сосулька; сосульки; муус дьаҥха ледяные сосульки; дьаҥха буол = покрыться сосульками.

покрываться сосульками.

аат.
1. Туох эмэ муус кыаһаана, муус чопчу буолбута. ☉ Обледеневшая при стоке жидкость, сосулька
Хоруобуйа уулбут хаара - уһун муус дьаҥхалар ааһан иһэр киһи үрдүгэр түһүөхчэ тротуардар үрдүлэринэн ыйаммыттара. Далан
Онуоха аргыһым дьэгдьийэн Кырыатын, дьаҥхатын сотунна, Туундара киһитин сиэринэн Табаҕын наҕыллык уурунна. С. Данилов
Тордох иһэ эргиччи чэҥинэн көрбүт, буруо тахсар хайаҕаһын тула таҥнары саккыраабыт муус дьаҥха морж аһыыларын санатар. С. Курилов (тылб.)
△ Сылгы көлөһүннэммит түүтүгэр хаар сыстан кэлимсэлэһэ тоҥмута. ☉ Ледяные комки, образовавшиеся из налипшего к шерсти лошади снега
Муус дьаҥха буола көлөһүннэммит ыҥыырдаах аттар, туманынан тыынан кэбиһэ-кэбиһэ, муҥ кыраайдарынан айаннаан истилэр. Уустаах Избеков
[Аты] сибилигин тахсан кырыаччынан кырыатаан биэриэххэ. Дьаҥхата түстэҕинэ салгыҥҥа түүтэ бэйэтэ да сотору куураа ини. В. Миронов
2. поэт. Киһиэхэ ыар баттык буолар, куһаҕаннык дьайар туох эмэ (хол., санаа-оноо). ☉ Что-л. действующее на человека подавляюще (напр., плохое настроение, тяжелые думы)
Дьаҥха-муҥ дьылтан Таҕыстахпыт диэн, Санаабыт көммүтэ. Саха фольк. Мин таспар салыбыраан Дьаакыр буолбут Дьаҥха мууспун Таҥнары саккыратан, Таммалатан баратыым. А. Софронов
Үүт тураан уйаҕыт Үргүөрү билбэтин, Ньулдьаҕай санныгыт Дьаҥханы сүкпэтин. Суорун Омоллоон

