1) очищать, соскабливать (накипь, нагар со стенок сосуда); 2) откалывать лёд (слабыми ударами пешни, ножа).

1) соскабливать, соскребать; кирилиэс мууһун хоруй = соскоблить лёд со ступенек; 2) брить; бытыкпын хоруй побрей меня # сирэйгинэн буору хоруй = упасть ничком; умса хоруй сгинь, пропади пропадом (букв. упади лицом вниз).

туохт.
1. Тиириллибит тириини үрүөҕүнэн түүтүн хоруй эбэтэр субатын кыһый. ☉ Соскабливать шерсть или счищать мездру ножом (при обработке кожи). Ийэм тириини үрүөхтүүр
□ Кур оҕус тириитин үрүөхтээн, имитэн, маска тыын тахсыбат гына төгүрүйэ тиирэн, салгыны үрдэрэр күөрт оҥорбута. «ХС»
Тириини илитэн баран суулаан кэбиһиллэр. Биир хонукка сытыаран баран эмиэ саҥалыы икки өртүн үрүөхтүүллэр. АЕЕ ӨҮОБ
2
үнүөхтээ диэн курдук. Ынах үрүөхтүүр, үрүөхтүүр сатаан турбат. ПЭК СЯЯ

туохт.
1. Тохтообокко, биир кэм күүскэ, тыастаахтык аал, кыһый, эрбээ. ☉ Тереть, строгать, пилить монотонно, не переставая, не останавливаясь. Уол сүгэни аалан кирбиитиир. Тириини кыһыйан кирбиитиир. Мас эрбээн кирбиитиир
2. көсп. Кимиилээхтик дьулуруйан айаннаа. ☉ Двигаться, скользить стремительно вперед (по воде, рельсам)
[Борохуот] мөлүйүөнүнэн сырдык таммаҕы күдээриччи ыһан, айаннаан кирбиитээн иһэр ахан! Амма Аччыгыйа
[Буойас] килэркэй тимир ыллыкка кирбиитээн түһэн истэ. Күннүк Уурастыырап
△ Өрө күүр. ☉ Подниматься, дойти до высшей точки (напр., о сражении)
Сырдык уонна хараҥа …… кырыктаах кыргыһыыта кирбиитээтэ. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. хыр ‘соскребать, соскабливать, царапать’

I
туохт.
1. Өлөрүллүбүт кыылы, сүөһүнү астыырга тириитин этиттэн арааран ыл. ☉ Сдирать, обдирать, снимать шкуру с убитого зверя, с забитой скотины
Киһи табаларын барыларын сүлэ, астыы барбатаҕа, саамай кыра табаны эрэ сүлбүтэ. Эвен фольк. Дайыыла Дарамаев бэркэ көнньүөрэн киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, дьиэтин аан хоһугар тииҥ сүлэ олордо. Софр. Данилов
Балаҕан хаҥас өттүгэр аҕамсыйа барбыт дьахтар кылбаа маҥан куобаҕы тириитин сүлэ олороро. Н. Якутскай
2. көсп., кэпс. Ким эмэ баттаҕын күлтэччи кырый. ☉ Постригать кого-л. наголо. Ити уол баттаҕын сүлэн кэбис
♦ Тириитин сүл — 1) кими эмэ туохха эмэ улаханнык буруйдаан дэлби мөх, иэнин хастаа. ☉ соотв. спустить шкуру с кого-л.
Эһиги аттары, сынньатар кыаҕы биэрбэккэ эрэ, сырыыттан сырыыга ыытан иһэҕит, ити иһин Моргуев биһигини тириибитин сүлүөҕэ. Эрилик Эристиин
Ыстаапка илдьэн тириитин сүллэххэ, буруйун этиэҕэ. «ХС»; 2) кими эмэ улаханнык атаҕастаа, онон-манан кыһарый. ☉ соотв. шкуру драть с кого-л.
Билигин ол урааҥхай бүтүн нэһилиэк Сэбиэтин суруксута. Нолуогунан, ол-бу түһээнинэн тириибин сүлэн ахан биэрэр. Л. Габышев
ср. ДТС йүли ‘брить’, сойул ‘снимать кожу, обдирать животное’, уйг. шүлүмэк ‘сдирать, соскабливать, скрести; грабить, ограблять’, тув. чүлү ‘брей, вычищай’
II
даҕ. Олус улахан; күүстээх. ☉ Огромный; сильный
Кырыа хаар олбохтоох, Сүл муус үллүктээх, Суостаах суодаллаах Аан-Даан улахан уолум обургу, Соҕуруу диэки суодалый, Күн аннын диэки күөлэһий! Саха фольк. Ыар балта кыстыкка Саалларын кэриэтэ, Халҕаһа былыкка Сүл этиҥ эттэ. «ХС»