корреспондент; хаһыат бэйэтин корреспондена собственный корреспондент газеты; хаһыат аналлаах корреспондена специальный корреспондент газеты.

собственные доходы местных бюджетов

несов. I. (владеть речью) саҥар; тыллан; говорить по-русски нууччалыы саҥар. ребёнок уже говорит оҕо хайыы-үйэ тыллам мыт; 2. что и без доп. (выражать мысли, сообщать) эт, кэпсээ; говорить правду кырдьыгы эт; 3. (разговаривать) кэпеэт; сэһэргэс; говорить с приятелем доҕоргун кытта кэпеэт; 4. (свидетельствовать о чём-л.) эт, көрдөр, туоһулаа; этот факт говорит о многом бу факт элбэҕи этэр; # нечего говорить тугу этиэҥ баарай; как говорят этэллэрин курдук; говорят тебе! эйиэхэ этэллэр буолбат дуо!; не говорите! этимэ даҕаны!; не говоря худого слова куһаҕаны-үчүгэйи этэ барбакка; не говоря уже...... этэ да барбакка; по правде говоря кырдьыгын эттэххэ; собственно говоря дьиьгинэн эттэххэ.

1. аат. Ким эмэ киэнэ буолар эбэтэр ким-туох эмэ толору бас билиитигэр баар үп-мал, баай. ☉ Материальные ценности, имущество, принадлежащие кому-л. или находящиеся в полном распоряжении кого-чего-л., собственность
   Мин хаһан баҕарар барыахпын син: массыына бэйэм суопсунаһым, бириэмэм эмиэ бэйэм киэнэ. Далан
2. даҕ. суолт. Ким-туох эмэ сирэй бэйэтин киэнэ буолар. ☉ Принадлежащий кому-чему-л., чей-л. по праву собственности, собственный
   Биһиги суопсунас икки ынахтаах этибит. «Чолбон»
   Дьэ бу гынан баран, Бэстээххэ суопсунас дьиэлээх биир да ыал суох. «ЭК»
   Суопсунас атын сиэбит киһи, бэл хомуллубут бааһынаттан тохтубут сиэмэ туорааҕын сыыһын итигэстээбит дьахталлар эрэйдээхтэр кытта хаайыыга утаарыллыбыттар. КНЗ ОО

I
аат., эргэр. Чугастааҕы, ыаллыы дьон, бэйэ дьоно, уруу-аймах дьон. ☉ Соседи, родня, родственники, свои люди. Удьуор төрүт өһүгүм
□ Омук тойуга, өһүк номоҕо буолбут (өс хоһ.)
Онуоха: «Кыыс оҕо санаата аһынааҕар кылгас» диэн өс хоһооно, өһүк номоҕо буолар эбит. Ньургун Боотур
Нуучча, саха манна [пааркаҕа] тоҕуорустун, Омук, өһүк манна субурустун! Үөрүүоонньуу манна үмүөрүстүн, Дьоллоох ырыа манна чугдаарыстын! С. Васильев
ср. др.-тюрк., тюрк. өз ‘свой, собственный’, др.-тюрк. еш ‘друг, приятель, сподвижник’
II
өһүк саҕах — ойуун таҥаһа, ойуун кыырар кыаһааннаах таҥаһа. ☉ Шаманская одежда, шаманский плащ. Кырдьаҕас, өһүк саҕаҕын куурдун. Музейбытыгар хас да толору кыаһааннаах өһүк саҕаҕа баар; өһүк таҥас (өлүнньүк таҥас) — өлбүт киһиэхэ кэтэрдиллэр таҥас. ☉ Погребальная одежда. Өһүк таҥаһын бэлэмнээбиттэрэ
ср. джаг. өчүк ‘угасание; погасший’

