с. 1. тутуу; работать на строительстве тутууга үлэлээ; 2. перен. (создание) тутуу; культурное строительство культурнай тутуу.

и. д. от бөһүөлэктээ = создание посёлков (объединение в посёлки мелких населённых пунктов и разрозненных хозяйств).

с. 1. (создание чего-л. вновь) хат оҥоруу, саҥардан оҥоруу; 2. (воссоздание, повторение) үтүктэн таһаарыы; 3. (точное описание, рисунок) үтүгүннэрии, ойуулааһын.

аат. Тыа сиригэр бөһүөлэктэри тэрийии, дьону бөһүөлэктэргэ түмүү. ☉ Создание поселков и сосредоточение в них населения, поселкование
Бөһүөлэктээһин эрэ хаһаайыстыбаны саҥалыы салайары, оскуолаҕа оҕолору кииннээн үөрэтэри …… киэҥ далааһыннаахтык хааччыйыан сөптөөҕө. И. Аргунов

I 1. и д. от ай= созидание; 2. творение, создание.
II 1) миф., фольк. доброе начало; доброе божество, добрый дух; үрүҥ айыы тойон всевышний властелин; айыы сирэ страна добрых духов; айыы бухатыыра богатырь—представитель доброго начала, светлого мира; айыы киһитэ человек светлого мира; айыы сирэ аһаҕас , күн сирэ көҥдөй посл. мир божий открыт, страна подсолнечная вместительна; 2) судьба, рок, участь; эн айыыҥ инньэ твоя доля там (т. е. судьбы у нас разные) # айыы! или айыым таҥарам ! межд. боже мой!; айыыта киирбит в добром настроении; ол айыыта онон на том и делу конец; и поминай, как звали.

аат.
1. Өр кэмнээх үлэ, сыра түмүгэр кэлэр билии, сатабыл. ☉ Совокупность усвоенных на практике знаний, навыков, умений, опыт
[Сахаар:] Аҥаардас уопутунан, сүбэтинэн даҕаны [эбэбит] биир киһини боруостуо дии саныыбыт. Суорун Омоллоон
Биирдиилээн оскуолаларга моонньоҕону үүннэрии уопута баар да ситэтэ суох. Далан
[Булчут] оҕо эрдэҕинэ уопута суоҕуттан сыыһа-халты туттуута, арыт толоостук да быһыыланара үгүс. КНЗ ТС
2. Чинчийэн, тургутан көрөөрү тугу эмэ үтүгүннэрэн эбэтэр саҥаттан эспэримиэн быһыытынан оҥоруу. ☉ Воспроизведение какого-л. явления, создание чего-л. нового в определённых условиях с целью исследования, испытания, опыт. Алталаах эрэ уол балай эмэ уопуту оҥорбута сыыйа-баайа соһутан истэ. О СДА

аат.
1. Киһи духовнай, материальнай, культурнай сыаннастары оҥорон таһаарбыта. ☉ Создание материальных, духовных, культурных ценностей, творчество
Киһи бэйэтин үлэтин үрдүк таһымҥа таһаарыахтаах, үлэ уус-уран айымньы таһымыгар тахсыахтаах, үлэ — айар айымньы суолтатын тутуохтаах. П. Ойуунускай. Культура дьиэтигэр — оҕолор, дьахталлар айымньыларын, оҥоһуктарын көрүү, спортивнай күрэхтэһиилэр ыытыллаллар. Д. Пухов
2. Киһи өйүн, талаанын күүһүнэн айыллыбыт духовнай, культурнай сыаннастар. ☉ Духовные, культурные ценности, сотворенные умом и талантом, доставляющие людям эстетическое удовольствие. Литературнай айымньы. Искусство айымньыта. Музыкальнай айымньы
□ Уус-уран айымньыга оҕо кэрэхсэбилин үөскэтии, киниэхэ айымньы идейнэй күүһүн, уус-уран кэрэтин арыйан көрдөрүү уустук дьыала. Софр. Данилов. Маннык айымньылар [үгэлэр] саха да фольклоругар эмиэ бааллар. Д. Сивцев
3. Киһи (таҥараттан, үрдүк айыылартан айыллыбыт «харамай» диэн өйдөбүлгэ, билигин үксүгэр элэк дэгэттээх). ☉ Человек (как существо, созданное богом; обычно имеет насмешливый оттенок)
Уолаттар! Истэҕит дуо? Миша айылҕа бастыҥ айымньыта, сайдыы чыпчаала үһү! Н. Лугинов
Мин дуона суох өйбүнэн-санаабынан чуолкайдык өйдөөн эрэбин эбээт …… барыта кини [айыы таҥара] бэйэтин айымньытыгар [киһиэхэ] муҥура суох тапталын түмүгэ буоларын. Л. Толстой (тылб.)

