несов. см. смыть(ся).

нареч. 1) начисто, без остатка; көҥү үүр = гнать всех; көҥү суун = смыть с себя (всю грязь); 2) вдребезги; көҥү оҕус = разбить вдребезги; көҥү тэп = выбить, разбить, разрушить пинком.

1) мыть; умывать; иһити сууй = мыть посуду; оҕону сууй = умыть ребёнка; уруулуубутун уунан да сууйуоҥ суоҕа погов. наше родство не смоешь и водой; 2) стирать; таҥаһы сууй = стирать бельё; 3) перен. разг. обмывать; дипломҥун сууй = обмыть диплом # көмүһү сууй = мыть золото; аатын-суолун сууй = опозорить чьё-л. имя; суобаскын сууй = потерять совесть; сураҕын сууй = скомпрометировать чью-л. репутацию; үтүөҕүн-өҥөҕүн сууй = скомпрометировать себя (букв. смыть былые свой заслуги).

сыһ.
1. Туох эмэ тас өттүн, үрүт араҥатын хастыы бааһырдан, алдьатан. ☉ Так, чтобы содрать, повредить верхнюю наружную часть чего-л.
Дьон икки аҥыы силэллэн биэртэрэ, биир уол иҥнэн охтон, сирэйин дьукку түспүтэ. Бэс Дьарааһын
[Ньуукаан] кэккэлэһэ чугас турар, аҕыйах от бытыгыраан көстөр, тыал хаарын дьукку охсубут томторугар батыччахтаан тиийдэ. В. Протодьяконов
Уйбаачаан уһун айаҥҥа ыҥыырга буутун, көп этин дьукку аалларан, бэйэтэ да киҥэ-наара холло сылдьар. С. Курилов (тылб.)
2. Эттик ньууруттан тугу эмэ биир хамсаныынан ньылбы, халты, ыраастык (сот, ас). ☉ Резко, одним разом, не оставляя ничего (стереть, смыть и т. д. с поверхности чего-л.)
Куормаҕа олорон иһэр Виктор диэн уолу сүүрүк дьукку сотон барбыт. Суорун Омоллоон
Тэстэ сылдьар тумустаах Дьэс-алтан сылабаарын Күллээх тарга дьукку анньан, Күлүмүрдэс оҥордо. Күннүк Уурастыырап
Бүрүүкэтигэр ытырыык эрбэһин туорахтара хатаммытын ытыһынан дьукку аста. А. Федоров. [Уол] чанчыгын саҕатыттан бычыгыраабыт көлөһүнүн илбирийбит бүлгүннэринэн дьукку соттон кэбистэ. Эрилик Эристиин
3. кэпс. Адьаһын, олох, ыыра, кимитугу да ордорбокко барытын. ☉ Совсем, совершенно, не оставляя никого, ничего, начисто
Туһааннаах доҕоччугум, Тутума миигин дьукку, Чупчуруйдаан обургулуун Туруулаһыа Чурумчуку. Эллэй
Доҕоттоор, үөрүҥ, киэн туттуҥ дьукку барыгыт сэбиэскэй киһи үрдүк аатын сүгэ сылдьаргытынан! Суорун Омоллоон
Эппиппин толорботоххутуна дьукку барыгытын балыыһаҕа киллэрэн, бараахха олордон эмтиэм диэбит. Болот Боотур
«Оо, мин сүрэҕим туора киһи санаатын дьукку таайыгаһа суох»,- кыыс тэбэнэттээхтик төбөтүн хамсатта, уоһун ньимитэн мичээрдээтэ. В. Протодьяконов
4. түөлбэ. Хайаан да, туох да тутулуга суох. ☉ Беспрекословно, обязательно, во что бы то ни стало. Отчуоккун дьукку баар гын

I 1) вода || водный; водяной; ардах уута дождевая вода; иһэр уу питьевая вода; муора уута морская вода; оргуйбут уу кипячёная вода; өрүс уута речная вода; хаар уута снеговая вода; халаан уута половодье; ыраас уу чистая вода; уу быһыта плотина, дамба; уу дьыл год большой воды, год половодья; уу көтөрө водоплавающая птица; уу ото водяные растения; уу күтэрэ нутрия, водяная крыса; уу суола водная связь, водный путь; уу сэбэ водный транспорт; уу үөнэ водяные насекомые; уу илпит или ууга барбыт водой снесло, водой унесло что-л.; уу быспыт (или хаайбыт) вода перерезала дорогу; ууну бас = зачерпнуть воды (напр. об обуви, лодке); ууну ис = (или обор=) промокнуть, пропитаться водой; уу кэлбит вода поднялась; уу түспүт (или тарпыт) вода спала; уу ылбыт залило водой; уу ылбытыи курдук будто водой скрыло (ничего нет, пусто); ууга устан хаал= оказаться в воде (напр. в протекающем помещении); балык уу дириҥин былдьаһар погов. рыба ищет, где глубже; уу испит сылгы курдук погов. как лошадь, опившаяся холодной воды (о человеке, дрожащем от холода, сильного волнения); ууга тааһы бырахпыт курдук погов. как в воду канул (букв. как камень, брошенный в воду); уунан сууйуоҥ суоҕа (уруугун) погов. (и) водой не смоешь (т. е. как я ни плох, тебе придётся признать своё родство со мной); ууну омурдубут курдук погов. как в рот воды набрал; ууну таһыйан баҕаны куттаабыкка дылы погов. всё равно, что шлёпая по воде, пугать лягушек (т. е. пугать не тем, чем надо); ууттан кураанах тахсар выходит сухим из воды; уу тэстибэтинэн саҥарар погов. говорит так, что вода не просочится (ладно, складно, логично); уу тэстибэт (или тохтубат) доҕордуулар между ними вода не просочится (о закадычных друзьях); ыт ууну кэспитин курдук погов. как собака по воде ходила (о чём-л. бесполезном, бесцельном); 2) разг. чай; уута иһэн бар садись пить чай; 3) сок; отон уута ягодный сок; хатыҥ уута берёзовый сок # буур харбаабыт уута вода (о жидкой, невкусной пище); суөгэй уута пахта; уйатыгар уу киирбит он попал в тяжёлое, критическое положение; уу булда рыбный промысел (букв. водная охота); уу дьулай анат. родничок; уу кыһыл оҕо новорождённый; уу кыыһа личинка стрекозы; уунан ыыт = разг. жидко испражняться; уу ньамаан очень невкусная, непитательная жидкая пища; уу ньамаан тыллаах пустослов; уу оҕуһа мамонт; уу саккырас (или билик, ньалык, ньылыбыр) буол = а) изойти потом; б) промокнуть до нитки; уу сут уст. голод вследствие наводнения или постоянных дождей; уу туҥуй а) молодой; б) чистый, невинный, целомудренный; уу харах разг. глаза (человека); уу харахпынан көрбүтүм я видел это собственными глазами; уу чуумпу мёртвая тишина.
II сон; уум кэллэ я хочу спать, мне хочется спать (букв. мой сон наступил); уута уу буолбата ему и сон не в сон; уубар өллүм меня одолел сон, я смертельно хочу спать; уум алдьанна (или көтөн хаалла) мой сон нарушен; түлүк уутугар утуйа сытар он спит глубоким, беспробудным сном; уһун уутун утуйбут он заснул вечным сном (т. е. умер).