I
аат. Туһаайыы, хайысха. ☉ Сторона, направление
Сүрэҕин туһа буолуо диэн кыҥаан баран, тардан кэбистим. Т. Сметанин
[Дай Баһылай] айанныы-эргинэ биэс атынан Тайҕа туһа бу диэн күрүлэттэ. Н. Түгүнүүрэп
[Күн Эрили бухатыыр] Орто дойдум Туһа манан буолуо диэн Хааман халыһытта. С. Васильев
ср. др.-тюрк. туш ‘противолежащее место; напротив’, алт. туш ‘противолежащий; направление’
II
даҕ. Бэйэ бас билэр. ☉ Личный, индивидуальный, собственный
[Халандаардарын] тус толорооччу Микиитэ. Амма Аччыгыйа
Убайа тус суобаһа этэрин хоту сылдьыбыта. М. Ефимов
Уол тус олоҕор элбэх ыарахаттар үөскээбиттэрэ. «ХС»
◊ Тус бэйэ — бэйэҕэ эрэ сыһыаннаах, аналлаах. ☉ Личный, собственный
Тус бэйэм дьолбунааҕар Таптыыр кыыһым дьоло күндү. И. Гоголев
Кинигэ дьоруойдара тус бэйэлэрин тапталларынан эрэ муҥурданаллар. Н. Лугинов
Тус бэйэҥ оҕуруоккар Түүнү быһа уу тастыҥ. Баал Хабырыыс. Тус сыал- лаах — туохха эрэ туһуламмыт чопчу, анал сыаллаах. ☉ Обладающий конкретной целью. Тус сыаллаах үлэ. Тус туохтуур көр туохтуур. Тиэкистэн тус туохтууру булуҥ
ср. монг. тус ‘данный, этот; наш’
III
көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүк форматыгар ким, туох эмэ оруобуна илин туһаайыытыгар атын предмет кэлэн тохтуурун, баар буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа притяжательного склонения употребляется для обозначения направления действия, ориентированного на предмет речи, происходящего рядом с ним (впереди кого-чего-л., перед кем-чем-л.)
Микиитэ туһугар кэлээт, Бааса төбөтүнэн Микиитэ диэки сиэлийэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Мастар быыстарынан уоллаах кыыс сырсан элэҥнэһэн иһэн, кинилэр тустарыгар кэлэн тохтуу түстүлэр. Н. Лугинов
Мин туспар кэлээт, [кус] супту сурулаан аллара түстэ. А. Сыромятникова
2. Туттуу түһүк форматыгар ким, туох эмэ илин туһаайыытынан хайааһын оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа притяжательного склонения употребляется для обозначения направления действия, ориентированного в сторону предмета речи (в направлении, по направлению к)
Сэрэйдэххэ, алааһа бу туһунан буолуохтаах. Ойуурунан быһалаата. И. Гоголев
Ортоку добууҥҥа баар арыы талахтар тустарынан көрбүтэ: бэрт аҕыйах үөттэр төбөлөрө бүк түһэн бүгүлэхтии тураллар. Эрилик Эристиин
Хараҕын туһунан кырыарбыт кылыы күөгэс гына түстэ. «ХС»

туохт., тыл үөр. Хайааһыны эбэтэр туругу бэлиэтиир, кэм, сирэй, ахсаан өйдөбүллээх саҥа чааһа. ☉ Глагол
Саха тылыгар туохтуурдар аат саҥа чаастарын барыларын салайар дьоҕурдаахтар. ЧМА СТС. Туохтуур олоҕо соруйар киэп биир ахсаанын иккис сирэйин кытта сөп түбэсиһэр. ПНЕ СТ
◊ Аат туохтуур көр аат I
Аат туохтуур этиигэ быһаарыы буолар. ФГГ СТ. Атаахтатар туохтуур көр атаахтаа. Атаахтатар туохтуур-аахтаа сыһыарыынан үөскүүр. Дьүһүннүүр туохтуур тыл үөр. — хамсааһыны, быһыыны-тутууну, дьүһүнү ойуулаан көрдөрөр туохтуур. ☉ Образный глагол
Дьүһүннүүр уонна тыаһы үтүктэр туохтуур син биир атын туохтуур курдук уларыйар, этиигэ кэпсиирэ буолар. ННН СТ-7
Дьүһүннүүр туохтуур араас сыһыарыынан үөскүүр. ФГГ СТ
Көмө туохтуур көр көмө. Көмө туохтуур сыстар тылын булуҥ. ННН СТ-7. Көспөт туохтуур көр көс I. Тиэкистэн көспөт туохтуурдары булан, аннынан тардыҥ. Көһөр туохтуур көр көс I. Сыһыат туохтуур тыл үөр. — сүрүн хайааһыҥҥа хосуһар ойоҕос хайааһыны көрдөрөр туохтуур халыыба. ☉ Деепричастие
Сыһыат туохтуур этиигэ сиһилии, биир уустаах кэпсиирэ, салаа этии кэпсиирэтэ уонна холбуу кэпсиирэ сүрүн өлүүскэтэ буолар. ФГГ СТ. Туохтуур төрүт олоҕо тыл үөр. — кэпсэтэ турар киһини эбэтэр хайа баҕарар предмети соруйан этэр туохтуур халыыба. ☉ Основа глагола (2 л., ед
ч.). Туохтуур төрүт олоҕо буолбаты көрдөрөр халыыптаах. ФГГ СТ. Турук туохтуурдара тыл үөр. — хайааччы ис туругун бэлиэтиир туохтуурдар. ☉ Глаголы состояния. Өл, тот, сылай, көһүй, сой, уһаа, кылгаа — бу турук туохтуурдара. Тус туохтуур тыл үөр. — туохтуур кэминэн уонна киэбинэн сирэйдэнэн уларыйар халыыба. ☉ Собственно-глагольная форма. Тус туохтууру сирэйдээһиҥҥэ икки араас сыһыарыы туттуллар. Тыаһы үтүктэр туохтуур тыл үөр. — тыаһы-ууһу, саҥаны-иҥэни үтүктэр тыдллартан үөскүүр туохтуур. ☉ Звукоподражательный глагол
Ыйытыы туруоран, дьүһүннүүр уонна тыаһы үтүктэр туохтууру булуҥ. ННН СТ-7
Тыаһы үтүктэр туохтуур тыаһы үтүктэр тылтан үөскүүр. ФГГ СТ

