сов. что үөскэт, үөдүт.

несов. 1. кого-что ууһат, үөскэт, төрөт; плодить овец барааннарда ууһат; 2. что, перен. (порождать) үөскэт, үөдүт; плодить слухи сураҕы үөдүт.

утумнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Үүнээйилэр саҥа дьикти суортарын утумнатан, үөдүтэн, сүөһү-ас эҥин үтүө боруодаларын үөскэтэн эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Кини сылгы үөрүгэр үчүгэй тулуурдаах, үөрүн үчүгэйдик тутар, сыл аайы биэни барытын ууланнарар …… уонна бэйэтин үчүгэй хаачыстыбатын утумнатар атыырдары сүүмэрдиир. ОМГ ЭСС
Ядроларга организмнар бэлиэлэрин уонна айылгыларын көлүөнэттэн көлүөнэҕэ биэрэн утумнатар хромосомалар бааллар. ББЕ З

туохт. Өйгүнэн тобул, санааҕар оҕустар, өйгөр түһэр (үксүгэр буолб. ф-ҕа даҕ. суолт. тут-лар). ☉ Представлять в уме, допускать в мыслях (обычно употр. в отриц. ф., в отриц. оборотах в знач. прил.)
Дьэ киһи үөйбэтэх үтүө сонунун сэһэргээтиҥ, доҕор! Болот Боотур
Өбүгэлэр үтүөкэн Үгэстэрин үөрэтэн, Үктэл-олук оҥостон, Үөрэх күүһүн көлүйэн, Өссө үксү үөдүтүөхпүт, Үөйбэтэҕи үөскэтиэхпит. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр [ойууннар-удаҕаннар] киһи билбэтэҕин билэллэр, киһи үөйбэтэҕин үөйэллэр, киһи көрбөтөҕүн көрөллөр. «Чолбон»
ср. уйг. өг ‘мысль’

фольк. Айыылар уопсай ааттара. ☉ Общее название айыы — божеств, олицетворяющих доброе начало
«Үүнэри, үөскүүрү үөдүт!» — диэн Миигин айылҕа айбыта, «Айыҥат аймаҕын аһын!» — диэн Хоту кыраайга ыыппыта. Эллэй
Эйигин ол «эр бэрдин — хорсун туйгун Эрэйин чэпчэт, дьайын аччат», — диэн, Айыҥат хаантан миэхэҕэ Анаан, айбыттара буолуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Ол үтүө айылҕа айыҥат хааннара, Куотуһан, кутаалыы сырдыыллар. Аньыыта суох аанньал тэҥинэн сандаара, Айарбар арыалдьыт буолаллар. Р. Баҕатаайыскай
◊ Айыҥат хаан аймаҕа фольк. — Орто дойду дьоно, күн сирин дьоно. ☉ Люди подсолнечной страны, люди Земли (собир. эпическое название людей, землян)
[Саха омук] Ытык ыһыахтарга Айыҥат хаан аймаҕар Айыы дьаҕыл ураҕаһынан Аал уокка Ас кутары Алҕатар дьаһаллаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй

туохт.
1. Тугу эмэ айан таһаар, баар оҥор. ☉ Производить, создавать что-л. Үйэ-үйэ бэйэтэ тустуһунан өс хоһооннорун үөскэтэн иһэр
Саха фольк. Икки атахтаах өйө-санаата идэни үөскэтэр, көстүбэти көрөр. П. Ойуунускай
Саха норуота үгүс үйэлэрдээх историятын устатыгар баай уонна дьикти кэрэ тылынан уус-уран айымньылары үөскэппитэ. ССЛИО
2. Төрөтөн-ууһатан, көрөн-харайан элбэт, тэнит, тарҕат. ☉ Плодить, размножать, разводить
Кэлиҥҥи кэмҥэ үүнээйилэр саҥа дьикти суортарын утумнатан, үөдүтэн, сүөһү-ас эҥин үтүө боруодаларын үөскэтэн эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Үс күннээх саһылы үөскэтэ туруохпут, Кылааннаах кырсаны, Кыһанан бултуохпут. С. Васильев
Дьоҥҥо тарҕатарга анаан сибиинньэ, хоруолук, бараан тупсаҕай боруодаларын үөскэтэллэр. И. Данилов

с. 1. (по гл. зародить) үөскэтии, үөдүтүү; 2. (по гл. зародиться) үөскээһин, үөдүйүү; зарождение идеи идея үөскээһинэ; зарождение жизни олох үөскээһинэ.

