аат. Саллаҕар төбөлөөх сэдэх кыра өрүс балыга, быдьар балык. ☉ Редкая мелкая речная рыба с большой головой, подкаменщик сибирский (местное название широколобка).
ср. эвенк. лака ‘гольян (мелкая рыба для наживки)’, казах. лака балык ‘налим’, п.-монг. лака, монг. лак, узб. лакка балик ‘сом’

туохт., кэпс. Ч о пчу быһаарыыны биэримэ, мунаахсый. ☉ Сом неваться, колебаться
Куоҕай муорахсыйда. Барыах баҕайы дуу, төннүөх баҕайы дуу? В. Яковлев
— Оттон итини барытын көрөн, итэҕэйэн баран, эн саамай түмүгэр туох санааҕа кэллиҥ? Хайдах эбит дии санаатыҥ? — Дьэ, доҕоор, Сомсуун, муорахсыйдым. Көрөн астынным, үөрдүм. «Чолбон»

даҕ.
1. Арахсыспакка, бытарыйбакка бүтүннүү кэлим сылдьар (туох эмэ модьуну, кэлимсэни этэргэ). ☉ Цельный, неотделимый, нераздельный (о чём-л. крупном)
Сомоҕо суорба таас ньыгылын Ама уот күллүө үһү дуо? И. Эртюков
Куһаҕан сурах …… хайаттан төкүнүтүллүбүт ириэнэх сомоҕо хаар курдук ыраатан, аллара түһэн истэҕин аайы улаатар быһыылаах. Э. Соколов
Баҕалар хоруоптан ыстанан түһэн, иин эркиннэригэр ойуоккалаатылар, сомоҕо буордар кинилэри иин түгэҕэр баттыы түстүлэр. М. Горькай (тылб.)
2. көсп. Хайдыһыыта, ыһыллаҕаһа суох, ыга түмсүүлээх. ☉ Сплочённый, хорошо организованный
Үлэһит кылаас биир сомоҕо буола түмсүүтэ туругурдун! Амма Аччыгыйа
Биһиги дьоммут Биир сомоҕо буолан бастаан киирбит [фашист] Баламат күүһүн тулуйбуппут. Саха нар. ыр. III
[Михаил:] Ол кини барбытыттан биһиги мөлтүөхпүт суоҕа, хата, ордук сомоҕо буолуохпут. С. Ефремов
♦ Сомоҕо көмүс — сиртэн хостонор кыһыл көмүс бөдөҥ куһуоччуга, туорааҕа. ☉ Самородок золота
Сиртэн-буортан сомоҕо көмүстэр, күндү таастар өрө көтөллөрүн курдук, талааннар норуоттан үөскүүллэр. Суорун Омоллоон
Эһиги билэн эрдэххит дии, сир үрдүгэр төһө улахан сомоҕо көмүстэр көстөллөрүй? Тумарча
Мин хайам Аҕыс хос кырыылаах Сомоҕо көмүстээх. С. Васильев. Сомоҕо мас — хайытыллыбатах, бөкүнүк дүлүҥ мас. ☉ Обрубок бревна, чурка
Били өлөрбүт табаларын тириитин сомоҕо маска иилэ бырахпыттара. Далан
Сааба олорор суон сомоҕо маһын мөкүнүҥнэтэр. «ХС». Сомоҕо олоппос — олорорго сөптөөх төгүрүк кэтит сирэйдээх дүлүҥ. ☉ Широкий круглый чурбан, служащий сиденьем
Хаара суох кылгас тыс этэрбэһин, атаҕын атаҕар охсуолаан, тэбэммитэ буолла, бэлэмнэммит сомоҕо олоппоско кэллэ. Болот Боотур
Дарыбыан икки өттүнэн уһуктаах хойгуону тобугунан сомоҕо олоппоско ыбылы баттаан, улахан игиинэн аалан кирдиэхтии турда. В. Яковлев
Александрдаах эмээхсин аттыгар баран, сомоҕо олоппоско олорон кэбистилэр. М. Доҕордуурап. Сомоҕо сирэй- дээх — дэгдэгэр имнээх, толору эттээх сирэйдээх. ☉ Со скуластым, мясистым лицом
Биир салгыҥҥа хараарчы сиэппит сомоҕо сирэйдээх, модьу көрүҥнээх, төрөл уҥуохтаах киһи тугу эрэ күөдьаа кэпсии олорор. Болот Боотур
Көнө, үрдүк уҥуохтаах, хара бараан сомоҕо сирэйдээх …… көрсүө-сэмэй көрүҥнээх киһи. С. Окоёмов
Уһун соҕус сомоҕо эттээх сирэйдээх, арыы саһыл хааннаах …… уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
Сомоҕо тыл (домох) тыл үөр., көр домох. Холбуу да, сомоҕо да тыллар икки эбэтэр хас да тыл ситимнэһиитинэн үөскүүллэр. АПС СТЛ
Сомоҕо тыл уус-уран литератураҕа айар үлэ ньыматын быһыытынан туттуллар. ННН СТМО. Амма Аччыгыйа бу [«Сааскы кэм»] айымньытыгар сомоҕо домоҕу үгүстүк туттар. «ХС»
ср. алт. сом ‘форма; контур; контурный; статуя; обтёсанное дерево’