1. дьүһ. туохт.
2. Барбах аҕай, сүтэ-сүтэ кэриэтэ таҕыс (буруону этэргэ). ☉ Выходить, подниматься слабой струей (струями), вяло струиться (о дыме)
   Ураһа ураатыттан синньигэс буруо буккуруур. И. Гоголев
3. кэпс., көсп. Син туспа буруо таһааран (ыал, хаһаайыстыба буолан) олор (сүнньүнэн -ан сыһ. туохт. ф-гар олор туохт. кытта ситимнэһэн тут-лар). ☉ Иметь хотя и бедный, но свой собственный очаг, свое хозяйство (употр. в основном в ф. деепр. на -ан в сочет. с гл. олор ‘жить’)
   [Кээкэй] бэйэтэ биир да сүөһүтэ суох. Уҥа-хаҥас ыалларыттан үүт-хаар аһы асаһан, ыал буолан буккураан олорор. ҮҮА
   [СПТУ] холкуостан соччо сир-уот былдьаспакка, олохтоох ыаллар уһаайбаларын үтүрүйбэккэ-хабырыйбакка, им-дьим буккураан олорбута. Ф. Софронов
4. тыаһы үт. туохт. суолт. Холкутук аргыый сурдурҕаан иһилин (утуйа сытар киһи-сүөһү муннун тыаһын этэргэ). ☉ Быть тихим и спокойным (о ровном дыхании — подражание звуку, издаваемому спящим)
   Мааса …… улаҕа диэки эргиллэн, муннун тыаһа буккураабытынан барда. Р. Кулаковскай
   Сылайбыт киһи Даайыс, ынчыктаамахтаан эргийбэхтээн баран, хайыы-үйэҕэ мунна буккураабытынан барда. Н. Заболоцкай
   △ Утуйан холку-холкутук тыынан муннугун сурдурҕат (үксүгэр оҕону этиллэр). ☉ Тихо и спокойно сопеть носом во время сна (большей частью о ребенке)
   [Кыыча] кыра эрдэҕинэ …… ийэтин хоонньугар уу нуурал бэйэлээхтик утуйан буккураан хаалара. Софр. Данилов
   Оҕо эрэйдээх, дөйүр-дайыр тирии таҥаһыгар сууланан, утуйан буккуруур. Суорун Омоллоон
   [Кыра оҕото] иһэ топпута да, утуйан буккураан хаалбыта. И. Федосеев
   Атын дьахталлар бары сынньалаҥнык буккуруу сыттахтара, арай кини эрэ туохха эрэ дылы, тылын туора уобан, аан дойдуну биир гына тилийэ сылдьар. Софр. Данилов

1. нареч. явно, открыто; наяву (показываться, являться — по народному поверью — о злых духах, привидениях); илэ да, кистээн да и тайно и явно; илэ көһүн = показаться наяву; илэ хаамп = ходить открыто; илэ сырыт = (или сүүр =) появиться наяву; 2. самый настоящий; илэ түөкүн отъявленный мошенник; илэ абааһы самый настоящий чёрт; илэ бэйэтинэн самолично, собственной персоной; илэ бэйэтинэн кэллэ он прибыл лично, собственной персоной; илэ хараҕынан көрбүт он видел собственными глазами; илэ чахчы сущая правда # илэ тахсыбат диал. мало пользы, нет отдачи; бүгүн илэ тахсыбатым сегодня я сделал мало полезного.

