соппутуой

ж. тарып; соппутуой поставить запятую тарыпта туруор.

өлбөөр диэнтэн дьаһ
туһ. Ааһар дьыл-хонук күдэнэ ахтыыны өлбөөрдөн барбыта. М. Ефимов
Маннык киллэһик элбэҕэ Герой мөссүөнүн өлбөөрдөр. Баал Хабырыыс
Көҥөөмөҥ. Бөөхүллэ үгэстэри Бөххө быраҕыҥ, Өйү өлбөөрдүмэҥ, Туочуканы, соппутуойу Туоратымаҥ. К. Туйаарыскай

аат., тыл үөр. Кими, тугу эмэ тустаан, аатын ааттаан ыҥырары бэлиэтиир тыл. ☉ Обращение
Туһулуу тыыммат эттиктэргэ, сиргэ-дойдуга, араас хамсыыр-харамайга эмиэ туһаайыллыан сөп. ЧМА СТС. Туһулууну саҥарарга ыҥырар интонация туттуллар, туһулуу атын тыллардааҕар арыый күүскэ, бэлиэтик этиллэр. ННН СТМО
Этии ортотугар турар туһулууну икки өттүнэн соппутуойунан араарыллар. ПНЕ СТ

даҕ. Уонунан ааҕыллар. ☉ Основанный на счёте десятками, десятичный
Ааҕарга, суоттуурга быдан табыгастаах уоннуулаах доруоптар баалларын кэлин билбиттэрэ. АТП ОАаММӨС
Мээрэй уонна ыйааһын уоннуулаах систиэмэтигэр киириэхтэн ыла уоннуулаах доруоптар букатыннаахтык уонна киэҥник туттуллар буоллулар. АТП ОАаММӨС
Соппутуой уҥа өттүгэр турар сыыппаралар барылара чыыһыла уоннуулаах бэлиэлэрэ диэн ааттаналлар. ШИН А

аат. Сирэй саҥаны, сытаатаны, туох эмэ аатын, ону сэргэ дэгэт суолталаах тыллары чорботон араарар сурук бэлиэлэрэ ("" уонна «»). ☉ Кавычки
Туочуканы, соппутуойу Туоратымаҥ, Хабыычыканы, ускуопканы Хаалларымаҥ. К. Туйаарыскай
Хас да тыллаах анал аат бастакы тыла улахан буукубаттан суруллар, холобур, хабыычыкаҕа ылыллар наҕараада, уус-уран айымньы, хаһыат, сурунаал, тэрилтэ уо. д. а. аата. СТСТ
Итинник примитивнэй механизацияны, хабыычыка иһигэр механизацияны, киллэрэ сатыыр төһө сөп дии саныыгын? «Чолбон»

аат.
1. Этиини араарарга эбэтэр тылы кылгатарга туттуллар сурук бэлиэтэ. ☉ Точка (знак препинания)
[Афанасий Васильевич] дакылаата хас соппутуойугар, туочукатыгар тиийэ бэчээттэнэн бэлэм. Софр. Данилов
Элбэх туочуканан бэлиэтэммит быстаҕас этиилэр киэҥ ис хоһооннорун ааҕааччы бэрт үчүгэйдик өйдүүр. КНЗ КАӨ
2. Туох эмэ уһуктаах (хол., харандаас, уруучука, иннэ төбөтүн) суола, бэлиэтэ; кыра хара бээтинэ. ☉ След от прикосновения, укола чем-л. острым (напр., кончиком карандаша, ручки, иглы); маленькое круглое пятнышко, точка
[Оҕолор] тэтэрээт биир сирэйин бүтүннүү харандааһынан туочука туруорбуттар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Биир үрүҥ, биир хара — икки хамсыыр туочука суолга көһүннэ. Т. Сметанин
3. Туох эмэ турар сирэ, миэстэтэ. ☉ Место, пункт, в котором расположено, размещено что-л. Эрэспиэччиктэр өстөөх уот аһар туочукалара ханан баарын араадьыйанан биллэрбиттэрэ. Т. Сметанин
[Климов:] Бу эппиэттээх туочука. Халаан уута быһыты манан төлө көтүөн сөп. «ХС»
4. калька. Туох эмэ бүппүтүн бэлиэтииргэ туттуллар тыл. ☉ Точка (то же, что «кончено»)
Оннооҕор мин Туочуканы туруоран Тохтуур туоммун Тобулу билбэппин. А. Софронов
[Малардыырап:] Үлэ чааһын кэмигэр таах күүлэйдии сылдьымыахха. Туочука! И. Гоголев
Порфирьевич [Сеняны] туочука туруорар курдук: «Сыа!» — диэн суос-соҕотох тылынан саҥата суох ыытта. Н. Лугинов
5. мат. Кээмэйэ суох икки көнө быһа охсуһар сирэ. ☉ Основное понятие геометрии — место пересечения двух прямых, не имеющее измерения, точка. Сурааһын төннөр туочуката

аат.
