смуглый

Русский → Якутский

смуглый

прил
хара бараан

смуглый

прил. хара бараам, хара бараан сирэйдээх.

Еще переводы:

черномазый

ыһырык

боролуй

кыаһаан

кыаһаан (Якутский → Якутский)

I
аат.
1. Ойуун таҥаһыгар иилиллэр тыастаах тимир киэргэллэр. ☉ Железные украшения-подвески на шаманском плаще, издающие звякающие звуки
Кыаһааннара кылырдаан, күҥэһэ, ойбон тимирдэрэ килбэҥнэһэн, дүҥүрүн охсуута улааттар улаатан, тиҥийэнтаҥыйан киирэн барар. Күннүк Уурастыырап
Куругар кыаһаан курдук иилиммит элбэх күлүүстэрэ кылырдаабытынан киирэн кэлбитин оҕолор төгүрүйэн кэбиһэллэр. Амма Аччыгыйа
Дүҥүр иҥиэттэр курдук, кыаһааннара чылыгыраамахтаатылар. И. Гоголев
2. көсп. Туохха эмэ кырыа мууһуран чопчуласпыта; сүөһү кыламаныгар, түүтүгэр мууһурбут таммахтар. ☉ Сосульки; комочки инея на ресницах, усах человека, шерстке животных
Дьыл оҕуһа Чэҥ муус саҥынньахтаах, Болгуо муус муруннаах, Кыаһаан муус кыламаннаах. Саха фольк. Быыкаа балаҕан кулуһун сабыылаах чаампытын үрдүгэр онон-манан кыаһаан муустар үөскээбиттэр. Күннүк Уурастыырап
Олбуор айаҕар муус кыаһаан буолбут дьаам аттара илбириһэн тураллар. Болот Боотур
Күнүһүн ириэрэр. Дьиэлэр кырыысаларыттан таммахтар «чол-чол» тохтоллор, түүнүн муус кыаһаан буола тоҥоллор. И. Федосеев
II
даҕ. Кыһыллыҥы хара бараан (сирэй өҥүн туһунан). ☉ Смуглый с румянцем (о лице)
Бэрт нарын, ис киирбэх баҕайы кыаһаан дьүһүннээх кыыс. Л. Попов
Сэкирэтээр хоһугар кииртим — кыаһаан хааннаах кыыс остуолга умса түһэн тугу эрэ суруйан сурдурҕатар. С. Федотов
Кини көстөр дьүһүнүнэн маҥана да суох, харата да суох, көннөрү кыаһаан ис киирбэх киһи. ВВМ
◊ Кыаһаан чуллуку — майаҕас балык улаханынан алта көрүҥҥэ араарбыттарыттан биир көрүҥэ. ☉ Один из разновидностей сига по величине.

хара

хара (Якутский → Русский)

1) чёрный; тёмный; хара өҥ чёрный цвет; хара былыт готовая пролиться туча; хара ыт чёрная собака; хара хаалтыс чёрный галстук; хара ат вороной конь; чох (или көмөр) хара чёрный как уголь; ыас хара чёрный как смоль; хара мэҥ чёрная родинка; 2) перен. чёрный, мрачный, дурной, злой; хара санаа чёрные, мрачные мысли; хара суол а) чёрное дело; б) порок; 2. употр. в нек-рых сочет. в качестве усил. сл.: хара ааныттан (или маҥнайгыттан) с самого начала; хара сарсыардаттан с самого утра; хара төрүөҕүттэн с самого рождения; хара көрсүөҕүттэн с первой встречи; как только увидел; хара сор большое (букв. чёрное) несчастье; хара түөкүн ужасный плут, мошенник; хара накаас тяжкие муки; муки ада; мука мученская; хара балыыр тяжкая клевета # аат харата а) спустя рукава; б) нехотя, неохотно; киһи-хара буол = стать человеком, выйти в люди; хара аан уст. чёрный ход; хара бараан смуглый; хара көлөһүн труд в поте (лица); хара кутуйахсыт самка полевого луня; хара өлүү проказа, лёпра; хара самыыр дождь без примеси снега; хара сар сарыч обыкновенный; хара сир а) чернозём; б) земля, грунт, почва, не покрытые снегом; хара сыыр яр, обрыв, крутой берег; хара торучча семена чёрной торицы; хара туруйа чёрный журавль; хара тыа а) дремучий лес; б) лиственничный лес; хара тыыммын харыстаа фольк. защити бедную душу мою; хара улар глухарь-самец; хара уу буол = промокнуть до ниточки; промокнуть насквозь; хара уунан олор = остаться без пищи на одной только воде; хара үлэ а) физическая работа; б) чёрная работа; в) черновая работа; үлэм харатын бүтэрдим вчерне я работу закончил (напр. над повестью, рассказом); харах харата зрачок; хара хаас новоземельский гуменник (вид гуся); хара чөкчөҥө щегол.

