многокр. от ыҥыр = звать, созывать, приглашать, вызывать (многих и несколько раз); ср. ыҥыртаа=.

многокр. от ыҥыр = звать, созывать, приглашать, вызывать (многих); биригээдэҥ дьонун ыҥыртаа созови людей своей бригады; ср. ыҥырталаа =.

1) звать, созывать; приглашать; ыҥырыллыбатах ыалдьыт незваный гость; ыалдьыттары ыҥыр = пригласить гостей; киинэҕэ ыҥыр = пригласить в кино; мунньахта ыҥыр = созвать собрание; 2) вызывать, звать; директорга ыҥыр = вызвать к директору; 3) призывать; армияҕа ыҥыр = призвать в армию.

I 1) тянуть, тащить; сыарҕаны тарт = тянуть сани; үһүөн нэһиилэ тардан таһаардыбыт мы втроём вытащили с большим трудом что-л.; 2) сводить судорогой; атаҕым иҥиирэ тарта мне ногу свело судорогой (букв. у меня потянуло жилу ноги); хараҕым анна тардар у меня дёргается под глазом (по народной примете это к горю, слезам); этэ тардар он судорожно дёрнулся (напр. от испуга); 3) неводить, ловить неводом; быйыл биһиги күөлбүтүн тарпатахтара в этом году в нашем озере не неводили; 4) молотить (хлеб); 5) разрывать, раздирать (добычу — о хищниках); бөрө табаны тарпыт волк разодрал оленя; 6) охот, настораживать; эһэҕэ саанан айа тарпыттар на медведя насторожили ружьё-самострел; 7) разбивать, раскидывать (напр. палатку); натягивать (напр. полог); кумаартан буолах тарт = натянуть полог от комаров; 8) садиться (о материи); ырбаахым тардан хаалбыт моя рубашка сёла (после стирки); 9) подавать (кушанья); накрывать на стол; 10) высыхать (обычно о воде в поймах); 11) перен. собирать, созывать, привлекать; элбэх киһини от үлэтигэр тарпыттар на сенокос собрали много народу; ыччаты бэйэтин диэки тарпыт он привлёк на свою сторону молодёжь; 12) перен. тянуть, влечь, привлекать; киһини төрөөбүт сирэ тардар человека влекут его родные места; 13) перен. задерживать кого-что-л., препятствовать кому-чему-л.; күнү-дьылы тардыма ! не тяни время!; айан дьонун тардымаҥ не задерживайте путников; 14) уст. взимать, собирать (подать, налог); ыраахтааҕы суолун тарт = взимать подать; 15) в сочет. с нек-рыми нареч. означает резкость, быстроту действия; быһа тарт = порвать, разорвать (с силой); хайа тарт = разорвать (дёрнув с силой); тоҕо тарт = а) разнести, разорвать; б) разлить; рассыпать; 16) в сочет. с деепр. на =а, =ыы основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает ускоренность, быстроту действия: бара тарт = идти, отправляться скорее; тура тарт = быстро встать, вскочить # тардар тымырдаах (или иҥиирдээх ) чувствительный, впечатлительный; нервный (букв. с дёргающимися нервами).
II курить; табахта тарт = курить табак.