1. Ханнык эмэ тэрилтэ, холбоһук, уопсастыба, дьон ханнык эмэ бөлөҕүн састаабыгар киирэр киһи. ☉ Лицо, входящее в состав какого-л. союза, объединения, группы, член
Куруһуок чилиэннэриттэн биэс учуонай тахсыбыта. Далан
Хамыыһыйа чилиэннэрэ бэйэ-бэйэлэрин көрсөн кэбистилэр. М. Попов
[Кинилэр] биһиги дьиэ кэргэммит чилиэннэрэ, уруубутаймахпыт буолбатахтар. Официальнай дьоннор. С. Дадаскинов
2. тыл үөр. Этиигэ бэйэлэрин икки ардыларыгар синтаксис тутулунан сыһыаннаһар, ханнык эмэ ыйытыыга хоруйдуур, ханнык эрэ суолталаах тыллар эбэтэр тыллар ситимнэрэ. ☉ Член предложения
[Аат тыллар] этиигэ ханнык чилиэн буолбуттарый? КИИ СТ-2
Сомоҕо домох хас да тылтан турар эрээри, этиигэ биир чилиэн буолар. СЛСПҮО
◊ Биир уустаах чилиэннэр көр биир
Этии биир уустаах чилиэннэрэ биир тылга сыһыаннаһаллар уонна биир ыйытыыга эппиэттииллэр. ПНЕ СТ
Ситим тыла суох биир уустаах чилиэннэр соппутуойунан араарыллаллар. ПНЕ СТ
Дьиҥнээх чилиэн көр дьиҥнээх. В.П. Ларионов Арассыыйа наукаларын академиятын дьиҥнээх чилиэнинэн 1997 сыллаахха талыллыбыта. Ойоҕос чилиэн көр ойоҕос. Ойоҕос чилиэннэр тутаах чилиэннэрин быһааран, толорон, ситэрэн биэрэллэр. СТ С
Аат тыл этиигэ араас чилиэн буолар: туһаан, ойоҕос чилиэн, кэпсиирэ. КИИ СТ-2
Тутаах чилиэн көр тутаах. Холбуу этиигэ киирэр хас биирдии судургу этии бэйэтэ тутаах чилиэннэрдээх. ПНЕ СТ
Туһаан — этии тутаах чилиэнэ. СОТТЛ

аат.
1. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ иһитиннэрэр, кэпсиир ис хоһоонноох кумааҕыга суруллубут суруйуу. ☉ Текст, написанный на бумаге, письмо
Эһигиттэн икки суругу туттум буолан баран, тута эппиэттиир түгэн суоҕа. Н. Лугинов
[Варвара:] Убайыҥ эйиэхэ сурук ыыппыт. Ити остуолга сытар. С. Ефремов
Киниттэн сурук кэлбитэ аҕыйах хонно. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Сатаан суруйар буолуу, суруйуу үөрүйэҕэ. ☉ Умение писать, навыки письма, грамота
Саха ыччата бэрт уһун кэмҥэ бу букубаарынан сурукка үөрэммитэ. Суорун Омоллоон
[Өрүүскэ:] Оҕонньор кыыһыгар Маайыска сурукка үөрэттэрэр эбит. Күндэ
Сол күнтэн эһэбин сурукка үөрэтэн эрэбин. Т. Сметанин
3. Анал бэлиэлэри (хол., буукубаны) туттан суруйуу. ☉ Система графических знаков, употребляемых для письма, письменность
Былыр норуот суруга суох эрдэҕинэ үөскээннэр, бу кэпсээннэр норуот тыыннаах летопиһын курдук буолбуттар. Саха фольк. Саха дьоно Бётлингк алпаабытынан бэйэ-бэйэлэрин кытта суруйсаллара. Итинэн сахалыы сурук 1851 сылтан ыла тэнийэн барбыта. ЧМА СТСАКҮө
[С.А. Новгородов] үөрэнэр кэмигэр саха тылын анаан үөрэппитэ, фольклору хомуйбута уонна саха суругун олохтообута. ЧМА СТСАКҮө
◊ Кэриэс сурук — киһи өлбүтүн кэннэ хаалар нэһилиэстибэтин хайдах дьаһайар туһунан эбэтэр уопсайынан хаалааччыларга, кэлэр көлүөнэҕэ туһуламмыт суругунан дьаһала, кэс тыла. ☉ Письменное завещание
Кини кэриэс суругар хоруйдаан ырыа суруйбутум. П. Ойуунускай
Кини ытыллыан иннинээҕи кэриэс суругун …… саха ыччаттара үгүс түмсүүлэргэ харахтарыттан уу-хаар баһан, ытаһа-ытаһа, биирдэ эрэ аахпатахтара. И. Федосеев
Хаҥалас нэһилиэгин олохтооҕо «кэргэнигэр уонна оҕолоругар кэриэс сурук» хаалларбыт эбит. «ХС»
Махтал сурук көр махтал. Дуомуна үөрүөн иһин, [уола] бырааһынньыкка махтал сурук тутааччы. А. Сыромятникова. Сурук бэлиэтэ тыл үөр. — этиини эбэтэр этии иһигэр тыллар икки ардыларыгар тохтобулу арааран бэлиэтиир анал бэлиэ (туочука, соппутуой, икки туочука о. д. а.). ☉ Знак препинания
Этии бүттэҕин аайы сурук бэлиэтэ туран иһэр. ЕНВ СТ
Этии кэнниттэн ханнык сурук бэлиэтэ турбутун өйдөөн көрүҥ. КИИ СТ-2. Сурук остуола — олорон үлэлииргэ, суруксуттуурга аналлаах остуол. ☉ Письменный стол
Күөх сукуна сабыылаах сурук остуолун иннигэр тойон дьыала көрө олорор. А. Софронов
Биир биллиилээх учуонай дьиэтигэр сурук остуолуттан уонна олорор олоппоһуттан ураты туттар сэбэ туга да суох эбит. Н. Лугинов
Ыйытыыта суох сурук остуолун аттыгар турар олоппоско лах гына олордо. Н. Абыйчанин. Сурук таһааччы эргэр., кэпс. — буоста таһааччы. ☉ Почтальон, письмоносец
Улахан баҕайы таҥас суумкалаах, сурук таһааччы тиэтэйэн-саарайан иһэр. Д. Таас
Үнүрүүн сурук таһааччыттан Үҥэн-сүктэн көрдөһөн …… Хобороос эбэҕэ кэлбит Хара суругу ылтым. И. Егоров. Сурук үлэтэ кэпс., хом. суолт. — хонтуораҕа олорон үксүн кумааҕы, сурук үлэтин толорор үлэ. ☉ Конторская, сидячая работа
Старательскай бириискэҕэ сурук үлэтигэр үлэлээбитим. Эрилик Эристиин
Дмитрий уон кылааһы бүтэрэн баран, оройуоҥҥа сурук үлэтигэр киирбитэ. М. Попов. Хара сурук кэпс. — сэриигэ сылдьар буойун өлбүтүн туһунан биллэрэр сурук. ☉ Похоронная (извещение)
Кийиитим, уолум хара суруга кэлбитин кэннэ икки сыл кэриҥэ олорон баран, атын киһиэхэ кэргэн тахсыбыта. С. Никифоров
«Аҕам сэриигэ өлбүт, хара суруга кэллэ», — уонна үс муннуктуу тутуллубут саллаат хара суругун тырыттыбыт ыстаанын сиэбиттэн хостоон таһаарда. В. Иванов
ср. чув. сыру ‘письмо’, монг. дьирук ‘рисунок’, алт. дьурук ‘картина’

I
төһө ахс. аат.
