сов. 1. (согреться) итин; 2. перен. (найти приют, ласку) сылаастык сыт, харайтар.

1) таять, оттаивать; эт ирбит, эт-тиэххэ сөп мясо оттаяло, можно рубить; 2) греться, согреваться; чэйи иһэн ир = согреться чаем; аһаан ир = согреться горячей пищей # ирбэт тоҥ вечная мерзлота.

туохт. Тоҥмуккун аһаран, үчүгэйдик сылый (үксүгэр киһи туһунан). ☉ Основательно согреться, как следует отогреться (обычно о человеке)
Балай эмэ буолан атын хабыалатан, бэйэтэ тото-хана аһаан, ирэн-хорон баран, Силиби тиэйэн, Сээдьэҥкэ ити күн түүннэри төнүннэ. Күннүк Уурастыырап
Хаһан да маннык көргө-нарга түбэспэтэх дьоннор эдэриттэн эмэнигэр тиийэ, оҕолоругар түһэн оонньоотулар. Ирэн-хорон, санаалара туолан, сарсыарданан тарҕастылар. Болот Боотур
Ириэм-хоруом уот оттон, Мүһэ быһан, ас астаан... И. Чаҕылҕан

аат.
1. Сарсыарда уонна киэһэ күүһүрэн кэлэр тымныы. ☉ Мороз (утренний, вечерний)
Будулҕан тумаҥҥа, чыгдааннаах дьыбарга Түүннэри-күннэри түрбүөтээн ытарга Түннүктүүн, үөлэстиин барыта доргуйар. П. Ойуунускай
Халлаан сырдаан, дьыбар күүһүрэн барда. Н. Заболоцкай
Киэһээҥҥи дьыбарга сыыдам таба туйаҕын тыаһа ыраахтан иһиллибитэ. «ХС»
Маннык сылгылары сарсыарда эрдэ уонна киэһэ хойут, атыннык эттэххэ, дьыбартан дьыбарга, күҥҥэ иккитэ аһатыллыахтаах. «Кыым»
2. көсп. Киһиэхэ куһаҕанынан дьайар туох эмэ (кэм, быһыы-майгы, олох о. д. а.). ☉ Что-л. отрицательно влияющее на человека, на его жизнь (от чего веет холодом); причина, источник дискомфорта
Тылын тамаҕыттан өйдөөтөххө, тыһыынча тоҕус сүүс отут аҕыс сыллаах дьыбар тыына кинини балачча хаарыйа түһэн ааспыт. Н. Заболоцкай
◊ Дьыбаргын таһаар - итии аһылыгы аһаан-сиэн, чэй иһэн тоҥмуккун аһар. ☉ Согреться горячей пищей, чаем
«Сэмэн, лэппиэскэтэ сиэ, үчүгэйдик аһаа, чэйдээ, дьыбаргын таһаар», - сымнаҕастык көрдөһөрдүү эттэ. Болот Боотур. Тэҥн. итиитэ киллэр. Дьыбар тэптэр түөлбэ. - көр дьыбаргын таһаар. Дьыбарын таһаар - киһи кэтэр эбэтэр утуйар таҥаһын сылыт, ириэр. ☉ Согревать одежду или постельные принадлежности (занесенные в помещение с холода)
Айаҥҥа аттаныаҥ аҕай иннинэ [таҥаскын] тэбээн-тубаан киллэрэн, дьыбарын таһаара түһээт, эмиэ болточчу таҥнан кэбиһэҕин эбээт. С. Тумат
п.-монг. дьиэбэр, дьибир

I
туохт.