1. аат.
2. Кимниин эмэ кыттыһан бииргэ тугу эмэ гынар (оҥорсор, дьарыктанар, үлэлэһэр о. д. а.) киһи. ☉ Компаньон, соучастник, партнер
   Куһаҕан киһи биир сүрүн бэлиэтэ — бэйэтин аргыстарын, кыттыгастарын холуннарар, намтата сатыы сылдьаахтыыр үгэстээх. Амма Аччыгыйа
   Кыттыгаһа эмиэ бултуу-алтыы ыстанар, биһиги кинини ымсыыра одуулаан хаалабыт. И. Гоголев
   Көрсө түстүм кыттыгаспын, Кыттыгаһым саатын сүкпүт, Кыыла турбут, өрө көрбүт. М. Хара
3. Биир өйдөөх-санаалаах, биир интэриэстээх дьон холбоспут түмсүүлэрэ. ☉ Артель, товарищество
   Киһи буоларга дылы, кыттыгастары, артыаллары тэрийтэлиэм диирэ эбээт. Күндэ
   Кыттыгаһы, холбоһугу, артыалы, хоммуунаны үөскэтэн, үөдүтэн сайыннаран иһэллэр. «Чолбон»
4. даҕ. суолт. Кимнээх эмэ кыттыспыттарын түмүгэр баар буолбут, уопсай. ☉ Общий, совместный
   Даарыйа эмээхсин Микиитэлиин кыттыгас халандаар хаптаһыннаахтар. Амма Аччыгыйа
   Кыттыгас таһаартарар үлэлэригэр Кылбановскай бэйэтэ киллэрбит биир даҕаны ыйааһыннаах соҕус научнай матырыйаала суох. В. Яковлев
   Аспытүөлбүт кыттыгас. Н. Кондаков

туохт.
1. Оҕоҕор күн сирин көрдөр, оҕолон (дьахтар, тыһы кыыллар тустарынан). ☉ Произвести на свет, родить кого-л. (о женщине, самке животного)
Ыт тиэтэйэн-тиэтэйэн икки хараҕа суох оҕону төрөтөр (өс хоһ.). Ити Боккуойа барахсаны көр эрэ — уон икки оҕону төрөттө. П. Ойуунускай
Кыыстара Манчаарыттан хат хаалан баран, кыыс оҕону төрөппүт. МНН
2. көсп. Тугу эмэ (туох эмэ санааны, иэйиини, көстүүнү) үөскэт, үөдүт, баар оҥор. ☉ Давать начало чему-л., способствовать возникновению, зарождению чего-л., создавать что-л. (о мысле, чувстве, явлении)
Таптал төрөтөр бары ырааһы, Таптал төрөтөр бары улууну. И. Гоголев
Куһаҕан куһаҕаны төрөтөр. Н. Лугинов. «Кыһыл Ойуун» ситэ өйдөммөккө, элбэх мөккүөрү, сыыһа-халты санаалары, сыаналары төрөппүтэ. Н. Заболоцкай
♦ Ала кулуну төрөппүт көр ала I
[Байбал — Митяҕа:] Бу түүн ала кулуну төрөтөн хонорбут буолуо диэ көхсүм сэрэйэр дии. «ХС»

индукция (үөдүтүү, үөскэтии, "уһу-гуннарыы". Холобура, электрическэй сүүрээн магнит хонуутун, төттөрүтүн, хамсыыр магнит хонуута электрическэй сүүрээни үөскэтэр. Бары электромагниттаах хам-сатааччылар, генератордар И. сокуоннарыгар олоҕуран үлэлииллэр. И. көрүҥнэрэ: электромагнитнай, электроста-тическай, магнитнай о. д. а.)