1. 2 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 2
Иккигэ иккини эптэххэ түөрт буолар. Мин икки ынахтаахпын, биирдэһэ тарбыйахтаах. Күндэ
△ 2 ахсаан кэриҥэ. ☉ Количество 2
Икки кэрэх этиттэн маппыкка дылы (өс ном.). «Түөкүн! Разбойник!»- Икки уол икки тылынан суору мөҕөн баран, күлүстүлэр. Амма Аччыгыйа
2. Икки сааһы бэлиэтиир, көрдөрөр тыл (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ В притяжательной форме обозначает возраст - 2 года. Сиэним иккитэ буолла
3. Оскуолаҕа куһаҕан билиини бэлиэтиир сыана (сурукка кавычкаҕа ылыллар). ☉ Школьная оценка успеваемости, означающая «неудовлетворительно, плохо»
Уолум «иккини» ылан кэллэ. Биһиги кылааспыт оҕолоро «иккини» ылбат туһугар охсуһаллар.  Бу чиэппэргэ «иккини» ыллаҕына - сайыҥҥы от биригээдэтигэр илдьибэттэр. Н. Габышев
♦ Бэйэ икки ардыгар (ыккардыгар, иккэрдигэр) эттэххэ - эн биһи эрэ истэрбитигэр, атын дьон истибэтигэр эттэххэ. ☉ соотв. между нами говоря
- Оттон, бэйэ ыккардыгар эттэххэ, мин сөбүлээмээри гынабын ээ. И. Никифоров
[Аркаас - Сибиэтэҕэ:] Бэйэ иккэрдигэр эттэххэ, булка-аска иҥсэ көбөрө кимиэхэ баҕарар тэҥ буолуо суоҕа дуо? П. Аввакумов. Икки ардыларынан (ардыларыгар) уу тохтубат (тэстибэт) - улахан доҕордуулар, куруук бииргэ сылдьаллар. ☉ соотв. водой не разольешь кого-л. (букв. между ними вода не просочится)
Кинилэр икки ардыларыгар уу тохтубат доҕордуулар. Амма Аччыгыйа
Тиэргэннэрэ тиксиһэ да буоллар, эр дьоннор соччо бодоруспаттар. Ол оннугар дьахталлар икки ардыларынан уу тэстибэт дьүөгэлиилэр. Софр. Данилов
Кинилэр аан бастаан куска, куобахха саалана сылдьан билсэн бараннар, Мишка уол көрүгэр-нарыгар тардыллан, бэрт сотору икки ардыларыгар уу тэстибэт дьоно буолан хаалбыттара. Р. Кулаковскай
Оттон киэһэ буоллар эрэ сүтэн хаалаллар - икки ардыларынан уу тохтубат буолан эрэллэр. В. Панова (тылб.)