туохт.
1. Бүтүн бэйэҕинэн уу анныгар киир, уу аннынан уһун. ☉ Купаясь, погружаться в воду с головой, нырять
Манна кэлэн Кеша биһикки оҕолуу мэниктээтибит, уунан ыһыстыбыт, умсан атахпытын харбастыбыт, кумахха куобахтаатыбыт. Н. Габышев
Мойот тугу да саҥарбакка икки илиитинэн муннун бобо туттан «чолк» гына умсан хаалла. Т. Сметанин
Ити кэмҥэ куоҕас, эргичиҥнии түһээт, умсан мэлис гынан хаалбыта. С. Никифоров
△ Умса нөрүс гын. ☉ Пригнувшись, нырнуть под что-л. Тустууга кыайтарбыт киһи маайкатын быатын төлөрүтүнэр, ол кэннэ кыайбыт киһи хонноҕун аннынан умсан тахсар. И. Федосеев
2. Туохха эмэ (буруоҕа, хаарга, тумаҥҥа) бүтүннүү сууламмыт, бүрүллүбүт курдук көһүн. ☉ Быть окутанным, заволакиваться, закрываться чем-л.
Олохтоох дойдубут Орулаан-оргуйан Хаһыыраныһыыран хаарыгар умуста. П. Ойуунускай
Лондоҥҥа, Парижка, Нью-Йорка уулусса былаахха умуста. Күннүк Уурастыырап
Тымныы этэ, бөһүөлэк бүтүннүү күдэрик тумаҥҥа умсан олороро. В. Протодьяконов
3. көсп. Туохха эмэ олус күүскэ, тугу барытын умнан туран ыллар. ☉ Предаваться, целиком отдаваться чему-л.
Саҥа күн күлүмэх түбүгэр мин умсарга бэлэммин. С. Данилов
«Тэлэбиисэргэ умсан баран сыталлар, — Лиза оргууй аҕай ньылҕаарытар. — Коля, былырыын антенналарын быһыта эрбэтэлиэх буолар этиҥ дии». «ХС»
Муҥура суох таптыыр киһи суос-соҕотох сокуоннаах: Муҥун-сорун тууйа сылдьан кыыһын эрэ саныахтаах, Туһааннааҕын араардахха уот кутааҕа умсуохтаах. Ш. Руставели (тылб.)
Мин суобаһым ыраас, оттон эйиэнэ арыгыга умсубута чахчы. «ХС»
△ Туохха эмэ дириҥник иҥэн-тоҥон киир (хол., билиигэ, үөрэххэ, ханнык эмэ боппуруоска). ☉ Глубоко вникать во все детали в процессе познания, изучения чего-л.
Аныгы дьон туохха барытыгар научнай өттүттэн киирэллэр. Ол иһин дириҥник умсан, элбэҕи сомсон эрдэхтэрэ. Н. Лугинов
4. көсп. Туох эмэ быһылааҥҥа (хол., сэриигэ) өл. ☉ Пасть, погибнуть, сложить голову (напр., на войне)
Хас оҕо киэһэ аһыыра суох, тулаайах хаалбытай, хас дьадаҥы ийэ-аҕа хаарыан ыччата умсубутай? Амма Аччыгыйа
Ыраахтааҕы сэриитигэр икки уолум баран умсубуттара. И. Гоголев
Кыһалҕата суох олох дьолун саҥа билэн иһэн, кини умуста. Болот Боотур
Степан 1942 сыллаахха Ржев куорат аттыгар умсубута. ПДА СС
5. көсп. Кэҕин, түҥнэһин, самын (хол., олох соргута, уйгута, түөрэх туһунан). ☉ Хиреть, вырождаться, сходить на нет
Улахан ураһа дьиэ Орто туоһун саҕа Умсан биэрбэт уһун Уйгу быйаҥ олохтонуҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тиистээхтыҥырахтаах тимир үйэнэн Тилэх тэпсэн, күөн көрсөн, Биирбит өрөгөйө үрдээтин, Биирбит соргута умустун! П. Ойуунускай
Түөрэхпит умсубат, төлкөбүт төннүбэт Төрүттээх ыһыаҕын кэскиллээн тэрийдин. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк., тюрк. чөм, сом, чуму ‘нырять’