бараан

бараан (Якутский → Якутский)

I
аат. Дьиэ-уот ис көстүүтэ, тэрилэ. ☉ Общий внутренний вид жилища, его убранство
Дьиэлэр хоруобуйалара ситэн, ис барааннара оҥоһулларын кытта Иван уус, Лука бэйэлэрин дьиэлэригэр көһөн киирдилэр. М. Доҕордуурап
Дьиэ ис бараана үчүгэй тээбириннээх. И. Бочкарев. Музей салалтата бу дьиэни «Олоҥхо балаҕана» диэн ааттаабыт. Билигин дьиэ ис бараанын оҥороору бэлэмнэнэ сылдьаллар. «ХС»
Дыбарыас ис бараана эмиэ ымпыгар-чымпыгар тиийэ толкуйданан таҥыллыбыт. «Кыым»
♦ Алаһа бараан дьиэ көр дьиэ
Айыллан үөскээбит Аан ийэ дайдым, Аламай маҥан күнүм, Алаһа бараан дьиэм Быдан дьылларга Быралыйа бырастыыларыҥ! П. Ойуунускай
Кинилэргэ [уоллаах кыыска] соргуну баҕаран, Алаһа бараан дьиэлэригэр, бу, Сүүс киһи сүбэлиир алгыһынан Сүрэхтэригэр уоту отуннубут. Р. Баҕатаайыскай
Ийэ бараан дойду көр дойду. Эдэр ыччаттарым, Эрэллээх дьоннорум Ийэ бараан дойдуларыгар Эргийээхтээн кэлбиттэрин Эҕэрдэлээх тылбынан Эрчийдэҕим буоллун! Саха нар. ыр. III. Көй бараан уйа фольк. – көрүлээннарылаан, көччүйэн улааппыт дьиэ-уот, сир-дойду. ☉ Родимый дом, родимое гнездо, где прошли детство и юность
[Үрүҥ Уолан:] Сирим симэҕэ Сириэдийэн тахсыбыт. Көрдөөх-нардаах Көй бараан уйабытын Үөһээ дойдуттан Үргүөр үргүйбэтин, Аллараа дойдуттан Аргыар аргыйбатын. П. Ойуунускай. Байдам тутуу, Барылы кэскил, Баай Барыылаах, тойон эһэм! Көй бараан уйабытын Көрөн таҕыс, Аал уоппутун, Алаһа дьиэбитин анааран аас. Саха фольк. Кэрис бараан дьүһүннээх, кэлтэгэй ыйдаах фольк. – олоҥхоҕо Аллараа дойдуну хоһуйар уустук кубулуйбат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, который используют при описании Нижнего мира в олонхо
Кэлэҕэй киһи кэлэҕэйдээн Кэлтэрэҥнии турарын курдук, Кэлтэгэй кэрис бараан ыйдаах [Аллараа дойду]. П. Ойуунускай
Кэрис бараан дьүһүннээх Кэлтэгэй ыйдара-күннэрэ Түҥнэри эргийэннэр, Түүннэри-күннэри Ытыс таһыйар Ыас хараҥа буолла. Ньургун Боотур. Ньүдьү бараан дьүһүн фольк. – кытаанах, суостаах, кырыктаах көрүҥ (олоҥхо бухатыырын туһунан). ☉ Жесткий, суровый, внушительный вид (о богатыре в олонхо)
[Ньургун Боотур] Найҕа былыт курдук Наахара хааннанна, Ньүдьү бараан дьүһүннэннэ, Сирэйиттэн-хараҕыттан Сиэрэ уота Сирдьигинэччи тоҕунна. П. Ойуунускай. Ооҕуй бараан ордуу фольк. – бухатыыр олорор дьиэтин-уотун хоһуйуу. ☉ Описание жилища богатыря
[Саха Саарын Тойону] Кырымах хаар түспэтэх, Кыһын диэн кэлбэтэх, Самаан сайын саргылаабыт Сандал маҥан дойдуга Ооҕуй бараан ордуулаан Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Орто туруу бараан дойду көр дойду. Чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр Орто туруу бараан дойдум Ураанай кус туоһахтатын курдук Туналыйа көстөн кэллэ. Саха фольк. Үктээтэр өҕүллүбэт, Баттаатар маталдьыйбат Орто туруу бараан дойду Тупсан, торолуйан үөскээбитэ эбитэ үһү. С. Васильев
Дьэ, сэгэрдээр! Орто туруу бараан дойду Дьоллоох уйгу быйаҥ олоҕуттан Туораан хаалар Хомолтото бэрт буолаарай. Өксөкүлээх Өлөксөй. Суо бараан дойду – улахан, дьоһуннаах, аатырбытсураҕырбыт дойду. ☉ Большая, знаменитая, широко известная страна
