даҕ. Ханнык эмэ бэлиэлэринэн дөбөҥнүк быһаара, өйдүү охсор, сэрэйигэс, сэрэйимтиэ. ☉ Легко догадывающийся о чём-л. по каким-л. признакам; догадливый, сообразительный
Таптыыр сүрэх таайыгас буолар (өс ном.). Ыкса киэһэ күтүөт оҕонньор хас да иһит арыгыны аҕалла. Үөрэн-көтөн арыгылаатылар. Итирии саҕана таайыгас киһи өйдүүр, одоҥ-додоҥ кэпсэтиилэрэ таҕыстылар. Амма Аччыгыйа
«Оо, мин сүрэҕим туора киһи санаатын дьукку таайыгаһа суох», — кыыс тэбэнэттээхтик төбөтүн хамсатта. В. Протодьяконов

даҕ.
1. Кичэллээхтик харыстанан этиллибэккэ сылдьар (хол., санаа). ☉ Сокровенный (напр., о мысли)
Үөрэхтээх киһи буолан аҕатын кэриэһин толорор …… кичимэ, кистэл санаалааҕа. Н. Босиков
— Итиннэ туох эрэ музей тэрийиэ этибит ээ, — диэн Кытахов, арааһа, туттуммакка, кичимэ санаатын биллэрэн кэбистэ. «ХС»
Сороҕор соҕотох буола түһэн ылар үчүгэй. Кимиэхэ да эппэт, кэпсээбэт кэрэ, кичимэ санааҕын кытта сэһэргэһэҕин. «ХС»
2. Умнубат, өйдүү сылдьар. ☉ Сметливый, сообразительный, отличающийся хорошей памятью
Кичимэ өй муҥутаан кырыалаах кыһын иһэрин эрдэттэн билэн сыа мунньуммут. Далан
«Дэҥҥэ киирбит сыыһы Тибиирэн таһаараллар», — диэн Кимтэн эрэ истибитин Кичимэ өй умнубатах. Т. Сметанин
3. Аҕыйах, судургу. ☉ Скудный
Кини уруоктарыгар хас даҕаны көлүөнэ оҕолоро аан дойду араас кистэлэҥнэрин кытары сыыппара кичимэ тылынан «кэпсэтэ» үөрэннилэр. ЧКС ЫаЫЫ

даҕ.
1. Чэпчэкитик иэҕиллэр, өҕүллэр. ☉ Способный легко гнуться, сгибаться, изгибаться, гибкий
Эбэтэр имигэс боробулуоха туһаҕы төгүрүт. Амма Аччыгыйа
Оксана имигэс, синньигэс бииллээҕэ, көнө уҥуохтааҕа. Суорун Омоллоон
Ааһан иһэр дьону сымнаҕастык кууһан ылыах курдук имигэс лабааларын намылыччы ууммут хатыҥтан биир лабааны тосту тардан ылар. С. Федотов
2. Сымнаҕас, уунаҥнас. ☉ Мягкий, эластичный, гибкий
Имигэс тирии.  Эмээхсинигэр этэн, этигэр сыста сылдьар гына имигэс сарыы таҥаһы тиктэрэн кэтэрдэр. Саха фольк. Чэйгэ баар «Р» витамин уонна чуолаан катехиннар тымыр эркинин бөҕөргөтөллөр, кинини ордук имигэс, уунаҥнас оҥороллор. Г. Угаров
3. Уларыйыыга-тэлэрийиигэ чэпчэкитик сөп түбэһэр. ☉ Легко приспосабливающийся к изменениям, переменам, гибкий
Кини уопсастыбаннай сайдыы сокуоннарын билиинэн сэбилэнэр, чуолкай бырагыраамалаах, имигэс тактикалаах. «Ленин с.». Биһиги экэниэмикэбит ордук имигэс буолан иһэр. Л. Брежнев (тылб.)
