун быара суох ыыталыыр сүүрбэччэлээх Коля. М. Попов
Биһиги олус кэрэхсээн истэрбит иһин Рувин Самойлович эһэ туһунан өссө биир түбэлтэни кэпсээн быара суох ыытта. «ХС»
Быар (быарым) быстыар диэри (дылы) күллүм көр быара суох барда. Хата, мин киһибиттэн быарым быстыар дылы күлбүтүм. «Кыым». Быар быһаҕас, тиис тоһоҕос — ыарыһах, куруук ыалдьар киһи. ☉ Человек с плохим здоровьем. Быаргынан сыыл — 1) сиргэ сытан баран сыыл, сиртэн өндөйбөккө эрэ сыыл. ☉ Ползать на животе, по-пластунски
Эмиэ бөрөлөр! Мэччийэ сылдьар туртастарга үөмэн быардарынан сыылан киирэннэр, ыстанан бараннар, халты харбаан хаалбыттар. Амма Аччыгыйа
Биһиги алаас саҕатыгар тиийэн бары сыттыбыт уонна быарбытынан сыылан, иннибитигэр баар аппаҕа киирдибит. С. Ефремов
Быарбынан сыыллым. Тобукпар, тоҕонохпор күһүҥҥү тымныы уу билиннэ. Т. Сметанин; 2) ыараханнык ыалдьан, эчэйэн эбэтэр бааһыран тура сылдьар кыаҕы сүтэр. ☉ Потерять способность ходить из-за тяжелой болезни, травмы или раны
Саамай бастыҥ ыппыт Моойторук, маска атыллан, быарынан сыыллан хаалла. Амма Аччыгыйа
Суох, суох, айаҕа таптарбыт куобахтыы, Мин быарбынан сыылыам суоҕа! И. Гоголев. Быаргын мэнэрит (үрүҥнээ) — бэрт кыратык аһыы түс, өл хап, иҥсэни баттат. ☉ Поесть немного, заморить червячка. Мэ, бу лэппиэскэнэн быаргын мэнэрит. Быаргын тарбаа (тыыт) — 1) олус элбэхтик, көрдөөхтүк күл, быара суох бар. ☉ Смеяться долго, весело, неудержимо, до изнеможения
Артур бүлүмүөт курдук бокуойа суох кут да кут, ол аайы Алешенька быарын тыытта, иэрийэиэрийэ күлэр. «ХС»; 2) күлүү гын, элэктээ. ☉ Подшучивать, насмехаться, издеваться над кем-л.
Кинилэр бэйэлээхтэр [баайдар] дьадаҥы оҕонон быардарын тарбаан саатыыллар. Амма Аччыгыйа
«Алдьархайтан ас таһааран, Алыс быаргытын тарбаамаҥ!» — Хаадьылаабыт уолаттарга Хаайтарбакка хардарбыта. Күннүк Уурастыырап
Доропуун оҕонньор дьиэтигэр кэлэн «табыллыбатах» булчуттары күлүү оҥостон быарын тарбаата. Н. Заболоцкай. Быар куустан <олор> — тугу да гыммакка, күн ыаһаҕын ыыт, таах сырыт. ☉ Бить баклуши
Тугу гына биһиги манна, куоракка, быар куустан олоробут? Баартыйа, барабыытылыстыба ыҥырыытын толоруохха, тыаҕа тахсыахха наада. С. Ефремов
Нэдиэлэнэн, ыйынан Дэлэй баран ыһыктынан, Илиилэрбин быар куустан, Сылдьыбытым суохха дылы. Күннүк Уурастыырап
Уолаттарбыт улахан тренердэргэ баралларын тоҕо утарыахпытый? Ол эрээри бэйэбит Сахабыт сиригэр быар куустуо суохтаахпыт. «ЭК». Быарынан олорор — бүөмнүк, соҕотоҕун олорор. ☉ Жить уединенно, замкнуто, без гостей
Биирдэ эмэтэ соҕотохтуу көрсөн, быарбынан олорон, сэһэргэстэрбин, муҥатыстарбын диэн баҕарбытым ыраатта. Амма Аччыгыйа. Быарынан хаалар — туора киһитэ суох, бэйэтэ эрэ буолар, бүөмнүк, бүччүмнүк олорор. ☉ Жить уединенно, отшельником