1. Итииттэн сымнаан, ньалҕарыйан, ууллан бар (туох эмэ тоҥ туһунан). ☉ Таять, оттаивать (напр., о снеге, льде)
Ол киэһэ бэйэтэ даҕаны балаҕан иһэ уруккуттан уларыйан, хайдах эрэ үчүгэй, ньир-ньар курдук буолбута, оннооҕор муннуктарынааҕы чэҥнэрэ ирэн ньалҕарыспыттара. А. Софронов
Уот чугаһыгар турар хахыйахтар кырыалара ирэннэр, күлүмнэһэ оонньууллар. Амма Аччыгыйа
Тыллыбыт от-мас дыргыл сыта, ирбит буор хойуу сыта …… быыкаайык дьиэҕэ аҥылыйан кэбистэ. Л. Попов
Кыһын устата таһыллыбыт балбааҕы ирэрин кытта, тус бэйэтэ салайан, хас эмэ тараах суолунан тараан буору кытта кэбистэ. М. Доҕордуурап
2. Этиҥ-хааныҥ итийэн, сылыйан кэл, тоҥмуккун аһар. ☉ Греться, согреться
Ирээри сыарҕатын таһыгар эккирээмэхтээтэ. Амма Аччыгыйа. Чэ, итин, Тоҥно сиэ, оччоҕо ириэҕиҥ. (Ол чахчы: дьиктитин иннигэр Манна тоҥ балык сиэн ирэллэр.) С. Данилов
Мин ыттары тохтото сатыыр мөхсүү саҕана балачча ирэн баран, хат тоҥон бардым. Н. Заболоцкай
Испиискэтэ сытыйан, уот оттор кыаҕа суох кытыл устун сүүрэкэлээн ирэ сырыттаҕына, кыттыгаһа кэлэн, уот оттон, чэй өрөн иһэрдэн, абыраабыттаах. «ХС»
♦ Сүрэҕэ ирэр - манньыйар, уйарҕыыр, үчүгэй майгыланар. ☉ Настроиться на добрый лад, умиляться, расчувствоваться
Икки ыйтан ордук ойох гынан олордо да …… сүрэҕэ ирбэтэх, кута-сүрэ киһитийбэтэх. П. Ойуунускай
Оччоҕо туундара уолун Тоҥуй сүрэҕэ ирэр, Оонньуур хаана уолугунан Омуннаахтык сүүрэр. С. Данилов. Хаана (хаана-сиинэ) ирэр - сымныыр, аламаҕай көрүҥнэнэр. ☉ Приходить в состояние благодушия, иметь мирный, добродушный вид (букв. кровь его тает)
Холкуостаах атастар кэлэннэр Кэккэлии олоро түспүттэр, Хааннара-сииннэрэ ирэннэр Тиэхээни үгэргээн күлбүттэр. Эрилик Эристиин
Хаана-сиинэ ирбит, майгыта тупсубут быһыылаах. А. Сыромятникова
Кини долгуйбутун, итэҕийбитин көрөн, бу кинини кытта кэпсэтэр киһи хаана ирэн, мичээрдиир. «ХС». Харахтара ирдэ - дьиппиэрбитэ ааһан, көрөрө сылаанньыйан, чаҕылыйан, үөрэн кэллэ. ☉ Становиться мягким, ласковым, подобреть; смотреть теплым взглядом, по-доброму, ласково, радостно (букв. глаза оттаяли)
Өһүөннээх тымныы харахтара улам-улам ирэн, сымнаан бардылар. И. Гоголев
«Ах, Яша!» - диэн баран, Таня уоһун кырыытынан мичик гынна, тоҥ, тымныы харахтара күн уотугар чаҕылыйан, хайдах эрэ ирэн ыллылар. Н. Заболоцкай
◊ Ирбэт тоҥ - мэлдьи намыһах температуралаах, муус дьапталҕалаах Сир хаҕын үрүт араҥата. ☉ Вечная мерзлота
Биһиэхэ ирбэт тоҥ зоната эмиэ баар. Онон эһиги ирбэт тоҥу үөрэтээччилэргитин кытта ыкса чугастыыбыт. И. Федосеев
Сити кэмҥэ сир үөһээҥҥи уута ирбэт тоҥу кытта хардарыта дьайсыытын анаан-минээн, умсугуйан туран үөрэппитэ. «Кыым»
Ирбэт тоҥтон мэһэйдэтэн сири тобулу киирбэт буоланнар силистэр сири үрдүнэн бараллар. Ю. Чернов (тылб.)