4. Олус хомоҕой, этигэн, уурбут-туппут курдук (тыл туһунан). ☉ Весьма складный, гладкий, звучный (о речи, языке)
Бастакы араатар этэр тыла маҥнай сүрдээх хомоҕой, олус имигэс курдук гынан баран, истээччи кинини кытта аарааҥҥа эрэ диэри аргыстаһар. Амма Аччыгыйа
Мин хас түбэлтэ аайы өйдөтө сатыыбын - бэйэлэрин норуоттарын үйэттэн үйэлэргэ муспут баай, имигэс, чаҕылхай тылларыттан мэлийиэхтэрин баҕарбаппын. Далан
Саха тыла барахсан иирэ курдук имигэс, солко курдук сымнаҕас тыл. «ХС»
5. көсп. Кэлбит-барбыт, турбут-олорбут, сытыы. ☉ Проворный, бойкий, шустрый
«Федералистар союзтара» диэн, эппит-тыыммыт имигэс атыыһыт-албакаат саха, Харчылаах уола Хабырылла Силиипэп салайааччылаах тэрилтэ сирбиэтэнэр. Амма Аччыгыйа
Онтон башкир омук суруйааччыта Хай Мухамедьяров, көрдөөх, имигэс табаарыс, омуннаахтык сэлээппэтин туура тардына охсоот, өрө ууммахтаата. Амма Аччыгыйа
6. көсп., кэпс. Булугас, туһалааҕын түргэнник өйдүү охсор (киһи өйүн туһунан). ☉ Умеющий ловко и быстро найти выход из любой ситуации, сообразительный
Билиҥҥи олох ииччигин-бааччаҕын билэргэ имигэс өй наада. Н. Лугинов
Кини куруутун саамай быһа суолу булар. Чэпчэкитик олорор имигэс өйдөөх киһи. Н. Лугинов

1. аат.
2. Тугу эмэ үөрэнэн сатыыр буолуу, үөрүйэхтэнии, үөрүйэх. ☉ Умение, навык. «40 ырыатыгар» Күннүк Уурастыырап …… поэтическай дьоҕура, сатабыла улаханнык үүммүтэ. Софр. Данилов
   Булт сырыытын таба хаамыахха, — булка сатабыл быраап. Л. Попов
   Аты сүүрдүү сатабылы эрэйэрэ, ат төһө кыахтаах иһэрин эндэппэккэ билии наада этэ. И. Федосеев
   Сэриигэ ахсаанынан буолбакка, сатабылынан кыайаллар диэн итинниги этэллэрэ буолуо. И. Сосин
   △ Тугу эмэ уһулуччу табан оҥоруу, уһулуччу сатааһын. ☉ Исключительное умение делать что-л., мастерство
   Ити сүҥкэннээхэй улахан сомсор тимиринэн бэйэҥ илиигинээҕэр дьороҕойдук туттаҕын. Дьэ бу буолар сатабыл, ускуустуба диэн! И. Данилов
3. Туох эмэ ордук табыллар, барыстаах-сүүйүүлээх өттүн булан өйдөөһүн; бэйэ сүүйэр ньыматын өйдөөһүн. ☉ Умение находить удобный, выигрышный для себя способ осуществления, достижения чего-л., сообразительность; хитрость
   Эдэр ыччат олус судургу, быһаччы… Көрдөстүлэр да, ылар эрэллээхтэр. Оннук буолбат. Сатабыл наада: арыт үҥүс, арыт көрдөс, арыт этис, ардыгар, бэл, ньылаҥнас. Н. Габышев
   [Доҕорум] дьоҥҥо биһирэппитэ. Хоһуунунан, эрчиминэн, сатабылынан, тылынан-өһүнэн. Н. Кондаков
   Сэриигэ ахсаанынан буолбакка, сатабылынан кыайаллар диэн итинниги этэллэрэ буолуо. И. Сосин
4. Туох эмэ сатанар, сөпкө оҥоһуллар ньымата (тардыы ф-гар тут-лар). ☉ Умение делать что-л., владение какими-л. навыками, искусство, мастерство (употр. в притяж. ф.). Кыһын хортуоппуйу харайыы сатабылын булбаппыт
   □ Ыҥырыалар тутуу сатабылыгар да, «кэпсэтэргэ» да кимтэн даҕаны үөрэммэттэр
   Ол кинилэр төрүөхтэриттэн дьоҕурдара. ББЕ З
5. даҕ. суолт. Туох эмэ ордук табыллар, барыстаах-сүүйүүлээх өттүн булумтуо; сатабыллаах. ☉ Умеющий находить благоприятный способ осуществления чего-л., сметливый, сообразительный, находчивый; хитрый
   Саһылга уруулуу сыстаҕас быһыылаах, Арыынан соппуттуу Ньалҕаардар саҥалаах Киитэрэй Кирисээн Сатабыл киһичээн. Р. Баҕатаайыскай
   Кыстаанык баран, милииссийэҕэ билинэн кэпсээн, буруй-сэмэ боруостаһаары гынар. Сатабыл табаарыс. Н. Габышев
   Туркенич хоодуот уонна сатабыл киһи буолан Марфаны булбута. А. Фадеев (тылб.)