Суостаах суодаллаах Һуун омук сэриилэрэ Суо бараан дойдулары титирэтэр. С. Данилов. Суо бараан сорук – улахан суолталаах, дьоһуннаах илдьит. ☉ Важное поручение, имеющее большое значение
Кимтэн кииннээх Халлаан даллан өксөкүтэ Таҥнары сабардаатыҥ диэтэргит, Уулаах былыт уугуйдаах Уйуллаан Куо тус бэйэбинэн Суо бараан соруктанан кэллим. П. Ядрихинскай. Туруу бараан дойду фольк. – уйгулаах олохтоох Орто дойдуну ойуулааһын. ☉ Живописание богатого, изобильного Среднего мира
Тоҕус иилээх-саҕалаах Туруу бараан дойдум Долгун туонатыгар Олорсо сылдьаммын, олоҥхолоон да көрүүм. Саха нар. ыр. III
Туруу бараан дойдубун, Торҕо томороон халлааммын Тунаарар иитин одуулаан Тус илин хайыһан Туһаайа көрөн турбутум. С. Зверев
Туруу бараан дойдум Туналыйар туоһахтатыгар Бухатыыр үөскүөх, Буойун олохсуйуох Улуу толооно Олоҕурбута эбитэ үһү. С. Васильев
Кини [Чиэнэ] иннигэр киҥкиниир киэҥ халлааннаах, онон-манан уһулута ойон тахсыбыт улуу хайалардаах, көстөр-көстүбэт күөх саҕахтаах туруу бараан дойду чураадыйа луҥкуран сытта. И. Данилов. Түлэй (түлүк, түмэн) бараан түүн – дьон кытаанахтык утуйар түүн үөһүнээҕи кэми ойуулааһын. ☉ Описание глубокой ночи, когда люди спят крепким сном
Төгүрүк мөҥүөн сирбит Түлэй бараан түүнүн Төлө анньан, Чаҕыл күндээр күн Кылбайан таҕыста. Р. Баҕатаайыскай
Түмэн бараан түүҥҥэ Түҥ-таҥ түһэн, Түлэс-балас бардахпына, Түҥнэстигэс түүллэри Түһэтэлиир буоллаҕым үһү. А. Софронов
Түптэ сааллан саа тыаһа Ыраах эҥсэн түспүтэ, Түлүк бараан түүн үөһэ Кыргыс уота күлбүтэ. В. Чиряев
◊ Хара бараан – 1) харатыҥы, харатыҥы кыыһаан (сирэй). ☉ Смуглый
Кини хара бараан буолан баран ис киирбэх сирэйигэр мэлдьи муҥура суох дьол сылаас кыыма сыдьаайара. Н. Лугинов
Ийэтэ уолчаанын хара бараан дьүһүннээҕин иһин таптаан Харачаан диэн ааттыыр. «ХС»
Хара бараан кыыс ахтар хараҕа мичилийэ, Күн-түүн ыраатар Күндү сэгэттэйин. С. Данилов; 2) көсп., поэт. улам хараҥаран иһэр; хараҥа. ☉ Описание постепенно наступающей темноты
Бэс ыйын Бэртээхэй кэмигэр Хара бараан түүнүм Халбарыйа устуута, Аан ийэ дойдум Айманан уһугунна. Нор. ырыаһ. Килбиэн көмүс күммүт Кэрии тыаҕа түстэ
Хара бараан түүммүт Хойдон ыараан истэ. М. Тимофеев
II
1. аат. Хойуу будьурхай түүлээх, токур муостаах кэбинэр кыра дьиэ сүөһүтэ. ☉ Баран
Бу киэҥ истиэп тухары Муссерен сүүһүнэн ааҕыллар барааннара үөр-үөрүнэн төттөрү-таары кырылаан көстөллөрө. Эрилик Эристиин
Бөрө барааннарга эрэ тойон ини. Амма Аччыгыйа
Дьоҥҥо тарҕатарга анаан сибиинньэ, хоруолук, бараан тупсаҕай боруодаларын үөскэтэллэр. И. Данилов
2. даҕ. суолт. Бараан тириититтэн (түүтүттэн) оҥоһуллубут. ☉ Бараний, овчинный
Күөх былааччыйалаах, кылгас бараан сонноох, сэлтэкэччийбит кыра кыыс миэхэ сулбу хааман кэллэ. Амма Аччыгыйа
Бурхалей ылан эргэ бараан бэргэһэни кэтэн көрбүтэ, кини бааччахтаах төбөтүгэр сөп түбэстэ. Эрилик Эристиин
Арай биирдэ Миимээн оҕонньор үүтээнигэр аан туманы кытта бараан тулууптаах күтүр улахан киһи бэрис гына түспүт. И. Данилов