Икки атаҕынан куоппут көр атаҕынан куоппут. Кини Сэргэйи кытта бииргэ соҕуруу үлэлии барбыт эбит, ол гынан баран, үлэ кытаанаҕыттан чугуйан икки атаҕынан куоппут. П. Аввакумов. Икки атах (атахтаах) фольк. - киһи; киһи аймах. ☉ Человек; человечество (букв. двуногий (с двумя ногами))
«Кини диэтэх уу ньуурун, Уоттаах хараҕын утаран Туруулаһан кэпсэтэр, Дьохсооттоһон мөккүһэр Биһиги сирбитигэр Икки атах суоҕа», - дииллэр. С. Данилов
Үлэ баар ээ, сэгэрдэриэм, икки атахтааҕы абырааччы. «ХС»
Үөрэх, билии суоҕуттан ордук икки атахтаахха туох ночоот, сор, түҥнэри кыраныы баар буолуоҕай!.. Суорун Омоллоон. Икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук фольк. - икки олус бөдөҥ, саллыылаах көрүҥнээх бөҕөтаҕа дьону (үксүгэр бухатыырдары) хоһуйан этии. ☉ Эпитет, употребляемый по отношению к двум борцам огромного роста, устрашающей наружности, с мощной мускулатурой
Ол кэннэ ньылбы сыгынньахтастылар: ортолоругар эрэ түнэ үс илии халыҥ холобурдаах сыалыйаны кэттилэр да, икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук дьон утарыта хайыһа түстүлэр. Ньургун Боотур. Иккигэ иккини эппит курдук калька - олус үчүгэйдик, ымпыгар-чымпыгар тиийэ (бил, быһаар). ☉ Как дважды два
Устудьуоннар кинини, иккигэ иккини эппит курдук, чуолкайдык билэллэр. Н. Босиков. Икки илиибин (илиибинэн) уунабын (сөбүлэһэбин) - тугу эмэ гынарга үөрүүнэн сөбүлэһэбин. ☉ Полностью согласен, с радостью поддерживаю (букв. свои обе руки поднимаю (двумя руками согласен))
Мин «Заряны» [теплоход аата] кытта барсарга икки илиибин уунабын. «Кыым»
Чэ, ол эрэн ыйытыыгар хардарыым: бастаан кэллэҕим утаа эбитэ буоллар, бука, икки илиибинэн сөбүлэһиэх, бэркэ табыллыбыт киһинэн ааҕыныах этим. ВВ ЫСЫ. Икки илиилээҕи (урааҥхайы, иннинэн сирэйдээҕи) иннигэр түһэрбэт - илии үлэтигэр барыларыттан бастыҥ. ☉ Самый лучший, не имеющий равных (работник)
Ийэм икки илиилээҕи иннигэр түһэрбэтэх бурдук быһааччы этэ. Ф. Софронов. Икки илиилээх - киһини кимин көрөн, биитэр үчүгэй, биитэр куһаҕан гына оҥорор үгэстээх киһи (үксүгэр ууһу этэллэр). ☉ Человек (обычно кузнец), качество работы которого всецело зависит от клиента (букв. с двумя руками)
Ньылбакы уус икки илиилээх.  Икки илиилээх, халбас харата рецензеннэр эмиэ баар буолааччылар. «ХС». Икки илиитинэн түстэ - үлүмнэһэн, өрүһүспүттүү саба түс. ☉ Набрасываться с жадностью на что-л. Ньиэмэс, өс киирбэх, мичээрдээн тииһэ килэҥнээтэ, килиэпкэ икки илиитинэн түстэ. И. Никифоров. Икки иҥиирдээх кэпс. - күүстээх үлэҕэ олус тулуурдаах, сылайбат-сындалыйбат. ☉ Очень выносливый, выдерживающий большую физическую нагрузку (букв. с двумя сухожилиями, двужильный)
- Хатыҥнаахха от тиэйиллибит сыарҕата турар. Ону пиэрмэҕэ илдьэн биэрдэргин? - Улаатыгар оҕолор, бу икки иҥиирдээх оҕону булбут дии, - ийэм эбии күүдэпчилэнэр. Нэртэ. Икки кулгаахтаах фольк. - киһи (нор. айымнь. киһини ойуулаан көрдөрүү). ☉ Человек (букв. с двумя ушами)
