халаахтаа диэнтэн дьаһ
туһ. [Бөтүүгү] халаахтаппытынан киэр илгэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Убайа Нэниис Дьаргымыанап орто дойдуга хара суору халаахтаппытынан кэлбит сорсуннаах булчут. «Чолбон»

уолдьаа диэнтэн дьаһ
туһ. Хотун эдьиийим! Дьылҕа кылааннааххына Ньымааттаа миэхэ, Көп кылааннааххына Көрүһүннэр миэхэ, Сонор сорсуннааххына Уолдьат миэхэ. Саха нар. ыр. II
Улаан биэбит уйгута Утаппыты уолдьаттын, Кэрэ биэбит кэһиитэ Кэҥсэйбити дьэгдьиттин. Күннүк Уурастыырап

ырыҥалаа диэн курдук
Мария Ларионовнаҕа төһөтүн да иһин ону-маны ырыҥалатар, ырытар өй, биллэн турар баһыйара. В. Гаврильева
Сорсуннаах сонордьут диниэбинньик оҥостон хайа күөлгэ хас андаатар ууһаабытын эрдэттэн билэр уонна төһөнү бултуоҕун эмиэ ырыҥалатар. «ЭК»

туохт. Тымныы салгынынан күүскэ үр, аргый. ☉ Сильно дуть, веять холодом
Ардахтаах хаарынан ыһыахтаан, Арҕааттан аныйбат да буолан! Айанныыр көтөрү намтатан, Астына ыттарбат да буолан! Күннүк Уурастыырап
Аллараа бөҕө Аҕыс уон аҕыс Ааһар албастара Аныйбыт эбит, Соҕуруу сорсуннаахтарын Соллоҥ илбис мэнэгэйдэрэ Сотуун өлүү курдук Салбанан түһэн Сатыылаабыт эбит. П. Ойуунускай
ср. кирг. аҥкы ‘исходить, распространяться’

көтөх диэнтэн холб. туһ. [Удаҕаннаах Кулун Куллустуур] көтөхсүбүт сирдэрэ көҥүс буолан көҥүрүттэн түстэ. ПЭК ОНЛЯ III
Ийэтэ, сорсуннаах сырыылаах булчут уолун санаатын табаары, кини диэки көх-нэм буолан, сүргэтин көтөҕүстэ. Р. Баҕатаайыскай
Кыра оҕону көтөҕөн олоруох Сылаас, сымнаҕас илиигинэн Доҕотторуҥ өлүктэрин тохтоло суох Күн-түүн көтөхсөр этиҥ — эн. Дьуон Дьаҥылы
Үтүөҕэ үтүөнэн төлөөммүн, бу мүччүргэннээх чааска дьону көҕүлүүбүн, санааны көтөхсөбүн. У. Нуолур

такай диэнтэн атын
туһ. Ыраас ырыа үөрэҕэр Татыйыктан такалларым, Олох күүрээн күргүөмүгэр Уйус тыалтан уһулларым. С. Данилов
Сорсуннаах сонордьут кыраһа суругун ааҕары, тайҕа таабырыннарын таайары ийэтин уоһахтаах үүтүттэн иҥэриммитэ, борбуйун көтөҕүөҕүттэн аҕатыттан такаллыбыта. «ХС». Уоллаах кыыс бэрт номоҕон, кырдьаҕастарга кынчарыллыбат гына такаллыбыт, төрүт дьон оҕолоро буолаллар. П. Ламутский (тылб.)

тутун I диэнтэн тиэт
көрүҥ. Былаатынан сирэйин саба туттумахтыыр. Суорун Омоллоон
Өссө лаппыйан иккитэ-үстэ хардыылаата, сутуругун ыга туттумахтаата. М. Доҕордуурап
Тыа кыыла халымыр да буоллар, син туттумахтыы түспүт эбит. Н. Заболоцкай
♦ Туттумахтаан (туттумахтаһан) хаал — тоҕоостоох кэми мүччү туппакка, үгүһү, элбэҕи оҥоро, ыла сатаа. ☉ Стараться успеть много сделать, не упуская удобного момента, случая
[Чолооску:] кытаатан сибилигин туттумахтаан хаалыахха, мин аал-уот көмүскэлин көрдөһөөрү гынабын. Амма Аччыгыйа
Сорсуннаах булчут маннык кэмҥэ туттумахтаһан хаалар. Далан
Халлаан, туттумахтаһан хаалларбын диэххэ айылаах, тымныыта бэргээн, сэтэрээн аҕай турар. «Чолбон»