буор

буор (Якутский → Якутский)

аат.
Үүнээйи үүнэр сир үрүт араҥата, сир кырса. ☉ Земля, верхний слой почвы
Кыыс Амма кытыллара нүөл кырсынан, уохтаах буорунан сураҕыраллар. Софр. Данилов
Чэйиҥ, чэйиҥ, чэкийдэр, Чиргэл буортан тирэнэн Тэйэн-тэбэн иһиэҕиҥ! С. Васильев
Өлүөнэ өрүс умнаһын буора оҕуруот аһа үүнэригэр олус табыгастаах. «ХС»
Ууга мэһийдэххэ тиэстэ курдук буолар олус мээккэ буола бытарыйбыт хайа боруодата; туой. ☉ Глина. Көһүйэ буорун үчүгэйдик эллэниэхтээх
□ Буор көһүйэҕэ көбүөр ытыйа турар Ааныс куттаммыттыы балаҕан түгэҕин диэки көрдө. Софр. Данилов
Дьадаҥы ыаллар күөл хомуһун маска тылбыйан тас өттүн буорунан сыбаан оҥостубут ыыспалара — ыраах ньахчарыһан олороллор. Эрилик Эристиин
Оһох буорун ылбыт омуһахха бэйэлэрэ оһох оҥостоллоро. Дьүөгэ Ааныстыырап
Быыл, суол быыла. ☉ Пыль
Утарыта иһэр массыыналар күдэн буору икки өттүнэн субуйа тардан аҕалан холбуу охсоот, аасыһа турдулар. Амма Аччыгыйа
Уулусса кубус-кураанах, арай дөрүн-дөрүн сиккиэр тыал суол буорун, бөҕү-сыыһы өрүкүтэн ааһар. Софр. Данилов
Тойон тумул хоонньуттан, Туман буору өрүкүтэн, Тоҕус ыҥыыр аттаах дьон Тоҕо ааҥнаан таҕыстылар. Күннүк Уурастыырап
Дойду, сир, төрөөбүт дойду. ☉ Страна, родина, родной край
Килбиэн күммүт анныгар Ким барыта сүүһүн туоллун, Орто буортан барарыгар Оҕото хос сиэннээх буоллун. Күннүк Уурастыырап
Тиэтэй, буойун, Төрүт буоргун көмүскээ, Тиэрэ кэбэн, турбаттык Түөкүннэри түҥнэртээ! А. Абаҕыыныскай
Дьэ диэ, бу төрөөбүт буортан ордук ахтылҕаннаах туох да суох. А. Сыромятникова
эргэр. Нолуок төлүүр иһин бэриллэр ходуһа сир. ☉ До революции: земельный надел, выдаваемый обычно за уплату налога, ясака
Соҕотох Лиэп Буудап Арыылаах Алааһы бүтүннүү сабардыыр — Көр оттон Таҥхааһай оҕонньор Төһө өр буора суох сылдьарый? Эрилик Эристиин
[Одунча:] Киһи үс гыммыт биирэ тыыннааҕар буор сүкпэт, арай өллөҕүнэ эрэ икки арсыын буору сүгэр. Суорун Омоллоон
Инньэ эһэмэбэм саҕаттан хоруонай буорбун тутан сылдьабын. Ону күн ыраахтааҕыга тиийэ үҥпүккүт иһин бэрдэриэ суоҕа диэн ыыра эрэнэбин. М. Доҕордуурап
харыс т. Киһи иинэ, киһи уҥуоҕа. ☉ Могила
Мин өлүөм — дьүһүнүм сүтүөҕэ, Мин буорум отунан үүнүөҕэ. Кэриэһим — кэннибэр хааларым, Кэхтибэт — кэрэкэ тылларым. П. Ойуунускай
Буорга үлэлиир сириҥ хаҥас диэки халдьаайыга буолуо, аҕам аах аттыларыгар. Н. Заболоцкай
Бу диэкинэн быһа охсон аастахпына, сиртэн нэһиилэ томтойон көстөр көтөҕө саппыт ытым, Нэктэлим, буоругар тохтоон ааһарым. Кэпсээннэр
даҕ. суолт. Буору (туойу) мэһийэн, симэн оҥоһуллубут. ☉ Глиняный, сделанный (состоящий) из глины