туохт.
1. Кими эмэ аатын ааттаан эбэтэр илиигинэн көрдөрөн чугаһаа, кэл диэ. ☉ Звать, подзывать кого-л. голосом, взглядом, делая знаки рукой
Мин кинилэри өр одуулаан бараммын, кэлиҥ өссө бэттэх диэммин, сөмүйэбинэн ыҥырдым. Суорун Омоллоон
Били кыыс оҕо таһырдьа сүүрэн тахсан ийэтин ыҥырда. Күндэ
— Яков! — Ананий ыҥырда. — Тугуй, истэбин. М. Доҕордуурап
2. Кимиэхэ эмэ ханна, туохха эмэ кэлэрин курдук эт (хол., ыалдьыттата, булка, тыйаатырга). ☉ Приглашать кого-л. куда-л. (напр., в гости, на охоту, в театр)
Кырдьаҕас астыннын диэн, Эдэр биһирээтин диэн, Эгэлгэ ыһыаҕы ыспыттар, Элбэх киһини ыҥырбыттар. Күннүк Уурастыырап
Наахараны күүстээҕинэн аатырдаллар. Ол иһин буолуо, биирдэ эсэһиттэр кинини булка ыҥырдылар. Т. Сметанин
Кини чэйин остуолга тардан кутуталаан баран, отчуттары чэйгэ ыҥырда. А. Бэрияк
3. Кими эмэ байыаннай сулууспаҕа барарын сорук туруоран модьуй, ирдээ. ☉ Привлекать кого-л. к чему-л. (напр., на военную службу в армии)
1914 сыллаахха Аан дойду бастакы империалистическай сэриитигэр А. Наумовы сэриилэһэр аармыйаҕа ыҥыраллар. Софр. Данилов
Илгэ-быйаҥ эргийбит кэмигэр Эмиэ сэриигэ ыҥыраллар Сэрии буоларын сэрэтэр иннигэр Туруннубут нууччалар, сахалар. Дьуон Дьаҥылы
Баартыйа эһигини саа тутан хаан-уруу сэбиэскэй былааһы көмүскүүргэ ыҥырда. С. Ефремов
4. Кими эмэ үлэтин эбээһинэһинэн ханна, туохха эмэ кэлэрин ирдээ, көрдөс. ☉ Требовать или просить кого-л. явиться, прийти куда-л. «Субу тохтобулга милииссийэни ыҥырыам!» — диэтэ хондууктар. Амма Аччыгыйа
Дьоно ыксаан бырааһы ыҥырдылар. А. Фёдоров
— Начаалынньык ханнаный? — Суһал наадаҕа комендатураҕа ыҥырбыттара. Н. Якутскай
5. Дьону мунньан мунньаҕы тэрий. ☉ Собирать в одно место всех или многих, созывать (напр., собрание)
Саҥа бэрэссэдээтэллээх суруксут нэһилиэк мунньаҕын ыҥыран сир кэлимсэлээһинин уонна да атын араас боппуруостары туруорбуттар. Күндэ
Маҥнай кэлэн салайар кылааспын кытары билсиһэн баран, төрөппүттэр мунньахтарын ыҥырдым. Н. Лугинов
Сарсын партийнай мунньаҕы ыҥырыахха. М. Доҕордуурап
6. Кими эмэ туох эмэ үлэҕэ, дьайыыга көҕүлээ, тарт. ☉ Призывать, побуждать кого-л. к каким-л. действиям, поступкам
Бэрэссэдээтэл дьоннору Бэрээдэккэ ыҥырда, Горкомолтан кэлэ сылдьар Куонаанапка тыл биэрдэ. Күннүк Уурастыырап
Үөрэх сырдык суолугар Ыҥырбытыҥ аан бастаан. П. Тобуруокап
Хаһыаттан көрдөххө, производствоҕа ыҥыраллар буолбат дуо? Ыанньыксыттыаҥ буоллаҕа дии. М. Доҕордуурап
7. көсп., үрд. Кими эмэ тугунан эмэ ымсыырдан, умсугутан угуй, бэйэҕэр тарт. ☉ Зазывать, заманивать кого-л. чем-л.
Күөл уҥуор Сэргэлээх уопсайдарын уоттара бу баардыы ыҥыра, ымсыырда, долгута тырымнаһаллар. Н. Лугинов
Соҕотох Лена суһумнуур сүүрүктээх унаар солко урсуна, кини баай-дэлэй биэрэктэрэ саханы тардар, ыҥырар. Т. Сметанин
Ыраах көстөн сындалыйан Тумул хайа ыҥырар, Ырыа курдук налыһыйан Туналыйа унаарар. А. Абаҕыыныскай
ср. др.-тюрк., тюкр. чахыр, чакыр ‘звать, позвать, вызывать’