1. аат. Булду бултааччы, булдунан дьарыктанааччы. ☉ Тот, кто добывает диких зверей, птиц или рыбу, занимается охотой и рыболовством, охотник, рыболов
   Мин куһаҕана суох булчуппун, бултуом-алтыам, эн күөстүөҥастыаҥ, иистэниэҥ. Т. Сметанин
   Булчут туруйаны соччо үчүгэй көтөргүн диэн бултаспат. Н. Якутскай
   Ол чааска төрөөбүт эбиппин мин Биир тууһут, сохсоһут, Удьуордаах уу булчут. П. Тобуруокап
   △ Түүлээҕи бултааччы, түүлээхчит. ☉ Тот, кто добывает пушнину, промысловик. Кадровай булчут. Булчут үүтээнэ
   □ Сопхуос булчуттара уонна кыылы иитэччилэрэ судаарыстыбаҕа сыл аайы мөлүйүөнтэн тахса солкуобайдаах кылааннаах түүлээҕи туттараллар. И. Данилов
   Сыыдам табатын ньуоҕулаан, Сындыыс курдук көтүтэр, Чыыстай хайатын уҥуордаан Чысхаан күүһүн көрсүһэр Хотугу кыраай булчута Холкуос кыыһа Долгунча. Күннүк Уурастыырап
2. даҕ. суолт. Булка дьоҕурдаах, сатабыллаах эбэтэр улахан үөрүйэх. ☉ Владеющий умениями охотника, обладающий опытом и качествами охотника. Булчут ыт
   □ Булт-алт элбэх буолуо буоллаҕа дии
   Бэйэм бэрт булчут киһибин. Күндэ
   Уһугун, уһугун, Сүрэхпин долгута, Мин булчут өбүгэм Сорсуннаах соргута! С. Данилов
   Оттон билиҥҥитэ Арбатскай, тугу да уорбалаабакка, булчут хаанын киллэрэн туһахтарын кэрийэн барбыта. В. Яковлев

даҕ.
1. Салыҥынан бүрүллүбүт, салыҥнары сылдьар. ☉ Покрытый слизью, слизистый, ослизлый
Салыҥнаах таастартан халтарыйа-халтарыйа, сорох таастартан иҥнэ-иҥнэ баран истим. Т. Сметанин
Сорох атыырдар саҥа төрөөбүт салыҥнаах кулуну тутан кэбиһэллэр. ОМГ ЭСС
2. көсп. Киһи сиргэнэр салынньаҥ, чанчарык. ☉ Омерзительный, гадкий, склизкий при прикосновении
[Түүлүгэр уу түгэҕэр түспүт киһини дьахтар майгыннаах абааһы:] «Ээ, дьэ, көмүспүн көһүппүтүм даҕаны», — диэтэ да, тыбыс-тымныы салыҥнаах муннунан сирэйбиттэн сыллаамахтаан ылла. П. Ойуунускай
Салыҥнаах дьабадьытыттан Салахайа саккыраан, Атар абааһы кыыһа Ардьыгынаан ылбыта. И. Чаҕылҕан
[Уу] биһиги дьоммут сытар ампаардарыгар хайыы-үйэҕэ кэлэ охсон салыҥнаах тымныы тылынан салаабытынан барбыт. Н. Заболоцкай
♦ Салыҥнаах сордоҥ курдук — туттарыахха да таба туттарбакка, ылларбакка, сатаан куотар-ааһар. ☉ Изворотливый, хитрый, находящий выход из любого положения (букв. как ослизлая щука (рыба))
Ол ойуутугар мүччү-хаччы харбатан, салыҥнаах сордоҥ курдук ньылбы туттаран кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
Чэ, Юрий уруккуттан салыҥнаах сордоҥ курдуга биллэр. Н. Лугинов. Салыҥнаах ытыс — балык булдугар баартаах киһи, сорсуннаах балыксыт. ☉ Человек, удачливый в ловле рыбы, сноровистый рыбак
«Дьэ, Сэбирдэх [киһи аата] салыҥнаах ытыс, хайаан даҕаны балык баар сирин таба түспүтэ буолуо, төһө собо кытарар», — эҥин дэһии элбээтэ. Амма Аччыгыйа
◊ Салыҥнаах бүрүө анат. — киһисүөһү ис уорганнарын салыҥы таһаарар чап-чараас, ньалака ис бүрүөлэрэ. ☉ Слизистая оболочка. Хабарҕа салыҥнаах бүрүөтэ
□ Гастрит диэн үксүгэр аалан ыарытыннарар куртах ис салыҥнаах бүрүөтэ сүһүрүүтүн ааттыыллар. АВТ ГСЭ
Ыалдьыбыт сүөһү температурата үрдүүр, аанньа аһаабат, сыраана сүүрэр, айаҕын салыҥнаах бүрүөтүгэр уонна муннугар уу хабахтара …… тахсаллар. ДьСИи