Кыараҕас муус түннүктэрдээх муосталаах ампаар дьиэ ортотугар турар буор оһох тыаһаан-ууһаан умайан лиҥкинээн барда. Эрилик Эристиин
Сайылык буор сыбахтаах балаҕаннара кыччаан, намтаан, күнүс көрбөтөх киһи манна ыал баар буолуо дуо диэх курдук, иҥэнсүтэн, күл курдук боруһан, хаптаһан тураллар. Суорун Омоллоон
Туллай хоонньуттан үрүҥ таас иһиттээх хартыыһаны, эмиэ оннук иһиттээх биэрэһи, икки буор чааскыны, икки биилкэни уонна да элбэҕи хостоон таһаарда. Н. Павлов
тюрк. бор, пор
♦ Буор айах — түөкүн, уоруйах (кинилэр уорбут сүөһүлэрин кистииллэригэр буор буоларын иһин этэллэр). ☉ Вор (букв. земляной рот — возникновение фразеологизма связано с тем, что воры прятали мясо убитых животных в ямах). Буорга киир — өл, көмүлүн. ☉ Умирать; лечь в могилу
Ол эн ат бэлэхтээбит «быраатыҥ», баҕар, буорга киирбитэ ырааппыта буолуо. «ХС»
Күлэр-үөрэр, сүбэ биэрэр Өрүү тыыннаах эдэри, Буорга да кииртин иннигэр, Өлбүт диэххэ түктэри. С. Данилов
Төһө да кылгаһым-кыараҕаһым иһин, биир иннэни-бүргэһи уорбакка буорга киирэр баҕалаахпын. Болот Боотур. Буордаах эт — уоран өлөрүллүбүт сүөһү этэ. ☉ Мясо ворованной скотины (букв. мясо с землей)
Түүлээх уллуҥахтаах, Түүн сырыылаах, Сыалаах быһахтаах, Сул туос остуоллаах, Үөннээх эт сүгэһэрдээх, Буордаах эт аһылыктаах, Муҥутуур түөкүн аатырбыт Мин муҥнаах буоллаҕым. С. Зверев. Буор дьадаҥы — олус дьадаҥы. ☉ Голодранец
Уйбаан аҕата, буор дьадаҥы киһи, эдэр сааһыгар өлбүтүн кэннэ, ийэтэ атын нэһилиэккэ эргэ баран хаалта. А. Софронов. Буор иһээччи — арыгыны эккирэтэн туран олус элбэхтик иһэр киһи, арыгылаан киһи аатыттан ааспыт киһи. ☉ Беспробудный пьяница
Быһаас аахпыттара бөһүөлэккэ 33 буор иһээччи баар сурахтааҕа. Далан
Сорох үчүгэй дьахталлар оннооҕор адьас буор иһээччи буолан, киһи аатыттан ааспыт эрдэрин биэбэйдээн, сүүрэн-көтөн, сылаассымнаҕас тылларынан ааттаан, атаҕар туруоран дьон кэккэтигэр киллэрэллэр дии. «ХС»
Буор иһээччи билигин ыалы кэрийэн хонуктуур, көрсүбүт киһитин аайыттан «умналаан» арыгы иһэр. «Кыым». Буор маҥалай — олус моҥус, аһара аһанньаҥ, аһастаах. ☉ Ненасытная утроба, обжора (букв. глиняное брюхо)
Бу Буор маҥалай, Бурҕалдьы сото, Босхоҥноон сытан, Босхону аһаан, Буоратта буолбаат?! Эллэй
Киһилэр буолбатахтар — Кыыллары кытта кыратыахсыттар, үөннэри кытта үөхтэриэхситтэр, Буор маҥалайдар, Буос бээгэйдэр да бааллар эбит! П. Тобуруокап. Буор сахалар — тоҥус-маньчжур тыллаах норуоттар былыргы сахалары, сайыҥҥы балаҕаннарын буорунан сыбыылларын иһин итинник ааттыыллара. ☉ Земляные якуты (так называли якутов, которые летние юрты обмазывали глиной, тунгусо-маньчжурские народы). Буор сирэй — кыбыстары билбэт, сааппат сирэй. ☉ Бессовестная, бесстыжая рожа (букв. земляная рожа)