   ◊ Сатабыла суох кэпс. — киһи сатаан өйдөөбөтүн курдук, толоос, сүөргү (хол., кээмэйинэн киһи сүөргүлүөн курдук аһара улахан). ☉ Невероятный, невозможный (напр., по размерам); неприличный. Сатабыла суох улахан. Сатабыла суох элбэх. Сатабыла суох куһаҕан. Сатабыла суох быһыы

1. даҕ.
2. Хойуу буолбатах, уутуҥу (хол., суорат, миин). ☉ Жидкий
   Ситэ хойдо илик сып-сылаас убаҕас көбүөр икки дьабадьытынан сынньылыйда. Софр. Данилов
   Убаҕас аһылык, көөнньөрбө оҥорор кормо-сыахтар оҥоһуллаллар. СДК
   Кэргэнэ кыһана сатыыр, сарсыарда аайы убаҕас хааһы буһаран сиэтэр, ол туһалаах диир. К. Симонов (тылб.)
3. Хойуута суох, сүөгэйэ аҕыйах (үүт). ☉ Нежирный, с низким содержанием жира, жидкий (о молоке)
   Уопуттаах сылгыһыт кэпсииринэн, эдэр биэ үүтэ аҕыйах, убаҕас. ДВР САЗС
   △ Амтана суох, амтан киирэ илик, сымсах. ☉ Содержащий излишнюю влагу, водянистый; некрепкий, ненасыщенный, жидкий
   [Сынаҕы Баай:] Кырдьаҕас бөрө! Собулҕа эккинэн, Убаҕас кымыскынан мэҥиэлээн, Биһигини үөҕээри, кырбаары Соруйан ыҥырбыт эбиккин. И. Гоголев
   Егоровна убаҕас диэн Чэйбин кыратык сирдэ, «Килиэпкин бытарытан Быһыма», — диэн үөрэттэ. Т. Сметанин
   Иһим иһигэр эрдэххиттэн — Убаҕас бутугаһынан угуттаабытым, Иҥиир этинэн эрчийбитим. С. Васильев
4. Сыата-арыыта суох, көпсөркөй, барбат мииннээх, амтана суох (хол., көтөх эт, балык туһунан) ☉ Не имеющий вкуса, нежирный, постный (о костлявой рыбе, постном мясе). Убаҕас эттээх балык.
   □ Эккит-арыыгыт убаҕаһыттан Эчикийэ ис ыарыы буоллум. П. Ойуунускай
5. Хойуута суох, чэпчэки, көтүмтүө (хол., буруо, туман туһунан). ☉ Негустой, неплотный, легко рассеивающийся, жидкий (напр., о тумане, дыме)
   Арай, тыаны үрдүнэн өрө дьурулаан тахсыбыт убаҕас буруо өргө диэри көстө турда. Амма Аччыгыйа
   Күөл үрдүнэн чэпчэки буруоҕа холоонноох убаҕас туман көтөн эрэр. У. Нуолур
6. Ситэ кытаата илик, чиҥэ суох; көпсөркөй. ☉ Рыхлый, «жидкий» (о теле, мышцах)
   Кини Уһун курааннарга Убаҕас куҥнаннар даҕаны, …… Элгээн, иэримэ дьиэлэнэн испитэ, Үрэх хочолорунан Үксээн, үөр сүөһүлэнэн барбыта. С. Васильев
   Баҕар, Оҕолообут оҕом Уйан киэптэммит, Убаҕас Уу ньулдьаҕай эттэммит, Кырдьар-хаалар Кыһалҕалаах күммэр Өйүүр Үрүҥ көмүс үҥүү буолуо суох диэн, Хотун ийэ Хомойон Хорҕолдьун хараҕын уутун Хороммута буолуо. С. Васильев
7. Быыһа суох элбэх, хойуу буолбатах, сэдэх, чачархай (хол., тыа, баттах туһунан). ☉ Редкий, не часто расположенный (напр., о растительности)
   Сотору кини [Витя] убаҕас тыа, аппа, быллаар быыстаах сирдэринэн киирэн, хаамарын түргэтэтэн биэрдэ. Н. Заболоцкай
   «Хата бу сөп этии», — Семён Табунанов диэн кырдьаҕас оҕонньор сөбүлэһэн убаҕас бытыгын убахтаата. М. Доҕордуурап
   Туллукчаана туруоруллубут бугуллары кэриччи көрдө. Бугуллар убаҕастара. «ХС»
8. Аҕыйах, хам-түм көстөр буолар, сэдэхтик хатыланар. ☉ Повторяющийся, появляющийся через большие промежутки времени, редкий, немногочисленный
   Тэйэ соҕус мантан пиэрмэ, Кэлии-барыы убаҕас. Баал Хабырыыс
   [Сүөдэр] булт убаҕаһыгар тэптэрэн, хас да сыл сааламмакка, бултаабакка сылдьыбыта. КН ТДь
9. аат суолт.