Дьэ, биһиги быарбытынан буолан хааллыбыт. Н. Түгүнүүрэп. Быарын манньыт — көрдөһөн-ааттаһан, албыннаһан аһыныа да суохтары аһыннар. ☉ Растрогать, заставить кого-л. расчувствоваться, прийти в состояние большого умиления
[Абааһылар] халлаан аргыардаах аартыгын түөрт кырыылаах дэриэспэ тааһынан хаппахтаан кэбиһээри соруннулар, Ону кырдьаҕас ойуун албын тылынан быардарын манньытта. И. Гоголев. Быарын харалыыр — хараны (эти, балыгы) өр сиэбэккэ сылдьан, ахтан баран сиир. ☉ После долгого перерыва с большим удовольствием есть мясную или рыбную пищу
Киэһэ утуйарбытыгар быарбытын харалаан хонуо этибит. Н. Заболоцкай. Уҥмат быардаах — дэбигис сылайбат, тугу эмэ тэтимнээхтик уонна уһуннук (тохтообокко) оҥорор кыахтаах. ☉ Выносливый, способный делать что-л. интенсивно и в течение продолжительного времени. Уҥмат быардаах сүүрүк. Уҥмат быардаах оһуохай таһаарааччы
□ Онно уһун мунньахтар, Уҥмат быардаах араатардар. Күннүк Уурастыырап
◊ Быар кууһун — харыларгын быар туһунан эрийэ-хатыйа тут. ☉ Скрещивать руки на груди (по якутским понятиям, поза независимости, уверенности; букв. сидеть, обнимая себе печень)
Мин харахпар Күрүҥсүйбүт төбөлөөх, намыһах уҥуохтаах кырдьаҕас эмээхсин быар куустан лыкыччы туттубутунан, сүр эйэҕэстик көрөн-истэн, бойболлон турар. Амма Аччыгыйа
Биһиги Өлүөскэбитин көрөн баран эһэ быар куустубут. — Эмиэ ол тоҕо? — Эмээхситтэр муодаргыыллар. — Оттон киэптээри. Далан
Эдэр киһи сэргэ таһыгар уот оттон бургучуппута уонна быар куустан, курулай сэргэҕэ өйөнөн туран, сири-дойдуну одуулуур. Л. Попов. Быар тулаайаҕа (кыбадырааттыы) — киһи быарын квадраттыы формалаах салаата. ☉ Квадратная доля (печени человека). Оҕонньор көхсүн этитэн баран эттэ: «Мин оҕолорбун — нохтолоох сүрэҕим ытарҕатын, хайҕахтаах хара быарым тулаайаҕын курдук саныыбын эбээт!» Ньургун Боотур. Хайҕах (таах) хара быар — норуот тылынан уус-уран айымньытыгар быар уларыйбат, кубулуйбат эпиитэтэ. Сүрүн суолтата: кыраҕа хамнаабат, ньыгыл. ☉ В устном народном творчестве: постоянный эпитет к слову «печень»
Основное значение: «крепкий, плотный, постоянный». [Манчаары Чоочоҕо:] Эн тойон дьолуо сүрэҕиҥ долгуйдун, Хайҕах хара быарыҥ хамнаатын, харыстаа-быыһаа, Хаххалаа-абыраа! А. Софронов
Харахпынан көрөн хайҕаатым, Хайҕахтаах хара быардыын хамсаатым, Нохтолоох тойон болуо сүрэхтиин Долгуйарга дылы буоллум. П. Ойуунускай. Биирдэ таайа Чакыр Кыпчытыын уус ойуун, ойуун айатыгар ыттаран хара быарынан ыалдьан сытан хаалтын …… быарыттан аҕыс кырыылаах таас үөрбэни ылан үтүөрпүтэ үһү дииллэр. Саха фольк.