тюрк. ери, ири
II
ир (ириэнэх) былыт - хараҥа, уутуйбут, сибилигин ардахтаан барыан сөптөөх былыт. ☉ Темное дождевое облако. Утар. тоҥ былыт; ир (ириэнэх) суолун ирдээ, тоҥ (тор) суолун тордоо фольк. - хайаан да ситэрдии сорунан сойуолаа, эккирэт. ☉ Выслеживать, неотступно преследовать (с твердой решимостью обязательно настигнуть - врага, зверя и т. д.). Эн миигин сибилигин өлөрбүтүҥ, таһыйбытыҥ да иннигэр убайым Ньургун Боотур обургу кэллэҕинэ, ир суолгун ирдиэҕэ, тор суолгун тордуоҕа, мин кэппин бэйэҕэр кэтэрдиэҕэ
Саха фольк. Хайа аартыгынан, хайа ааттаах сурахтаах бухатыыр илдьэ барда мин балтыбын, ону киирэн ыйан кулуҥ - ир суолун ирдиэхпин, тор суолун тордуохпун! - диэтэ. Ньургун Боотур
[Ыт] кыраныыссалары кэһээччилэри ир суолларын ирдээн, тоҥ суолларын тордоон туран, күөйэн-хаайан тутарга көмөлөһөр. «ХС»

I
туохт.
1. Атахтаргынан хардары-таары сиртэн күүскэ тэбинэн инниҥ диэки түргэнник ойо былаастаан бар. ☉ Двигаться быстро, резко отталкиваясь от земли ногами, бежать
Маайыс, икки хараҕын быһа симэн баран, туох баарынан сүүрдэ. Суорун Омоллоон
Мин сүрэҕим битигирии түспүтэ, икки илиибин өрө уунаат: «Аҕаа!», — диэн хатаннык үөгүлээбитим, эккирэтэн сүүрбүтүм. И. Гоголев
Саллааттар бука бары туран иннибит диэки сүүрдүбүт. Т. Сметанин
2. Хайа эмэ диэки тургэнник хамсаа, айаннаа (араас айан тэрилин, тырааныспар туһунан этэргэ). ☉ Двигаться, бегать, ехать (о средствах передвижения)
Бу тоннель устун таһаҕастаах вагонеткалар, автокардар көҥүл сүүрүөхтэрэ. Суорун Омоллоон
Буорусыыһы ытыйбахтаан Массыыналар сүүрдүлэр, Дуораан буолан сатарбахтаан Күрүлүүллэр күргэлэр. А. Абаҕыыныскай
Уулусса устун массыыналар быыстала суох сүүрэллэр. «ХС». Килэҥ суол устун чэпчэки таһаҕастаах сыарҕалар сылбырҕатык халыһыйа сүүрэллэр. Түһүлгэҕэ т.
3. Хайа эмэ диэки хайысхаланан уһун, сүүрүгүр (үксүгэр үрүйэ, үрэх уутун этэргэ). ☉ Течь, бежать (обычно о ручье, речке)
Хайа биир өттүнэн үрэх сүүрэр. И. Данилов
Ыраас үрүйэ кылыгырыы сүүрэн …… аллара суккулунна. П. Филиппов
Үөт быыһынан көҥүс сүүрэр, Үрдүбэр күөрэгэй ыллыыр. Баал Хабырыыс
4. Туох эмэ иһиттэн тахсан синньигэс сүүрээн буолан тоҕун (хол., харах уута, хаан). ☉ Вытекать из чего-л. струйками, струиться (напр., о слезах, крови)
Хатыҥы ким эрэ быйыл саас бааһырпыт эбит: туоһа маһыгар тиийэ дьукку ыстаммыт. Онтон симэһин бөҕө сүүрэр эбит. Суорун Омоллоон
Аҥаар хараҕа ибили охсуллубут киһи тахсан иһэн, Мотуоһаны көрөн хараҕын уута сүүрдэ. Эрилик Эристиин
Бу ынырыгы көрөөт Мойуос кинээс Хараҕын саба тутунна, Хаһыыра түһээт Охтон кэлэн түстэ, Муннунан хаана сүүрэн хардьыгынаан барда. С. Зверев