10. Кытаанах буолбатах, иһиккэ куттахха иһит киэбин ылынар уутуҥу туох эмэ. ☉ Жидкость
    Көҕөрүмтүйэ, кытарымтыйа көстөр убаҕастаах дьоҕус аампыланы туппутунан өр да өр олордум. Г. Угаров
    [Хааны] өһөҕө сөҥмүтүн кэннэ, дьалкыппакка эрэ, сэрэнэн убаҕаһын баһан ылан атын иһиккэ кутуллар. Ону субай диэн ааттыыллар. Дьиэ к. Тиит хатырыгын бытарытан баран оргуттахха, чэй курдук өҥнөөх убаҕас буолар. НБФ-МУу СОБ
11. харыс. т. Киһи-сүөһү бүөрэ оҥорон таһаарара, иик. ☉ Моча
    «Тоойуом, Миичикэ хараҕа ыалдьан сабылынна. Эмп гыныах этэ, манна ииктээ эрэ», — диир. Аккаастаһабын да, ол убаҕас убайбын Миичикэни харахтыах тустаах үһү. Р. Кулаковскай
    Үчүгэй хаба ортотуттан ону-маны туойан бардыҥ. Эргэ тахсан оҕо убаҕаһыгар миккиллиэххин ыксаабыт буоллаххына, кубул-дьибил буолбакка көнөтүнэн эт. Э. Соколов
    [Харытыаналаах Хаппытыан] хааннарын, силлэрин, хойууларын, убаҕастарын анаалыска туттардылар. Б ЭБ
    ♦ Убаҕас мэйии (мэйиилээх) (кэпс.) — улаханы кыайан өйдөөбөт, сыппах өйдөөх. ☉ Недостаточно сообразительный, неумный, глуповатый (букв.: жидкие мозги)
    [Өргөстөй:] Умуннахпына убаҕас мэйиим былыык бадарааҥҥа Тордуйалаах тардыы, тохтон хааллын! И. Гоголев
    Эбэтэр уораан тымныы кыһарыйыан Убаҕас мэйиитэ сэрэйбэккэ Акаарытыгар былдьаттарбыт Аҥала сордоох эбит дуу? [Кыстыы хаалбыт тураах]. В. Гольдеров
    Мин, убаҕас мэйиилээх бэдик, ол күндү баайы умнантэмнэн, от-мас төрдүн ахсын ыһыталаан кэбиспиппин. Ф. Постников
    Хойуутугар бөппүт, убаҕаһыгар чачайбыт көр бөт II. Хойууларыгар бөтөннөр, убаҕастарыгар чачайаннар олоҥхо саха киһи төрдө буолан олорбуттар үһү. Саха фольк. Хойуугар бөтөҥҥүн, убаҕаскар чачайаҥҥын, баайгар бардамнааҥҥын, Сыллай түөкүн, киһиттэн чиэски тылламмыккын, урааҥхайтан утары майгыннаммыккын! Амма Аччыгыйа. Хойуутугар быһахтаммыт, убаҕаһыгар хамыйахтаммыт — хамыйах салааччы, ньылаҥнаан аһааччы буол. ☉ Стать прихлебателем у кого-л. (букв.: схватиться за нож на твёрдое, схватиться за ложку на жидкое [на пищу])
    Ол усталаах туоратын тухары Урааҥхайдар биһиги — Омук-өһүк Убаҕаһыгар хамыйахтамматахпыт! Хол дойду Хойуутугар быһахтамматахпыт! С. Васильев
    ср. чув. шевек ‘жидкий’