сөллөҥнөө диэнтэн атын
туһ. [Аһыырыгар] Устатынан уган, …… Туоратынан симэн Сөрүө-сөрүө саҕаны Сөллөҥнөтөн барда. П. Ойуунускай
От кэмчи. Ынахтар кытарахтар. Собулҕаны баҕас сөллөҥнөтөр дьылбыт. Айталын

шакал (собулҕанан аһылыктанар сиэмэх кыыл) || шакалий.

сыһ. Кулун курдук, кулуҥҥа маарынныырдык. ☉ По-жеребячьи, как жеребенок
Биирдэ кулуну уоран сиэбитин иһин, «сааһыҥ тухары кулуннуу кистии-кистии, собулҕаны тоҥсуйа сырыт» диэн тойоно кыраан кээстэ үһү. Амма Аччыгыйа
Элиэлэр кулуннуу кистииллэр, Тыыраахылар үөрэн ытыыллар, Айан тыаллара ыллыыллар. Л. Попов

хойуоллаҥнаа диэнтэн холб. туһ. Собулҕаҕа мустубут тураах үөрэ хонууга хаамсан эрэллэрин курдук, бааһырбыт дьон төбөлөрө хойуоллаҥнаһаллар. Эрилик Эристиин
Төһүү мас адаарыҥнаата. Суон тиит киппэ төрдүлэрэ, батары түһэ сытар хаардарын анныттан өрө түөһүллэн өгдөҥөлөстүлэр. Уҥа-хаҥас хойуоллаҥнастылар. С. Федотов

сыһ.
1. Өр буолабуола, дэҥ-дэҥ. ☉ Изредка, иногда
Хойут биирдэ эмэ кэлэн, наҕылыйан чэйдээн барыам. С. Ефремов. Биирдэ эмэ үөһэнэн суор, собулҕаны булбатах абатыгар, хооҕургаан ааһар. А. Федоров
2. Биир да төгүл, биир да түбэлтэҕэ (мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Ни разу, хоть раз (обычно употр. в отриц. предложении)
Уус Мандар биирдэ эмэ күүскэ кыыһырбытын бөһүөлэк дьоно өйдөөбөттөр. И. Гоголев
△ Хаһан эрэ. ☉ Когда-нибудь. Биирдэ эмэ ирэ-хоро кэпсиэҕэ

туохт. Аһа-үөлэ суох буолан, хоргуйан өлөргө тиий; улаханнык аччыктаа, хоргуй. ☉ Оказаться при смерти от голода; испытывать сильный голод
Суор сордоох сутаары гынан Собулҕаны тоҥсуйбута улахан эбит дии. П. Ойуунускай
Сут, уот кураан сылларга сүөһү сутаан охторун эмиэ көрбүтүм. Далан
Хайа дойдуттан, Хас хонукка аһаабакка, Бачча сутаан кэллиҥ? ТТИГ КХКК
ср. ДТС йут ‘гололедица; беда, бедствие, несчастье’, уйг. жут, алт. дьут, тув. чут, монг. зуд ‘гололедица, бескормица; мор, падёж скота’, тат. йот ‘голод, голодное время’

туохт. Кимиэхэ эмэ бары куһаҕаны, өлүүнү-алдьархайы ыҥыран ыар тыллары эт, кими эмэ кырыыска туруор. ☉ Предавать кого-л. проклятию, проклинать
Охоноон: «Соҕотох сорсуйан өлөргө дьылҕа кыраабыт да муҥнааҕа эбиппин», — диэн суланара. Л. Попов
Биирдэ кулуну уоран сиэбитин иһин: «Сааһыҥ тухары кулуннуу кистии-кистии собулҕаны тоҥсуйа сырыт», — диэн тойоно кыраан кээстэ үһү. Амма Аччыгыйа
Икки удаҕан Икки аҥыы кыыран — Биирдэрэ кыраан тамалыйда, Биирдэрэ алҕаан аймаһыйда. С. Васильев
△ Ыардык, хабырдык үөх. ☉ Жестоко обругать кого-л. [Уйбаан:] Арай күн тура-тура мөҕөрүҥ, кырыырыҥ эрэ баар. А. Софронов
Саҥардаҕыҥ, кыраатаҕыҥ тоҕо баҕас бэрдэй, санааҥ тоҕо ыараханай? МНН
♦ Кырыыстаах кыраабытын курдук көр кырыыстаах
тюрк. карҕан