[Үрүҥ Уолан] Көр-даа-бу!!! Көр-даабу!!! Көстүбэт көлдьүнэ, Буор сирэй, Бурҕалдьы сото Тумсуҥ тууһун Туох истиэ баарай? П. Ойуунускай
Буор сирэй, баҕар, эн манна букатын да хаал! Дуорас кыһаллыам суоҕа. НС ОК. Буор тохтор — олус эһин, быһын, туга да суох хаал (дьадайан); тугу да кыайбат буол (олус кырдьан). ☉ Обеднеть, остаться ни с чем; стать немощным (от старости)
Арыгыһыт киһиттэн буор тохтор (өс хоһ.). Умнаһыттан буор тохтор (өс хоһ.). Мин бу буор тохтор буола кырдьыахпар диэри соргу көрдөһөммүн сир-сир эгэлгэтин кэрийдим, дойду-дойду арааһыгар сырыттым. Софр. Данилов. Буору (буор) бааһырдар — ынах, сылгы сүөһү (улаханыттан-кыратыттан, тыһытыттанатыырыттан, эмиһиттэн-көтөҕүттэн тутулуга суох бас билэр сүөһү уопсай ахсаанын саба быраҕан этэргэ). ☉ Конный и рогатый скот (букв. на земле след оставляющие — старинное выражение якута-скотовода, определявшего количество своего скота по головам, независимо от возраста, упитанности и т. д., напр., буор бааһырдарым сүүрбэ ‘у меня двадцать голов скота’)
Буору бааһырдара элбээбит киһи (өс хоһ.). Уонча буору бааһырдар сүөһүлэнэн, үһүн туолан эрэр биир уол оҕолонон, син атын дьоҥҥо муҥа суох санатан, туспа буруо таһааран, алтасэттэ сыл ыал буолан олорбуттара. А. Сыромятникова
[Оҕонньор ыспыраанньыкка:] Сылгылыын-ынахтыын буор бааһырдарым биэс сүүсчэкэ. Болот Боотур. Буору бааһырт (бааһырда сырыт) — букатын бүтэн баран, тыыннаах эрэ сырыт. ☉ Стать немощным, доживать последние дни
Абалаах-саталаах өстөөхтөрүн килбэйэн тахсыар диэри таһыйтараллара. Ол сордоох эмиэ киһи буолан буору-сири бааһырдан сылдьан, онон бүтэрэ. А. Сыромятникова
Үтүө доҕотторуом! Өбүгэ дьонноруом! Буору бааһырдарым, Тыккырыыр Тыыннааҕым тухары, Үчүгэйдик, Үөрүүлээхтик, Үлүскэнник Олоҕу олорорго Өлүмнэһэбин, Өрүсүһэбин. С. Данилов
«Дьоҕойон буору эрэ бааһырдан сылдьарыҥ айыыта буоллаҕа дии», — дэһэллэр. Ч. Айтматов (тылб.). Буор уйбат буруйа — улахан, ыар буруй, айыы. ☉ Очень большой, тяжкий грех, тяжкая вина
Буор уйбат буруйдаах, сир уйбат сэмэлээх (өс хоһ.). Мөккүһэ түһээт, этиһэллэр, этиһэ түһээт, өстөһөллөр, өстөһө түһээт, буор уйбатынан буруйдаһаллар. Амма Аччыгыйа
Оттон оҕолорбутун умсарбыт, Сир-буор уйбат сидьиҥ буруйун оҥорбут Сиэхситтэр систэрин үөһүгэр Өс-саас өҕүллүбэт өргөс үҥүүтүн өтөрү саайыахпыт. Эллэй. Буору (сири-буору) кымаахтаа (кымыстаа) — улаханнык кыбыһын, кыбыстыылаах балаһыанньаҕа түбэс; олус кыбыстынньаҥ буол. ☉ Сильно смущаться, стесняться; попадать в неудобное положение