I
туохт.
1. Туох эмэ убаҕаһы туохха эмэ сүүрт, сүөкээ, тох. ☉ Лить что-л. жидкое (во что-л. или куда-л.)
Марба дьэс чаанньыгы остуолугар аҕалан, эригэр хара чэйи кутан биэрдэ. Күндэ
Тымныы чөчөгөйү аҕалан Ыстакааҥҥа кутта, Кус түөһүн таһааран Хобордооххо сылытта. С. Васильев
△ Хойуутук таммалаа (ардах туһунан). ☉ Сильно капать, лить (о дожде)
Уу самыыр уһуннук куппута, Улуу сир иһийэн сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Этиҥнээх ардах миигин эккирэппит курдук саба сүүрэн тахсан, ыаҕастаах уунан кутар курдук түстэ. Т. Сметанин
2. Туох эмэ бытархайы, үлтүркэйи (хол., кумаҕы, туораах бурдугу, тууһу) туохха эмэ ук, хаалаа эбэтэр сүөкээ. ☉ Насыпать, всыпать что-л. сыпучее во что-л. Кини били комбайнтан саккыраабыт туораах бурдугу миэлиҥсэ таһыгар кутан биэрэр. Суорун Омоллоон
Баарсаларга тууһу бэрт түргэнник куталлар эбит. И. Данилов
△ көсп. тугу эмэ эбэтэр кимнээҕи эмэ тиэйэн иһэн аара эбэтэр тиийиэхтээх сиригэр түһэр, сүөкээ. ☉ Высадить кого-л., разгрузить что-л. по пути или в назначенном месте
Өстөөх лүөччүгэ туох буолан алҕаһаабыта эбитэй, көмөҕө илдьэн испит саллааттарын, эписиэрдэрин бөлөҕүн биһиги дивизиябыт ыстааба турар сиригэр кутан кэбиспит этэ. И. Никифоров
3. көсп., сөбүлээб. Олус элбэҕи төлөө (уопсай ылыллыбыт нуорматтан быдан таһынан). ☉ Платить за что-л. чрезмерно (обычно намного выше установленных норм)
Дьэ, ол кэмҥэ Сабардам Күүрээн кыыһын — билиҥҥи эмээхсинин Илибиэтэни — ойох кэпсэтэр, элбэх халыымы-сулууну кутар. Болот Боотур
Ыаллыы олорор нэһилиэктэн Ыар сыаналаах халыым кутан, Аҕабыыкка бэргэһэлэтэн, …… Дьиэлэригэр тиийэн кэлэллэр. Дьуон Дьаҥылы
4. көсп., поэт. Күүскэ тык, сардаҥар (күн сардаҥатын туһунан). ☉ Испускать свет, лучиться
Бэртээхэй диэн туолбут ыйбыт, Бу сир муҥун билиммэттии, Ыраах халлаан куйаарыттан Ыйдаҥатын кутар этэ. Күннүк Уурастыырап
Күн Ламма илиҥҥи ии хайаларын кэтэх өттүттэн кылбайа ойон тахсан, кыһыл көмүс сардаҥатын өрүс уутугар кутта. М. Доҕордуурап
тюрк. куй
II
аат., итэҕ. Киһи ис туругун (психическэй) эйгэтэ, өйүн-санаатын, күүһүн-уоҕун, олоххо дьоҕурун бигэ, хамсаабат туруктара. Киһи үс куттаах: буор кут, салгын кут, ийэ кут. Бу үс суол кут бары киһини кытта бииргэ баар эрэ буоллахтарына, кини чэгиэн, өлүөр сылдьар, оттон биирэ эмэ араҕыстаҕына (хол., куттанан салгын кута ыстаннаҕына, көттөҕүнэ), киһи ыалдьар, мөлтүүр. ☉ Психическая сфера человека, основа его духовного и телесного состояния, жизнеспособности, душа
По представлениям якутов, кут состоит из трех частей: земля-душа, воздухдуша, мать-душа. Только при наличии всех трех элементов души человек чувствует себя здоровым, при временном отсутствии одного из них (напр., при сильном испуге может отлететь воздухдуша) человек испытывает недомогание. Ахтар айыыһыттар ийэ кутун иккилээх харчы саҕа иһэгэйгэ иҥэрэн илдьэ киирбиттэригэр …… салгын куту самсыы дьалбыйбыттар, буор куту холбуу бохсуруйбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ийэ куппун Ийэ сир иҥэрбэтин. А. Софронов