I
аат. Дьахтар, үүтүнэн иитээччи тыһы харамайдар эмиийдэрин тумуга. ☉ Сосок (у женщин, самок млекопитающих)
Биир кытарах ынахтаахтара эмиийин чопчуларын үлүтэн, уолбута ыраатта. Н. Якутскай
Евгения эмиийдэрин чопчутун сууйда, оҕотун ылла. С. Дадаскинов
[Ыт оҕолоро] ийэлэрин эмиийин чопчутун уоппутунан, оттон сорохторо сири тиҥсириҥнэһэ, төттөрү-таары мучумааннаһа сылдьаллар. Р. Кулаковскай
♦ Сүрэҕим чопчута көр сүрэх
Ол эрээри соҕотох оҕолоох киһиэхэ сүрэҕин чопчута — кыысчаана буолара саамай сөптөөҕө. М. Попов
Миэхэ сүрэҕим чопчута Костигым сыысчаана олус күндү, кинини эрэ көрүөхпүн баҕарарым. «ХС»
ср. тюрк. топчы, бур. тобшо ‘пуговица’, монг. товч(ин) ‘пуговица; сосок; пуля’
II
аат. Саас күн уотуттан хаар ууллан таммалыы туран мууһуран тоҥмута. ☉ Обледеневшая при стоке в виде удлинённого конуса вода, сосулька
Муус устар кэрбэгэйдээтэ, буукка үрдүттэн чопчулар таҥнары унньулустулар. Н. Заболоцкай
Саас муусуката! Ол — муус ууллан, чопчу-чопчу буолан, көөрөттөн тохтор эбит. Н. Габышев
Көмүс чопчу кыаһаанынан Муус устарым уһунна. Таллан Бүрэ
◊ Муус чопчу — чопчу II диэн курдук
Дьиэлэр, ампаардар сарайдарыттан муус чопчулар хойдон, уһаан, соноотор-соноон, таҥнары мөлбөйөн киирэн испиттэрэ. Н. Заболоцкай
Күүлэ күн диэки өттүгэр уп-уһун муус чопчулар таҥнары ыйаммыттар. П. Аввакумов
Муус чопчута уһун буоллаҕына — саас уһуур. «ББ»
III
аат. Үксүгэр көмүстэн кутан оҥоһуллар кыра бөкүнүк киэргэл. ☉ Литая (в основном из золота, серебра) маленькая деталь для украшения в виде горошины
[Былыргы дьахтар таҥаһын симэҕэ] күөгү, чопчу, кымырдаҕас, тордуйа, тыҥырах диэн көмүс ойуулаах буолара. С. Боло. Арыылаах кымыһын чопчу көмүстээх чорооҥҥо толору кутан …… көрүстэ. С. Зверев
Алтан чопчулары, салбырҕастары ХVII — ХVIII үйэлэргэ …… киэҥник кута сылдьыбыттар. НБФ-МУу СОБ
ср. тюрк. топчы, топшу, бур. тобчи, томши, монг. томчи ‘пуговица’
IV
аат. Ата илик сибэкки. ☉ Почка цветка, бутон
Вишнёвай мас үнүгэстэрэ тыллыахча аҕай буолан, чопчулара кытарбыттар, сибэккилэнээри төбөлөрө туртайтаабыттар. Н. Якутскай
Саас, ньургуһун сибэккитэ өссө ситэ ата илигинэ, сибэкки чопчутун быһа тардан ылан, сибиэһэйдии дьарҕалаах сирдэригэр бааналлара. МАА ССЭҮү
Сибэкки тулата сибэкки чопчутун ис, кэбирэх чаастарын ардахтан, тымныыттан уонна күн сыралҕаныттан харыстыыр. КВА Б
V
аат. Чуораан көҥдөйүн иһинэн хамсаан, охсуллан тыас таһаарар тимир сүнньүөх. ☉ Металлический стержень, производящий звон ударами о стенки колокола или колокольчика, язык, язычок
Аны кинилэр билигин былаайаҕа суох дүҥүр, чопчута суох чуораан, тыла суох аарык буолбуттара. Далан
Графиня остуолга элэктэриичистибэ чуораан чопчутун баттаан кэбиһэр. Л. Толстой (тылб.)
VI
1. сыһ.
1. Хайдах баарынан, чуо; сөрү-сөпкө, сөп түбэһэр курдук. ☉ Точно, определённо (напр., знать)
Булт баар сирин биһиэхэ чопчу кэриэтэ ыйан биэрэрэ. И. Гоголев
Билигин субу саманнык ыарыылааххын диэн чопчу этэр күчүмэҕэй. Софр. Данилов
Костя онно тоҕо сэрэниэх тустааҕын кини бэйэтэ даҕаны чопчу билбэт. Н. Заболоцкай
Никон Алексеевич киһи санаатын көрбөккө да, истибэккэ да олорон, чопчу таайар этэ. ВНЕ НЭНь
2. Чуо-бааччы, оруобуна туһаайан. ☉ Прямо, прямиком, напрямик
Билбэт киһим миэхэ чопчу хааман кэлэн илиитин биэрбитэ. И. Гоголев
Хаартыскалар аннынааҕы суруктары ааҕан-ааҕан баран, эйигин чопчу ыйда. Софр. Данилов
Милииссийэ ханна баарын билэрэ, онон чопчу сүүрэн тиийбитэ. И. Никифоров
2. даҕ. суолт. Туохха эмэ сөптөөх, сөп түбэһэр. ☉ Чёткий, ясный, конкретный, точный
Аркадий [эскиистэри] бэрт өр дьиппинийэн олорон көрдө да, туох да диэн чопчу быһаарыыны биэриэн булбата. Н. Лугинов
Ханна баҕарар буоларын курдук, үлэҕэ чопчу былаанынан салайтарабыт. Дьону үөр. Олоххо бэйэҕэ чопчу сыалы туруорунуохха наада. ЭБЭДьА
◊ Чопчу түс — туох эмэ сымнаҕаска батары, тимирчи түс. ☉ Упасть, погрузившись во что-л. мягкое (напр., в снег)
Толомон халыҥ, сымнаҕас окко чопчу түһэн сытта. Софр. Данилов
Сымнаҕас хаарга чопчу түһэ сытан, Сапсынан, лыах ойуутун түһэрэрбит. Чэчир-76
Сылайбыт, быстыбыт табалар эрэйдээхтэр дириҥ сымнаҕас тоҥууга чопчу түһэн, бэйэ-бэйэлэригэр сыстыстылар. МС Т
ср. монг. тов ‘ясный, отчётливый’