туорат диэнтэн хай
аата. Бу хаалыыны туоратыыга оройуоҥҥа ыстаадалар биригээдэнэн бэдэрээккэ киирэн эрэллэр. ФП МХ
Бүгүҥҥү күҥҥэ сомогуону оҥорууну туоратыы соруга туруоруллар. ПАК ЧОС

аат., эргэр., сомогуон диэн курдук
[Арыгы] Сарбыйыан сахтаҕына Сапыкаанка буолан саамыланар, Сабыллар күнүгэр Самасаалка буолан саататар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хас да сылабаары, кыра буочукалары булан, сороҕор быраага, сороҕор самасаалка оҥордо. С. Васильев

туохт. Улаханнык арыгылаа; куруук арыгылаа. ☉ Пьянствовать
Кутугульдинов диэн татаарга сомогуон оҥорторон иһэн, бүтүн сааһы быһа кэриэтэ итириктии сыппыта. Эрилик Эристиин
Онно баайдар итириктииллэр, Дьону-норуоту күргүйдүүллэр. С. Васильев
Бөһүөлэк ахсын итириктиир дьоннору кэмигэр чуолкайдык учуоттуур наадалаах. ДьИэБ
Сатана, аамайдана сытыйан, эмиэ итириктии сылдьар сурахтааҕа. «ХС»

1. сүүр I диэнтэн дьаһ. туһ. Улаан, сур, хара убаһалары мииммит үс Сорук Боллур уолаттар сүүрдэн киирэллэр. Суорун Омоллоон
   Аҕыйах күн иһигэр өтөрүнэн буолбатах ыарахан балаһыанньа үөскээбитэ: оттонор алыылар, сыһыылар уунан туолбуттара, үрэхтии сүүрдүбүттэрэ. «Кыым»
2. Туохтан эмэ арааран хойуутун сүүйэн кут, сиидэлээ. ☉ Процеживать жидкость через сито, цедилку, отделяя её от гущи
   Виноград отонун буочукаҕа көөнньөрөн уоҕурдан баран, убаҕаһын атын буочукаҕа сүүрдэн куталлар уонна тыын тахсыбат гына бүөлүүллэр. Н. Якутскай
   Оруостан сүүрдэн сомогуон оҥороҕун, ыалдьыт бөҕөнү ыҥыраҕын. Агидель к.
   ♦ Дьаам сүүрт көр дьаам. Кини сыалааҕы наһаа элбэҕи сиэн дьаам сүүрдэн хонно
   ◊ Дьаам сүүрт көр дьаам
   «Дьаам сүүрпүккүн суруйтарбатах үһүгүн», — диэн хорохоот обургу барытын кэпсээн биэрдэ. П. Ойуунускай
   Эмиэ даҕаны баайдар онон-манан киирэннэр, аны дьаам сүүртэхтэрэ буоланнар, дьонтон от хомуйтаран сииллэрэ хаалбыт ээ! Күндэ
   Максим аҕата кэлин дьаам сүүрдэ сылдьан сиикэйгэ икки сыарҕалаах аттыын ууга түһэн өлөн турар. Н. Габышев. Илим сүүрт — өрүскэ сүүрүк хоту илими уһуннаран балыктаа (өрүскэ балык сыстар кумах кытылын кыйа илими тыыттан, мотуордаах оҥочоттон үөскэ түһэрэн, аа-дьуо сүүрүк хоту балыктааһын). ☉ Ловить рыбу на реке сетью на плаву (вид рыбной ловли: на реке в рыбных местах сплавляют сеть вниз по течению, проверяя время от времени). Уолаттар өрүскэ илим сүүрдэллэр
   □ Киэһэ аһылыкка кинилэр Бэргэнниин илим сүүрдэн үрүҥ көмүс курдук кылабачыспыт кыра хатырыктаах үрүҥ балыктары ылбыттара. Н. Босиков
   ср. ДТС йүгүрт ‘заставить бежать’, алт. дьүгүрт ‘пустить бегом, рысью, карьером, заставить бежать’, монг. шүүх ‘цедить, процеживать’

I
аат. Омугунан татаардарга киирсэр киһи. ☉ Татарин
Билэҕин дуо, ити хайа омук киһитэ киирдэ? Татаар дуу, халмыык дуу? Софр. Данилов
Кини Кутугульдинов диэн татаарга сомогуон оҥорторон иһэн, бүтүн сааһы быһа кэриэтэ итириктии сыппыта. Эрилик Эристиин. Эллэй турар бэйэтэ Омоҕойдооххо кэлбит уонна эппит: «Мин татаарбын, сэриилэртэн күрээн кэллим». «ХС»
II
аат. Сүөһү тириитигэр тахсар кыһыылаах баастанар ыарыы. ☉ Парша у скотины
Таһа татаардаах, иһэ кимэгэйдээх баар үһү (тааб.: сүүтүк). Татаар буолбут, тобугун үрдүгэр токуйбут, тамыгын үрдүгэр такыйбыт тый саҕа улахан татаардаах миҥэ биэ турарын көрдө. ПЭК ОНЛЯ II. Омоҕой Баай кутуруга, муоһа суох куочай кугас ынаҕы, биир татаардаах биэни чаастаан …… Эллэйдээҕи олох арааран кэбиһэр. Саха фольк.
♦ Татааргын тарбатыаҥ — киэбирбиккин кэһэтиэхтэрэ диэн саанан этии. ☉ соотв. сбить спесь с кого-л. [Яго:] Атаспын татаарын дьэ тарбаатым ээт
Алыс да сүлүстэ. Хайдах буолар? У. Шекспир (тылб.). Татаар тыллаах таба эппэтин — киһини туох эмэ быһылааҥҥа (былыр, хол., охсуһууга) атаарарга куһаҕан санаалаах тылыттан самныма диэн алҕааһын. ☉ Такими словами в старину провожали кого-л. в дорогу (обычно на войну): пусть тебя не коснутся проклятия недоброжелателей (букв. пусть в тебя не попадут слова тех, у кого паршивый язык)
Татаар тыллаах Таба эппэтин! Саха саныаҕынан Саргыҥ салалыннын! П. Ойуунускай
Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма! Уоттаах харахтаах утары көрбөтүн, татаар тыллаах таба эппэтин! Ньургун Боотур
ср. эвенк. татар ‘чесотка’, др.-тюрк. таз ‘парша, плешь’, тазар ‘покрываться паршой’