сыһ. Күүскэ, олус, наһаа (хай. суолтатын күүһүрдэн биэрэр). ☉ Сильно, очень, чрезмерно (усиливает знач. гл., обозначает высшую степень, силу совершения действия)
Сарсыҥҥытыгар хараҕым дэлби иһэн турбутум. Онтон ыла куһаҕан харахтаммытым. Амма Аччыгыйа
Хас да чаас устата дьиэни көрдүү сатаабытым. Булбатым. Өлө сылайбытым уонна дэлби аччыктаабытым. Н. Якутскай
Дэлби тиритэн, көлөһүнэ саба түһэрин былаатынан соттумахтыыр. М. Доҕордуурап
◊ Дэлби бар (ыстан) - 1) эмискэ лүһүгүрээ, ньиргийэ түс. ☉ Загреметь, загрохотать, загромыхать; бабахнуть
Саа тыаһа дэлби барар. Күннэй хаһыытаабытынан охтон түһэр. Суорун Омоллоон
Билии тыаны үрдүнэн ракета уота өрө субуруйан тахсан дэлби ыстанна. Амма Аччыгыйа
Этиҥ халлаан оройугар эмискэ дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап; 2) көсп. кыыһыран, абаланан, хайыаххын да булума эбэтэр кыыһыран хаһыытаа. ☉ Сильно рассердиться, разъяриться, прийти в ярость
Трещенков прокурору халбарыччы анньар, «Киэр буолуҥ!» - диэн хаһыытаан дэлби ыстанар уонна маатыралаан кубарытар. Н. Якутскай
«Уһун эрэйдээх, саатар бэргэһэҕин устууй, оттон!» - диэн дэлби ыстанна эмээхсин куолаһа. В. Яковлев
Николай «кубулҕат» диэнтэн дэлби ыстанан: «Мин эйиэхэ букатыннаах тылбын этэбин» - диэбитигэр ийэтэ, дьулайан, күүтэн турда. Л. Толстой (тылб.); 3) көсп. ыарыытыттан хайыта-тырыта барыах курдук буол. ☉ Раскалываться от боли
[Ньукулай:] Оҕонньор, арыгылааххын дуо, бэҕэһээ арыгылаабытым - баһым дэлби барда, ону абырахтаныам этэ? А. Софронов
Кытаанахтык ынчыктаан ылла. Төбөтүн иһигэр хас биирдии килиэккэ, субу дэлби барыахтыы үллэҥнии-үллэҥнии, бэрт кыраттан иҥнэр курдук. Н. Лугинов
Сирэйим үллэҥнэс, иэдэстэрим тириитэ дэлби барыах курдук буоллулар. Т. Сметанин
Ыарыыта ынырык, төбөтө дэлби ыстаныах курдук. И. Петров. Дэлби түс - ыарыылаахтык оҕут. ☉ Сильно ушибиться при падении; упасть
Ол «Кыһыл сыыр» үрдүгэр дабайан тахсан иһэн эмээхсин халтарыйан дэлби түһэн охтор, ол кэннэ ытыыр-соҥуур. Саха фольк. Миитэрэй били дэлби түһэригэр хараҕын маска таарыйбыта, кэрэҕи кэрдэн тириппитигэр соллурҕаан, хараҕа сарсыныгар сохсоччу иһэн тахсыбыта. Амма Аччыгыйа
Маайа аҕата бардаҕын күн сүөһүлэри уулата сылдьан халтарыйан дэлби түһэр. Н. Якутскай. Дэлби тэбии (тэптэрии) - дэлби тэбэр бэссэстибэни эһэн тугу эмэ алдьатыы, суох оҥоруу. ☉ Взрыв
Дэлби тэптэрииттэн халлаан хайдарга, сир сиҥнэргэ дылы гынара. И. Данилов
Арай, дьүккүөрдээхтик сотору-сотору ыытыллар дэлби тэптэриилэр эрэ буолар кэмнэригэр котлован иһэ кураанахсыйан ылара. В. Яковлев
Снаряд быһаччы табыытыттан үрүҥнэр ыстааптара умайан барда, ол кэннинээҕи дэлби тэбииттэн үрүҥ эписиэрэ оҕутта. «ХС». Дэлби тэбэр бэссэстибэ - тас сабыдыал (охсуу, уматыы) түмүгэр эмискэ гааска кубулуйан эстэр бэссэстибэ, булкаас. ☉ Взрывчатка. Дэлби тэптэр - дэлби тэбэр бэссэстибэнэн эһэн тугу эмэ алдьат, үлтүрүт. ☉ Разрушить что-л. взрывом, взорвать
Дөрүн-дөрүн дэлби тэптэрэр тыастар ньиргиһэллэр. И. Данилов
Кинилэр суорба таас хайалары дэлби тэптэрэллэрэ, быһыт сүнньүн дириҥэтэллэрэ. «ХС»
Аны соболоох күөллэргэ бултаан баран хайаан да, олох сокуон курдук, дэлби тэптэрэн баран бараллар. «Чолбон»