аат.
1. Дьоҥҥо үтүөнү баҕаран, олох араас түбэлтэлэригэр, көстүүлэригэр үтүө түмүгү көрдөһөн анал тыл этии. ☉ Особые слова, обращенные к людям с пожеланием им добра; слова, произносимые по разным жизненным случаям с просьбой, мольбой о благополучном исходе, благопожелания. Алгыс тыла. Урууга алгыста эт. Ыһыах алгыһа
□ Кырыыс баһа хааннаах, алгыс баһа арыылаах (өс хоһ.)
Алгыска оннооҕор абааһы ахсыыр (өс хоһ.). «Саалаахтан самнымаҥ, охтоохтон охтумаҥ!» — Сахаҕыт норуотун алгыһын умнумаҥ! Күннүк Уурастыырап
Алгыс тыла арыылаах дииллэр, Алҕаатаҕым буоллун: Буулдьалар аһара көттүннэр Дойдум хорсун уолун. И. Эртюков
2. Сөбүлүүр-биһириир, үтүөнү баҕарар ис хоһоонноох кимиэхэ эмэ туһаайыллыбыт кэс тыл (үксүгэр кырдьаҕастар эдэрдэргэ анаан этиилэрэ). ☉ Благословение; напутственное слово (обычно обращение стариков к молодым)
Ийэ-аҕа алгыһа, ийэ-аҕа кэриэһэ диэн суруйуоххун, ыллыаххын баҕараҕын. С. Васильев
«Туой, ыллаа!» — диэн тапталлаах Дойдум биэртэ алгыһын, Бэһиэлэй, нарын, ыар тыллаах Поэзия — мин аргыһым. Дьуон Дьаҥылы
Төрөөбүт эн дойдуҥ алгыһа Иллээх көмөтө тиийдин. И. Чаҕылҕан
[Вера:] Биһиги Куонаанныын, икки тулаайах холбоһон, ыал буолуохпутун баҕарабыт. Онон эн алгыскын көрдүүбүт. С. Ефремов
3. Былыргы итэҕэл быһыытынан, киһиэхэ кутталлаах хараҥа күүстэри үтэйэр, ыарыыны эмтиир-домнуур кыахтаах аптаах тыл. ☉ По старинному суеверию — волшебное слово, способное изгонять злые силы, исцелять от болезней; заговоры, заклинание
Миэхэ тахсан олорон аһаан, аралдьыйа түһэн киир. Кыра алгыс алҕатардаах этим. Болот Боотур
4. көсп. Үтүө тыл, үтүө баҕа санаа; туох эмэ муҥутуур үтүө, кэрэ көстүүтэ. ☉ Доброе слово, доброе желание, пожелание; прекрасный вид, лучшее создание
Аатыгыран диэн курдук Алгыстар арыллаллар Аҕай эбээ, оҕолоор. А. Софронов
Кинилэр дьон санааларыгар эҥкилэ суох арай бу балар быһыылаах диэн алгыс санааны кытары саастаах өттүлэрэ батыһа көрөн хаалаллар. Н. Лугинов
Сир олоҕун киэргэлэ, аан дойду алгыһа дьахтар баар. П. Ойуунускай
Эйиигинниин алгыс буолуом, Эн үүрдүҥ да кырыыс буолуом, Эйигинниин ырыа буолуом, Эн үүрдүҥ да ынчык буолуом. И. Гоголев
5. лит. Норуот поэзиятын биир саамай былыргы көрүҥэ, жанра. ☉ Один из древнейших видов (жанров) якутской народной поэзии, алгыс
Олоҥхо, алгыс, чабырҕах уонна поэмалар үгүстэрэ саха фольклорун жанр өттүнэн уратыта буолар. Саха фольк. Алгыс, андаҕар курдук түҥ былыргыттан сибээстээх айымньыларга поэт иччилэри, айыыһыттары ааттаталыыр. ФЕВ УТУ
тюрк. алгыш