ж. (душевное смятение) айманыы, аймалҕан; # сеять смуту дьону аймаа, сымыйа сураҕы тарҕат.

туохт. Туох эмэ соһуччу, эмискэ буолбутуттан өмүтүн, бутулун. ☉ Прийти в замешательство, смятение (от неожиданности)
«Оттон туох диэн... туох диэн...» — Маайыс быһааран эппэккэ бутумахтанна. В. Протодьяконов
[Хабыыча] Туллукчаана эмискэ көрсүбүтүттэн, кыыс соһуччу тылыттан, букатын өмүттэн, ыксаан хаалла, үөрүүтүттэн бутумахтанан ылла. «ХС»

II сов. 1. (пошевельнуться) хамсаа, ибир гын; ни один мускул не дрогнул у него на лице кини сирэйэ да биир эмэ сиринэн ибир гынан көрбөтө; 2. (задрожать) дьигис гын, дьигиһис гын, титирэстии түс; голос дрогнул куолаһа титирэстии түстэ; 3. (прийти в смятение) дьигис гына түс, үөмэх-тэһэ түс, аймана түс; толпа дрогнула дьон дьигис гына түстэ.

аат. Олоҕурбут бэрээдэк кэһиллиитэ, сүпсүлгэни, булкуллууну таһаарыы. ☉ Нарушение установившегося порядка; беспокойство, смятение, расстройство
Аймааһын кэмигэр ыраах хаалбыт аргыстарбыт биһигини номнуо ситэн тиийэн кэлбиттэрэ. Н. Заболоцкай
Мин, аймааһыны таһаарбыт буруйбар, миинньиги сулбу тардан ыламмын, дьиэни илбийэн элэстэппитинэн бардым. Амма Аччыгыйа
[Манчаары:] Хата эйиэхэ Урукку олохпун, Ааспыт аймааһыммын, Сирийэн тураммын, Сиһилээн кэпсии иликпин ээ. А. Софронов

сыһыан холб. Билэ сатаан мунаарыыны, саарбахтааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает недоумение, смятение говорящего в попытке разобраться (что бы это могло значить)
Миитэрэй, Сима бэйэлэрэ сэрии кэмигэр аччыктыыр диэн тугун билбит буолуохтаахтар этэ ээ, хайдах-хайдах баҕайытай? В. Иванов
Бай, хайдах-хайдах баҕайыный, туох буруйдаах буоллахпыный? В. Ойуурускай
Хайдах-хайдах баҕайыный, Дьөгүөр куолаһыгар дылы буолан. Г. Колесов

аат. Дууһа, санаа айманыыта, долгуйуута. ☉ Сильное беспокойство, волнение, смятение души
Туох эрэ кэрэ иһиллэр Куучар уһун тойугар: Арыт санаа эймэлгэнэ, арыт сүрэх чуҥкуга. Күннүк Уурастыырап
Билбэтэҕим эдэр сааспар Маннык дьикти түгэни, Уулла-уулла сардаҥарар Дириҥ иэйии эймэлгэнин. Н. Босиков
Суруйар дьаллыгы, …… өй-санаа эймэлгэнин, сүрэхбыар эрэйин, бэрт чэпчэки үлэ диэбэтэрбин да, ордугургуу санаатым эһиги эр санааҕытын, дохсун дьулуургутун. С. Федотов

саҥа алл., фольк. Күүстээх иэйиилээхтик ытаан-соҥоон айманыыны бэлиэтиир (үксүгэр олоҥхоҕо тут-лар, араастык уларыйыан сөп, уустук саҥа алл. этиилэргэ киирсэр). ☉ Выражает неутешное горе, смятение чувств (обычно употр. в олонхо, имеет неустойчивую ф., входит в состав межд. предл.)
Кимнээх буоламмын Киэҥэр-куоҥар кистээн Киһи оҥоруо баарай? Аай-аайбыан! Ыый-ыыйбыан! Аанай-туонай абам эбит! П. Ойуунускай
Ыый-ыыйбыан, Аай-аайбыан, Абытайбыан, халахайбыан! Халыҥ айыы эбит, Сүдү буруй эбит! Ыый-ыый, ыыйыкпыан! Аай-аай, аайыкпыан! Тутум солко быалаах Тойон-дьолуо сүрэҕим умайдаҕыан! Өксөкүлээх Өлөксөй
Ыйа-хайа ыраатта, Ымманыйа ытаата: «Ыый-ыыйбыан, аай-аайбыан! Ыччакайбыан... абытайбыан!.. Ымсыы буолан ыттыйдахпыан, Ыар дьаакырдыы умустахпыан!». Эллэй