5. Биир сиргэ тохтообокко, элбэхтик ойуоккалаа (хол., маҥнайгы тымныыттан, куобаҕы этэргэ). ☉ Бегать, не останавливаясь, чтобы согреться (во время первых заморозков — о зайце). Бөлүүн күүскэ хаһыҥнаата — куобахтар сүүрдүлэр буолуохтаах
□ Хаһыҥа суох сылаас түүннэр буоланнар куобах сүүрбэтэх буоллаҕа. Болот Боотур
♦ Илин-кэлин сүүр көр илин-кэлин. Дьонум туһа диэн илин-кэлин сүүрэн биэрээхтиир
□ Хотунуом, эн толомон тойон аҕаҥ Тиһэх дьабын айаныгар аттанарыгар Ким киниэхэ илин-кэлин сүүрүөй? И. Гоголев. Илэ сүүр сөбүлээб. — түүнүн дьон утуйар кэмигэр утуйбакка кэл-бар, тугу эмэ гын. ☉ Бодрствовать, бродить, носиться взадвперёд в ночное время (доставляя беспокойство людям)
«Бу кимнээх киһини утуппакка илэ сүүрдүгүт?» — диэн Дыгдаалап саҥата иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Түүнү быһа илэ сүүрбүт киһиний? Ыл, көр эрэ, кимнэрэй? «ХС»
Саба сүүр көр саба. [Сүөкүлэ:] Алыстаан эрэллэр, бассабыыктар бары өттүнэн барытынан саба сүүрдүлэр, бүрүүкээтилэр. А. Софронов
Холорук күөртүүр отунуу, Кутаалана охсон биирдэ Оройуон үрдүн бүтүннүү Ол сурах саба сүүрдэ. Ф. Софронов
Сыҥааҕын уута сүүрэр көр сыҥаах. Манна диэн эттэххэ, бүлүүһэни көрөн мин сыҥааҕым уута сүүрдэ. Софр. Данилов
Буһан эрэр күөс сыта минньигэһэ сүрдээх, мэктиэтигэр киһи сыҥааҕын уута сүүрэр. «Чолбон»
◊ Сүүрэр атахтаах — түөрт атахтаах харамай (кыыл, сүөһү). ☉ Животные
Сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах, үөн-көйүүр, от-мас барыта тиллэн, …… күүттэриилээх хотугу сайын кэлиитигэр үөрэн эрдэҕэ дии. Н. Павлов
Манна сүүрэр атахтааҕы биирдэ эмэ көрүөҕүҥ, ону да суола сыа хаарга оймоон ааспытын. А. Сыромятникова. Сүүрэр суол — спортивнай тутууларга сүүрэргэ анаан оҥоһуллубут суол. ☉ Беговая дорожка. Спортсменнар сүүрэр суолга таҕыстылар
ср. ДТС йүгүр, тув. чүгүр, тат. йөгерү ‘бежать, бегать; беги’, уйг. жүрмэк ‘ходить, идти’, каракалп. жүриу, чув. дьүре ‘идти’
II
аат. Ойбон, чардаат мууһун ыраастыырга аналлаах, уһун уктаах сиидэ курдук тэрил. ☉ Черпак для очистки прорубей ото льда, сак, ледень
Сааскы быстарыы саҕана, дьоннор ол үрэх өймөлөрүгэр кэлэннэр, араас балыгы сүүрүнэн таах баһан ылан аһыыллар. Болот Боотур
Тэһиллибит ойбон уута өрө тэбэн будулуйбута, Уйбаанчык ойбон мууһун сүүрүнэн ыраастаан биэрбитэ. В. Протодьяконов
Хас да ойбону алларан, сүүрүнэн кыырпах мууһу кичэйэн ыраастаан бараннар, илим уһук быата баайыллар дьаакырдаах туорай маһын ыллылар. «ХС»
ср. бур. шүүр ‘сеть (рыболовная), сито (для процеживания)’, монг., тув. шүүр ‘сито, решето’