Оттон бу Илья киһини кыайан өрүһүйбэт, оҕочооно бэрт, бэйэтэ сирибуору кымаахтыы сылдьар. В. Яковлев
Күөх зонаны харабыллыыр эбээһинэстээх Кеша сири-буору кымыстыырыгар тиийдэ. Е. Макаров. Буору кытта <кытары> буор буолбут — олус өрдөөҕүтэ өлөн умнуллубут, көмүллүбүт да сирэ биллибэт буолбут; олус өр туран, эргэрэн, эмэҕирэн, сууллан, биллибэт-көстүбэт буолбут (туох эмэ тутуу, өтөх туһунан). ☉ Забытый из-за давности смерти, даже могилу нельзя найти; сравняться с землей; обветшать, обрушиться, исчезать (напр., о старых строениях)
Онуоха диэри [оҕолор улаатыахтарыгар диэри] миигинник баҕас буору кытта буор буолаа инибин. Амма Аччыгыйа
Оҥхой курдук алаастар үрдүлэригэр эргэ, сиҥнэн эрэр эбэтэр сиҥнэн бүппүт былыргы өтөхтөр, баҕар, сарсын, баҕар, өйүүн буору кытары буор буолан, сири кытары сир буолан олоччу симэлийиэхтэрэ. В. Гаврильева. Буору уоп — өл (кыраан, сэтэрээн этии). ☉ Умирать (букв. набрать полон рот земли • проклятие, злорадство)
«Эн мин биэбин хоолдьуга, көҥсүү гын, куртаҕыҥ түгэҕэр тимир үөрбэ буолан түспүтүн, быйылгы үрүҥ хаары туораабакка буору уобан хаал!» • диэн эмээхсин кыыһыран олус кыраабыт. МНН
Бу сордоох сиһин үөһүн быһа кымньыылатан умса түстэ, буору уопта. Өллө-үө?!! Болот Боотур
Сүүһүнэн ньиэмэс саллааттара уонна эписиэрдэрэ, власовецтар, кинилэр хос моонньохторо буору уоппуттара. ССХУо. Буору уоптар — тыынын быс, өлөр. ☉ Убивать, лишать жизни (букв. заставить схватить землю ртом)
«Бассабыыктары ытыалаа! Харса суох ытыалаа! Баартыйата суох киһибин диигин, кинилэри харыстаама. Ыппатаххына бэйэҕэр буору уоптарыам!»— диэбитэ кини кытаанахтык. Д. Таас
Хаарыан бэрэмэдэйим! Илдьэ бардаҕа! Кыһыллар буору уоптардахтарына, хоолдьуга гынар ини! «ХС»
[Мыреев] бааһыран госпиталга киирбитэ. Үтүөрэн баран уонунан гитлеровецтары эмиэ буору уоптарбыта. «Кыым». Буору (сири) харбат — туста сылдьан албаска киллэрэн охтор. ☉ Сбить с ног (напр., в борьбе хапсагай или вольной)
Хайдахтаах да күүстээх киһини көрүөх бэтэрээ өттүгэр буору харбатар дьикти тустуу албастарын ымпыктаан-чымпыктаан билэр саҥа учуутал сиэксийэтигэр Одьулуун ыччата барыта суруйтарбыта. Е. Неймохов
◊ Буор аһыҥа — иккис кынатыгар кыһыллаах, бороҥ өҥнөөх бөдөҥ аһыҥа. ☉ Саранча
Кураан буолан буор аһыҥа, кыната кууран, ыраах баҕайы көтөн сырдыргыыр. Амма Аччыгыйа. Буор быһыт — буору астаран эбэтэр кутан оҥоһуллубут быһыт. ☉ Земляная дамба
Кэлэр саас буор быһыт быһыахха. М. Доҕордуурап