туохт.
1. Илиигинэн туохтан эмэ өйөн. ☉ Опереться руками на что-л. Семён Васильевич олорор остуолун сирэйиттэн ыараханнык тайанан түөһүллэн турда. Н. Лугинов
Илистибит кырдьаҕас киһи икки ньилбэгиттэн ыараханнык тайанан, аргыый туран кэллэ. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Туохха эмэ тирэн. ☉ Упереться во что-л. Айылҕа утаҕын ханнаран Ардахпыт ах баран уурайда, Саҕахтан саҕахха тайанан Халлааҥҥа өҥ кустук алаарда. Күннүк Уурастыырап
Эргэ курусаала аар-баҕах баҕаналарынан быһаҕастарыгар диэри сиргэ батары тайанан багдаллан турар эбит ээ! Н. Лугинов
Куурай, чачайа-чачайа, мээнэ далбаатанан булумахтана сылдьан, атаҕа сири билэн, туох эрэ ньылбырхайдарга тайанан өрө тарбачыспыта. П. Аввакумов
3. көсп. Ыардык дьай, содуллаах буол (хол., киһи олоҕор ыар моһол туһунан). ☉ Действовать угнетающе, лечь тяжёлым грузом на кого-л. (обычно о невзгодах, лишениях)
Сыллар да сыллар! Ыар сыллар Ынчыктата, ардыгар Ыардык тайанан аастылар Кини сааһырбыт санныгар. С. Данилов
Күүс-сэниэ эһиннэ… Муҥум-сорум Көхсүбэр ыараханнык тайанна. И. Егоров
Дьулааннаах күннэр санныбытыгар Ынырыктык тайаммыттара, Улуу сэрии ыган кэлбитигэр Оҕо дьон саллаат буолбуттара. И. Эртюков
Сэрии чымаан сыллара кини [кыысчаан] дьарамай санныгар ыардык тайанан ааспыттар быһыылаах. Айталын
♦ Кэдэрги тайан — байан-тайан дьону аанньа ахтыбат буол, киэбир, улахамсый. ☉ Имея высокое положение, богатство, вести себя надменно и отвратить от себя людей
Икки аҥыы кэдэрги тайаммыттара сүрэ бэрт. Күтүрдэр, дьонсэргэ сиилиэ-одуулуо да диэн кыбыстыбаттар. И. Семёнов
[Үс быраатым] кинээстэр кэдэрги тайаммыттарын кэҕиннэриэх биһиги баарбыт диэн турбуттарыгар, сиртэн-халлаантан ыйаахтаах дьону утардахтара диэн сэмэлиирим. Эрилик Эристиин
◊ Таба тайан — туох эрэ наадалааҕы чопчу булан ыл; сөптөөх суолу тал; баартаах, сорсуннаах, табыллымтыа буол (хол., булка). ☉ Удачно находить что-л. необходимое; находить единственно правильное решение; быть удачливым, фартовым (напр., на охоте)
[Таптыыр соҕотох идэҕин тыһыынчанан араас идэттэн] сыыһа түстэххинэ олоҕуҥ устата кэмсиниэҥ-хомурунуоҥ, таба тайаннаххына үйэҥ тухары дьоллоох буолуоҥ. Е. Неймохов
Дьоллоох уол оҕо эбиккин, дьолгор таба тайаммыккын, Суордаайаптары тутус, ытыгылаа. В. Протодьяконов
Таба тайанан бардаҕына, мантан балтараа көс сир буолуохтааҕа. М. Доҕордуурап
Тайалҕаннаах тайҕам булдун Таба тайанан сылдьарга, Өрүүтүн илии тутуурдаах, Өттүк харалаах буоларга. Баал Хабырыыс
Тайҕа баһын тайан көр тайҕа. Тэрэнтэйдээх Балааҕыйа ити курдук тайҕа баһын тайанар, өтөхтөрүттэн үүрүллэр ыар дьылҕаламмыттара. Л. Попов
Тайҕа баһын тайаммытым, Үрэх баһын өҥөйбүтүм; Хайыһарынан хаампытым, Туркунан сүүрпүтүм. Л. Попов
Эдэрбэр үрэх баһын өҥөйөн, тайҕа баһын тайанан, дьонтонсэргэттэн туспа дугуйданан сылдьыбыт баҕайыбын. И. Федосеев
ср. др.-тюрк., тюрк. тайан ‘опираться, прислоняться, облокачиваться; полагаться, доверяться’