I
көр кэбис I
Бу аан дойдуга эн кээспит кэриэһиҥ, Майгыҥ бастыҥа, алгыһыҥ — Араҥаччылыыра миигин мэлдьитин! Эллэй
Чэйгин хойуутук кээс. И. Гоголев
«Сааһыҥ тухары кулуннуу кистии-кистии, собулҕаны тоҥсуйа сырыт», — диэн тойоно кыраан кээстэ үһү. Амма Аччыгыйа
Ийэ аата ийэ, тугу да кээһэн туран барыахха баара. Айталын
II
кэпс., көр кэбис III
[Атаһа Өстүөпкэ:] «Ээ, кээс доҕоор! Улаханнык көрүмэ!» — диэтэ. П. Ойуунускай
Оо, кээс! Миигиттэн куттаныма, хаар хаҥаата. Аны мин бардам баҕаларым ааспыттар. С. Данилов
Кээс, ыйытыма. Күннүк Уурастыырап
Таһаҕастаах сыарҕаҕа киирбитим ээ. Ээ, кээс, доҕоор. Амма Аччыгыйа

аат., эргэр. Сайын сиикэйдии хатарыллыбыт мунду. ☉ Вяленый озёрный гольян
Өлүгү үтэлэммит Хохтуга хоһулайбыт, Собулҕаҕа суудайбыт, Харыҥы хабыалаабыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Балаҕан иннигэр түөрт атахтаах араҥаска хатырык холбоҕо хохту өрөһөлөнө кутуллубут. И. Гоголев
[Кыыс Хотун] Буокай оҕонньор хохтутун ахтыбыт буолан, собо кэҥэрдиилэммитин сөбүлүү санаатаҕа дуу? А. Сыромятникова
♦ Хохту хараҕа харахтан кэпс. — аһара дьүдьэй, ыр. ☉ Сильно исхудать, отощать (букв. иметь впалые, как у вяленого гольяна, глаза)
Кус уҥуоҕа уҥуохтаммыта, хохту хараҕа харахтаммыта. Н. Якутскай
Хохту хараҕа харахтаммыккын, сыккырыыр тыыныҥ эрэ ордубут. И. Гоголев
ср. казах. как ‘сухой, сушеный’

I
1. аат.
1. Өлбүт киһи. ☉ Труп (человека)
Хабырыыс уонна Ширшов милииссийэ өлүктэрин көтөҕөн оскуолаттан таһаараллар. Н. Якутскай
Хаан билик буолбут убайын өлүгүн көрөөт, Өрүүнэ уйулҕата көппүт. И. Федосеев
2. Охтубут, өлбүт сүөһү, кыыл. ☉ Падаль, павшая скотина, дохлое животное
Өлүгү үтэлэммит, Хохтуга хоһулайбыт, Собулҕаҕа суудайбыт, Харыҥы хабыалаабыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Соҕуруу-хоту суксулдьуйар, Собулҕа, өлүк сойуолаһар, Хааҥҥа, бөлүөххэ хамаҕа Хамныыр оботтоох далаҕа [суор]. Болот Боотур
3. көсп. Ыалдьан, кырбанан о. д. а. үтүөрбэт гына эмсэҕэлээбит, эчэйбит, мөлтөөбүт киһи. ☉ Увечный, калека
Мин буоллаҕына, бу быһыта сынньыллан-сынньыллан киһи аатыттан аастым, киһи өлүгэ буолан хааллым. Эрилик Эристиин
Ылдьаам тыыннаах өлүккэ кубулуйбута. «ХС»
2. даҕ. суолт. Улугурбут, өлбөөрбүт көрүҥнээх (сирэй туһунан). ☉ Тусклый, серый, безжизненный (о лице)
Өлүөрсүтүөр бэйэтэ Өлүк дьүһүннэннэ, Уохтаах-күүстээх бэйэтэ Удьук-садьык буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Миитэрэй өлүк сирэйдээх араҥ дьахтар тахсан турарыттан соһуйдаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа
♦ Өлүк сүрэх кэпс. – күөх көппө, сүрэҕэ суох. ☉ Неисправимый лентяй. Өлүк сүрэхтээх киһи эбиккин
◊ Өлүк көтөх эргэр. – кимтэн эмэ бэйэтэ өлбүт сүөһү этин ыл уонна тугунан эмэ ону төлөө. ☉ Принимать от кого-л. часть павшей или добитой скотины, оплачивая чем-л.
др.-тюрк. өлүх, уйг. өлүк, тув. өлүг
II
аат. Халлаан уһуннук ардаҕа суох былытырыыта. ☉ Устойчивая облачность без дождя
Өлүгүн ыраастаан [ардах] түһүөҕэ. ПЭК СЯЯ