Кыталык ырыата, Манчаары күлүүтэ Кыргыттар куттарын долгутар да этэ. Т. Сметанин
♦ Куккун туттар — кимиэхэ эмэ наһаа убан, таптаа. ☉ Быть очень привязанным к кому-л., не чаять души в ком-л.
Оҕолорго бэрт. Уолугар наһаа кутун туттарбыт. Н. Лугинов. Кута ыстаммыт — соһуйан куттаммыт. Былыргы сахалар өйдөбүллэринэн, оҕо соһуйдаҕына, кута, холобур, салгын кута ыстанар, оччоҕуна кини ыарыһах буолар. ☉ Сильно испугаться, оцепенеть (от неожиданности)
По представлениям древних якутов, если ребенок сильно пугается, у него может выскочить из тела воздух-душа, тогда он может заболеть. Саллааттар уолуйан, куттара ыстана сыспыт, куттаммыттар төттөрү сырсан хаалбыттар. Суорун Омоллоон
Бу да киһи, ити уолтан куттанан кутун ыстаннаҕа сүрүн! Н. Босиков. Кутун тут — кимиэхэ эмэ улаханнык сөбүлэт, санаатын тут. ☉ Сильно понравиться кому-л., завоевать чью-л. симпатию
Бу манна ону-маны кэпсээн, күн ыаһаҕын ыытан, хотун кутун тутта. Н. Түгүнүүрэп. Кутун үргүт — улаханнык куттаа. ☉ Внушать сильный страх, пугать
Оҕо кутун үргүтээри, хаһыытаатаҕын баҕас тугун сүрэй. Амма Аччыгыйа. Оҕо кута оонньуур — былыр көмүлүөк оһоххо күл холоруктуу эргийэн ыллаҕына маннык этэллэр эбит, ол аата бу ыалга оҕо эбиллиэн сөбүн туоһутун курдук көрөллөрө. ☉ По представлениям якутов, если зола в камельке от сильной тяги завихряется, это играет душа ребенка, который вскоре может родиться в семье хозяев очага. Көмүлүөккэ оҕо кута оонньуурун көрө олордум
◊ Буот кут — киһи үс кутуттан биирдэстэрэ, киһи өллөҕүнэ, сири кытта сир буолан хаалар. ☉ Земля-душа — одна из трех составляющих человеческого существа, представляет собой плоть, которая после смерти человека превращается в почву
[Эн үтүөҕүн умнар күннээх буоллахпына] Дууһабын таҥара туппатын, Буор куппун Буор ийэ ылбатын. А. Софронов. Ийэ кут — киһи үс кутуттан сүрүннэрэ: дьахтарга Айыыһыт ийэ куту иҥэрдэҕинэ, оҕо үөскүүр, оттон киһи өллөҕүнэ, анараа дойдуга ийэ кута барар. ☉ Основной элемент триады человеческого существа, представляющий собой собственно душу-мать: считается, что при зачатии ребенка Богиня Айыысыт внедряет в женщину ийэ кут ребенка, когда же человек умирает, ийэ кут отлетает в иной мир. Дьоллоох-соргулаах уол оҕо Ийэ кутун, Иккилээх харчы саҕа Иһэгэйгэ иҥэрэн, Илдьэ киирбиттэр. Өксөкүлээх Өлөксой. Кыыл кута зоол. — уһун бытыктаах, уһун ньолбуһах көрүҥнээх, хара өҥнөөх улахан көтөр хомурдуос. ☉ Жук-дровосек, волосогрызка. Салгын кут — киһи үс кутуттан биирдэстэрэ, киһи өллөҕүнэ сылгыны кытта салгын буолан хаалар. ☉ Воздух-душа — одна из трех составляющих человеческого существа, основа дыхания, а значит и жизни, после смерти человека превращается в воздух
[Ойуун дьон] салгын кута салыйбытын, ийэ кута тэлэһийбитин, бытарыйар буор кута бураллыбытын булан аҕаланнар, [дьахтар] сүрүгэр-кутугар холбуу иҥэрдилэр. ПЭК СЯЯ. Ынах кута зоол. — сиик үөнэ. ☉ Муравьиный лев в личиночном состоянии, насекомое, напоминающее мошку. Үүттээх иһити саппаккабыт, эмиэ бүтүннүү ынах кута түспүтүн бастым
тюрк. кут