Ону [түүл түһээбиппин] икки кулгаахтаахха кэпсии илигим, дьэ кэпсээтэҕим бу... П. Ойуунускай
Дьэ, икки кулгаахтаах хаһан да истибэтэх сүллэр этиҥэ! «ХС». Икки куобаҕы эккирэт калька - икки араас сыалы-соругу тэҥҥэ толорорго дьулус. ☉ Гоняться за двумя зайцами
Сүрүн үлэтин таһынан үрүҥ көмүстэн ытарҕалары уонна биһилэхтэри кутан кэтэх аанынан ботуччу сыанаҕа атыылыыр идэлэммитэ. Икки куобаҕы эккирэтэн, кини бүгүн суут ыскаамыйатыгар олорор. «Кыым». Икки өттүгүн баһын тэбэнэн кэбиспит түөлбэ. - киһини үчүгэй кэмигэр (атастаһан, доҕордоһон) туһанан баран, куһаҕан буоллаҕына быраҕан кэбиһэр. ☉ Отвернуться от кого-л., оставлять кого-л. за ненадобностью, считая более ненужным (букв. он ударил себя по головкам обоих бедер)
Бу сылы кыайбат кэм устатыгар Нил Нестерович кинини бэйэтин туһатыгар илдьэ сылдьан, ылгын уол оҥостон албаҕалаан аһаан, уйан сирин таба тайанан арыгыга үөрэтэн баран, таһырдьа быраҕан баран, икки өттүгүн баһын тэбэнэн кэбиспит эбит. Н. Босиков. Икки саары икки ардынан (ардыгар) - иэмэ-дьаама биллибэт курдук, быһаарыыта суохтук, саараҥнык, саарбах соҕустук. ☉ В неопределенности, в нерешительности, в неуверенности (быть, оставаться)
Ити курдук Уйбаан ойоҕунаан, соччо этиһэн барбакка, эйэлэһэн үчүгэйдии буолбакка, икки саары икки ардынан, хайдах эрэ үгүс аҥарын саҥата суох балай эмэ өр олордулар. А. Софронов
Мин санаабар, хайаан да туох эмэ буолуохтаах. Бу курдук икки саары икки ардыгар олоруо суохтаахпыт. Болот Боотур
Икки сирэй (сирэйдээх) көр сирэй. Мас күрдьэҕи эргитэ туппут курдук икки сирэйдээх дьоннор бааллар. Амма Аччыгыйа. Икки сирэй эбиккин дии? А. Федоров. Икки сур кырынааһы субуруччу туппут курдук фольк. - кыраһыабай дьахтар уһун синньигэс сыыйыллаҕас хаастарын ойуулаан этии. ☉ Постоянный эпитет народных сказителей, характеризующий брови красивой женщины (букв. как будто два серых горностая по одной линии протянули)
Икки сур кырынааһы Субуруччу туппут курдук Субуллаҕас хаастаах эбит, Эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук Эрилкэй харахтаах эбит. Ньургун Боотур. Иккитинэн истибэт - истиэн да баҕарбат, адьас буолуммат (хол., көрдөһүүнү). ☉ И слышать не хочет, не допускает даже разговоров о ком-чем-л. (букв. своими двумя (ушами) не слышит)
Кини хаартылыырын ойоҕо бэркэ буойа, ытыыытыы көрдөһө сатыыра да, эрэ иккитинэн истибэт этэ. А. Софронов. Иккиттэн биирбит <буолуо> - икки утарсыылаах киһиттэн биирбит хотуо, кыайыа. ☉ Победителем будет один из нас (двоих)
Дьэ, иккиттэн биирбит! Эбэтэр кини уурайдын, эбэтэр мин. И. Никифоров. Иккиттэн биирэ - эбэтэр үчүгэй, эбэтэр куһаҕан буолуо; эбэтэр барытын ситиһиэм, эбэтэр төрүт мэлийиэм. ☉ соотв. либо пан, либо пропал