Аны өлгөм уулаах Ботомоойу үрэҕин 10 миэтэрэ үрдүктээх буор быһытынан бобон, бу үрэх уутун хоту диэки халытыахха наада. И. Егоров. Буордаах уу — өрүс көмүөлү көтөҕөр бастакы халаана ааспытын кэннэ, сир ирбититтэн, хайалар хаардара ууллубутуттан кэлэр иккис халаан. ☉ Летнее (второе) половодье
Өрүскэ улахан уу кэлэн турар, буордаах уу. А. Сыромятникова
[Күөх хонуу] бүгүн буордаах уу кэлэн, эмиэ тобус-толору уунан мэндээрийэн хаалла. Н. Лугинов
Гидрометслужба биэрэр көрдөрүүлэрэ быйыл иккис, буордаах уу таһыма Өлүөхүмэ оройуонугар бастакы уутааҕар миэтэрэ аҥара уонна биир миэтэрэ үрдүк буолуо дииллэр. «Кыым». Буор кут итэҕ. — саха өйдөбүлүнэн киһи кутун үс сүрүн чааһыттан биирдэстэрэ. ☉ Одна из трех частей души человека (согласно представлениям древних якутов, душа человека состоит из трех частей: буор кут, ийэ кут и салгын кут)
[Андаҕарбын булгуттахпына] Буор куппун буор ийэ туппатын, Салгын кутум салгын үөрэ буоллун, Ийэ куппун, иэйэхсит аайы илдьимиэхтин. Өксөкүлээх Өлөксөй
Суоһалдьыйа Толбонноох буор кутун буор туппатын, ийэ кутун иэйэхситэ ылбатын, салгын кута, кырыыска туран, кырамаҥҥа көппөтүн. П. Ойуунускай
Оҕобун эйигин, ыччаппын, ытыктыыр киһибин, Дьэримиэйи кытта (Дьэргэ диэки ыйан кэбистэ) буор куккутун бохсоруйан, ийэ куккутун эҕэрийэн бииргэ холбоору — кэлэн олоробун. Болот Боотур. Буор сата — этиҥ тааһа, этиҥ сүгэтэ. ☉ Громовой камень (песок, расплавленный от удара молнии). Оҕолор буор сатанан оонньообуттар. Буор суол — солооһуннаах, буору кутан томтотуулаах, ханаабалаах суол. ☉ Грунтовая дорога
Дэриэбинэттэн тахсан, улахан буор суолга киирдибит. И. Никифоров
Буор суол, асфальт суол, бетон суол, тимир суол, халлаан суола, уу суола... Сыыйыллар, сундулуйар, эргичийэр, дьон олоҕун бэйэтигэр сөрүүр. В. Гаврильева. Буор түҥэтик — нэһилиэк сирин бүтүннүүтүн хос түҥэтии. ☉ До революции: коренной передел в якутском наслеге сенокосных угодий плательщикам ясака
Кэнники ойох ыллаххына дьиэ-уот туттарга уһаайба онно эмиэ наада буолуохтаах. Онон буор түҥэтиккэ хайаан даҕаны уһаайба онно ылларгын сөп буолуох этэ. П. Ойуунускай
Аны сайын буор түҥэтик буолар үһү. Н. Павлов
Лоп курдук биэс уон сыл буор түҥэтик олоҕурбута, күөх биэдэмэс туругурбута, саарба саһыл күрүөлэрэ үөскээбиттэрэ. Суорун Омоллоон. Буор хара киһи — олус хара киһи. ☉ Очень смуглый, чернолицый человек. Ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук буор хара киһи. Саха фольк.

Русский → Якутский

смуглый

смуглый

черномазый (Русский → Якутский)

ыһырык (Якутский → Якутский)

боролуй (Якутский → Якутский)

кыаһаан (Якутский → Якутский)

хара (Якутский → Русский)

бараан (Якутский → Якутский)

буор (Якутский → Якутский)