аат.
1. Күүгээнайдаан, бэрээдэгэ суох быһыы, сүпсүлгэн (хол., элбэх киһи саҥата-иҥэтэ, күүгээнэ, кэлиитэ-барыыта). ☉ Шум-гам, беспорядок, суматоха
«Балбаара эмээхсин, ат куотта, күөй-күөй!» — диэн кэннигэр аймалҕан буола түстэ. Амма Аччыгыйа
Аһыллыбыт түннүгүнэн оҕус мөҥүрүүрэ, күөрэгэй ырыата, тыаҕа чыычаахтар аймалҕаннара лаборатория иһигэр кутулла, оргуйа түстэ. Г. Угаров
Ордук биһирээн истэҕин Оҕо-уруу аймалҕанын, Бөһүөлэк ыалын саҥатын, Ынах хомуйан сайдыыры. Баал Хабырыыс
2. Дойду, дьон-сэргэ, норуот олоҕо долгуйуута, олох-дьаһах айгырааһына, сатарыйыыта. ☉ Волнения, социальные потрясения; тревога
Баабырыкалар сабылланнар Баһаам аймалҕан таҕыста. Өксөкүлээх Өлөксөй
Күнтэн күн аайы аймалҕан улаатан истэ. Саллаакка барар дьон испииһэктэрин хат-хат оҥордулар. М. Доҕордуурап
Сэрии хара холоруга Силбиэтэнэн турбута …… Сүтэрбэтэҕим сир саҥатын Ол аймалҕан араллааныгар. Н. Босиков
3. Дууһа, санаа долгуйуута, уолуһуйуута, айманыыта. ☉ Смятение души, сильное беспокойство, волнение
Мин тулам холкутук сынньанар. Оттон мин дууһабар аймалҕан: Мөккүһэн бураллан турдулар Үөрүү итиэннэ кутурҕан. М. Ефимов
Дууһаҕа чуолкайа суох аймалҕан өтөн киирэрэ. Н. Лугинов
Атаарар доҕорум Ууланна хараҕа, Дууһаҕа толору Долгуйуу, аймалҕан. Чэчир-80

аат., эргэр. Уу кутарга эбэтэр балыкка аналлаах намыһах туос эбэтэр мас иһит. ☉ Берестяное или деревянное лукошко, предназначенное для воды или хранения, содержания рыбы
Күөрэгэй тулуйарыттан ааһан, Олоону окумалыттан ылан, балык астыыр атыйахха «палк» гына бырахта. Т. Сметанин
Ити курдук билсэн баран дьиэлээхтэр ыалдьыттар иннилэригэр, биэс атыйахха толору кутуталаан, хоргуннаах барчаны аҕалан ууран биэрбиттэрэ. Далан
♦ Атыйахтаах уу курдук аймаа фольк. — сирдээҕи олоҕу сатарыт, айгырат, улахан долгуйууну таһаар. ☉ В эпосе: привести в смятение, расстроить земную жизнь
Онуоха бу дойду кута курдук күөгэлдьийдэ, атыйахтаах уу курдук айманна. Ньургун Боотур
Туруу дьаҕыл дойдуну Тордуйалаах уу курдук Тоҕо кэстилэр, Аан дойдуну Атыйахтаах уу курдук Айгыратан аймаатылар. П. Ядрихинскай
[Тимир көлө] Айаннаабыт күүһүттэн Аан ийэ дойдум баара Атыйахтаах уу курдук Аймаммытынан барда. П. Ойуунускай

аат., кэпс.
1. Туох эмэ сүпсүлгэнэ, өрө-таҥнары ытыллыы. ☉ Беспокойная торопливость в действиях, беготня, суета, суматоха
Саһар, куотар мучумааныгар түһэллэр. Н. Якутскай
Ким барыта өйө-санаата көтөн, тус бэйэтин эрэ иннин хайынар, тус бэйэтэ эрэ тыыннаах хаалар мучумааныгар түстэ. С. Тумат
Кыараҕас соҕус эйгэ иһинэн үҥсүү-харсыы, мучумаан бө ҕө буолар. Ф. Софронов
2. Этиһиилээх-охсуһуулаах улахан айдаан. ☉ Скандал, дебош
Түмээски уҥуоҕун таһыгар Турбут бэрт улахан мучумаан. Баалкынан Лэгиэнтэй баһыгар Оҕуста Сатаайка Арамаан. Эрилик Эристиин. Улуу мучумаан буолла, Остуол, олоппос оҕунна, Уо п п у т э м и э у м улунна, Оҕо, дьахтар сарылаата. А. Б эрияк
3. Өй-санаа толкуй булкуллуута, дууһа эрэйдэниитэ. ☉ Смятение чувств, беспокойство, беспокойные думы
Уйбаачаан төһө да мэлдьэстэр бэйэтин иһигэр улахан санаа мучумааныгар түһэ сылдьар. М. Доҕордуурап
Мин мучумаан бөҕөҕө ылларабын. П. Аввакумов
Бу тухары кимин-тугун кыайан быһаарымына, бэйэм туспар улахан мучумааҥҥа түстүм. «ХС»