«Очукуо» [хаарты оонньуута] итинник ээ - бүтэһик хаартыгын: «Иккиттэн биирэ», - диэн баран ылаҕын. «ХС». Иккитэ эрбэҕин эргитиэ, үстэ сөмүйэтин төгүрүтүө көр эрбэх. Икки уот икки ардыгар - икки утарыта күүстэр икки ардыларыгар, икки өттүттэн куттал суоһуур түбэлтэтигэр (түбэс); хайа да диэки буолуоххун билбэт кыбыстыылаах балаһыанньаҕа (түбэс). ☉ соотв. между двух огней (находиться, быть)
Ол түүн Сиидэр адьас кыайан утуйбатаҕа, кини дьиҥ чахчы икки уот икки ардыгар кыбыллыбыта. Е. Неймохов
Мохоо төһө да икки уот икки ардыгар кыбылыннар, биир да тылы быһа ыһыктыбакка сөллөйө сытыйан олордо. «ХС». Икки хаамыылаах сиргэ - чугас баҕайы, бэрт чугас. ☉ Совсем близко, недалеко, в двух шагах
Хоп-хойуу, ньалака түү кэриэтэ сымнаҕас хаар түһэн үллүктүүр. Иннигэр икки хаамыылаах сиргэ туох баарын кыайан арааран көрбөккүн. Софр. Данилов. Икки хараҥаҕа - сарсыарда букатын эрдэттэн, халлаан сырдыан инниттэн киэһэ хойукка, хараҥа буолуор диэри. ☉ С самого раннего утра до позднего вечера, от темна до темна
Кыайыы туһа дии-дии икки хараҥаҕа харбыалаһарбыт. С. Никифоров
Икки хараҥаны ыпсар (силлиһиннэр) көр икки хараҥаҕа. Фронт туһугар күүстээх үлэ оргуйар. Оҕонньоттор, эмээхситтэр, сэриигэ барбатах ыарыһахтар икки хараҥаны ыпсараллар. П. Аввакумов
Адам сир хоруппута, үүнүү ыһан икки хараҥаны ыпсаран үлэлээбитэ. «Чолбон»
Кинилэри сүһүөхтэригэр туруораары Софья эмээхсин төһөлөөх икки хараҥаны силлэһиннэрбитэ буолуой?! «Кыым»
Икки хараҥаттан икки хараҥаҕа диэри көр икки харанаҕа. «Мантан инньэ бэйэни харыстаннахха, үчүгэйдик эмтэннэххэ сатанар», - диэн санаалар өйүгэр охсуталаан аастылар да, хаһан да хара тыаны икки хараҥаттан икки хараҥаҕа диэри кэтэ сылдьан, ону тутуһуо баара дуо. «ХС». Икки харахпар көстүмэ - киэр буол, көрүөхпүн да баҕарбаппын. ☉ Вон!, прочь отсюда!; с глаз долой
Бар, киэр бар, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! Н. Неустроев
Чэ, итиэннэ икки харахпар көстүмэ, киэр буол. Н. Якутскай. Икки харахтаах фольк. - киһи (нор. айымнь. киһини ойуулаан көрдөрүү). ☉ Человек (букв. с двумя глазами)
Ылалларын [уоралларын] икки харахтаахха көрдөрүөхтэрэ диэтэҕиҥ дуу?! М. Попов
Өрүс илин өттүгэр төһө эмэ күлүмүрдэс күн түһэн олорорун курдук, икки харахтаах көрбөтөх дьиктитэ буолла. «ХС»
Иһигэр икки муостаах киирбит көр ис IV. Охсоору гынна диэбиттии, Кулаак кэннинэн чинэрийдэ, Ол-бу диэн үөҕэн имиттим, Икки муостаах испэр киирдэ. Баал Хабырыыс. Сир-халлаан икки ардыгар - 1) туох да көрүүтэхарайыы-та суох, ким да өйөбүлэ, көмөтө суох (кими эмэ ханна эмэ хааллар). ☉ соотв. на произвол судьбы (оставлять кого-л.); между небом и землей (находиться)
[Кырдьаҕас:] «Ахсааным айыы дойдутугар сиппэтэҕинэ, таҥара сирхаллаан икки ардыгар хаалларыа», - диэн илдьит ыыталаабыта. А. Сыромятникова
Өлөөнө эдэр сааһыгар дьонноро эрдэ өлөннөр балта Татыйааналыын иккиэйэҕин сир-халлаан икки ардыгар хаалбыттара. «ХС»; 2) дьиэтэуота суох, иэмэ-дьаама биллибэт балаһыанньаҕа (хааллар). ☉ Без жилья, без пристанища, в неопределенном положении (оставлять кого-л.)
Хата, «Охотскайга сир-халлаан икки ардыгар хаалларан кэбиспэтэхтэр», - диэн махтаныаххын билиминэҕин, эн... Амма Аччыгыйа
<Икки> хараҕа туолар көр хараҕа туолар. Иҥсэлээх иинин буоругар икки хараҕа туолар (өс хоһ.). <Икки> хараҕа (харах) тэстэринэн (тэстиэҕинэн) көр хараҕа (харах) тэстэринэн (тэстиэҕинэн). <Икки> хараҕын уутунан суунар көр хараҕын уутунан суунар. Ити соҕотох уолгун эрдэттэн аһыйан, икки хараҕыҥ уутунан сууннуҥ дуо? И. Гоголев
<Икки> хараҕын үүтэ көстүбэт буолла көр хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Икки хараҕым үүтэ көстүбэт буолан кэллим эбээт. Н. Босиков
Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна... Икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
<Икки> ытыһа уот аһыйан хаалла көр ытыһа уот тымтан (аһыйан) хаалла. «Тур, атаһыҥ Манчаары кэллим», - диэбитим. Инньэ диэн бүтүөм икки ардыгар батыйам эһиллэ түспүтэ, икки ытыһым эрэ уот аһыйан хаалбыта. ИОВ МБ
◊ Икки арда - биир сиртэн атын сир ырааҕа; икки туох (ким) эмэ бэйэ бэйэлэриттэн ырааҕа. ☉ Пространство, разделяющее два пункта; расстояние между кем-чем-л.
Кырдьык, ити икки эрээт икки арда быдан кыараҕас. Үлэлииргэ моһуоктуо. П. Егоров
Икки маяк икки арда биэс килэмиэтир. ВНЯ М-5
Москва уонна Минскэй икки арда төһөнүй? ВНЯ М-5. Икки өлүүлээх (сыллаах) үүнээйи көр үүнээйи. Икки өттүгэр - туох, ким эмэ уҥа, хаҥас өттүгэр (хол., тугу эмэ уур). ☉ По обе стороны; справа и слева от кого-чего-л.
Дьиэтин аанын икки өттүгэр күрбэ тааһы ууран баран, кулунун тириитин бүрүйэн кэбистэ. Саха фольк. Суолларын икки өттүгэр субу-субу бөһүөлэктэр. Күннүк Уурастыырап
Икки састааптаах этии көр этии. Икки туочука көр туочука. Ааптар тылларын кэнниттэн сирэй саҥа иннигэр икки туочука турар. ЕНВ СТ. Икки тылланыы - киһи икки тылы билиитэ, туһаныыта. ☉ Двуязычие
Икки тылланыы билиҥҥи олох ирдэбилэ буолла.  Норуоттар - олоххо хардарыта сибээстэһиилэрин саамай боччумнаах түмүгүнэн икки тылланыы сайдыыта буолар. «ХС»
тюрк. еки, ики, икки
II
ситим т. Этии биир уустаах чилиэннэрин пааралаан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения (и, да)
Сир халлаан икки, Силлиэ ытыйбытын курдук, Титирии ньиргийэ тураллар. П. Ойуунускай
Ньукулай, Мэхээлэ икки кэпсэтэ-кэпсэтэ киирэллэр. А. Софронов
Биирдэ Күтэр Чыычаах икки кыттыспыттар. Суорун Омоллоон
△ Үгүстүк хатыланан туттуллар (оччоҕо биир уустаах чилиэннэр ыккардыларыгар соппутуой турбат). ☉ Может повторяться несколько раз (при этом запятая между однородными членами не ставится)
Ыт эмиһэ икки Кэччэгэй баай икки син биир. Саха фольк. Маайа икки Бүөтүр икки аны кинилэр дьылҕалара атын дьон илиилэригэр түбэһэрин биллилэр уонна онтон куттаналлара улаатта. Эрилик Эристиин
Кириисэ ааһан иһэн, Тимэппий иккини Өрүүскэ иккини көрөн саараан туран баран, мас быыһыгар саһан туран иһиллиир. Күндэ