аат., эргэр. Тирии түүтүн, субатын кыһыйарга, хоруйарга аналлаах иэҕиилээх сытыы быһах. ☉ Изогнутый нож для соскабливания шерсти со шкуры или скобления мездры при выделке кожи
Хараҕа суох Өрүүнэ хайдыбыт уктаах, мэкчиччи элэйбит үрүөҕүн булан, тыаһа-ууһа суох кэлэн, аҕалара имитэр тириититтэн, быһа сууралаан ылара. Эрилик Эристиин
Ийэм былыр тирии кыһыйар үрүөҕүн кэриэстээн уура сылдьыбытым …… сибиинньэм түүтүн, начаас үлүгэр киччэччи ылан кэбиһэрэ. «ХС»
Имитиигэ туттар тэрил арааһынайа да элбэх. Холобур, талкы арааһа, кыһыах, үрүөх, чүчүм, соҥоһоон, кэдэргээн, сүлүгэс диэннэр. АЕЕ ӨҮОБ
ср. тюрк. сүргү ‘скобель, тупой нож с двумя ручками, употребляемый при выделке кожи для скобления’

I
аат.
1. Буорга үүнээйи силиһирэн бөҕөтүппүт үрдүкү араҥата. ☉ Верхний слой почвы, дерн
Күөх кырыска сибэкки арааһа итии күн сыралҕаныттан өссө киэркэйэн, чаҕылыйан көстөрө. М. Попов
Кырдал сирбит Кырса ирбит. Дьуон Дьаҥылы
Күөх кырыска Күндүл сырдыкка Күүлэйдиир кэмнэри саныыбын. «ХС»
2. Туох эмэ үөһээ өттө, үөһээ араҥата, кырыыта, ньуура. ☉ Наружная сторона, наружная поверхность чего-л.
Тыы уу кырсынан, халтарыйардыы, чэпчэкитик дьулуруйан истэ. Н. Лугинов
Саһыллар хаар кырсын ойуулаан иһэннэр, тохтооннор, иһирик быыһыгар саһаллар. С. Васильев
Сир кырса халыҥ хаар өлгөм сиигинэн утахтанан, күн уотун сылааһыттан ирэн, күөх от, көрөн турдахха, көҕөрө үүнэн тахсарга дылы. «ХС»
3. Сүөһү тириитин түү төрүттэрдээх тас араҥата. ☉ Верхний слой шкуры животного с корнями волос
Тириини дүлүҥҥэ өҥүнэн саба быраҕан, түүтүн кэдэрээнинэн эбэтэр эргэ хотуур биитинэн бэркэ сэрэнэн, тирии кырсын эчэппэккэ кыһыйыллар. АНП ССХТ
[Тириини] эмиэ уунан ибиирэ-ибиирэ аҥаар атаххынан үктээн, биир илиигинэн тутан туран, соҥоһоон тимиринэн уҥа илиигинэн сэрэнэн биир тэҥник кырсын наһаа бытархай, чааста гына тоһутуллар. АЕЕ ӨҮОБ
Түү чиргэл тириигэ тилэри киирэн сылдьааччыта төрдө, кырса диэн ааттанар. АЕЕ ӨҮОБ
♦ Кырсын сиэн баран, өҥөр киирдэ — бастаан кыраттан саҕалаан баран, кэнники туох эмэ улаханы да, албас көмөтүнэн, кимтэн эмэ албаҕалаан ыл. ☉ Выманивать у своей жертвы сначала мелочь, а потом постепенно и что-л. крупное (о плутах). Ити киһиттэн сэрэн, кырсын сиэн баран, өҥөр киирэр идэ-лээх
◊ Кырыс тарт — кырыстан, кырыһынан бүрүлүн. ☉ Покрыться дерном. Кырыс тастаах — чараас буолан баран, бүрүйэ тас сыалаах сүөһү этэ. ☉ Сплошь покрытый тонким слоем жира (о говядине)
Кырыс тастаах ынах. ПЭК СЯЯ
тюрк. кыртыш
II
аат., түөлбэ.
1. Сордоҥ оҕото. ☉ Молодь щуки. Туубар хас да кырыс киирбит
2. Дьарҕаа оҕото. ☉ Мелкий хариус. Бу улуус дьоно дьарҕаа оҕотун кырыс диэн ааттыыллар

аат.
1. Ол-бу кытаанаҕы (хол., иҥиири, тириини) дэлби сынньан сымнатарга туттуллар мас молотуок. ☉ Деревянная колотушка для размягчения чего-л. твёрдого (напр., сухожилий, шкуры)
Имитиигэ туттар тэрил арааһынайа да элбэх. Холобур, талкы арааһа баар: кыһыах, үрүөх, чүчүм, соҥоһоон, кэдэрээн, сүллүгэс диэннэр. «ХС»
Хаппыт иҥиири сүллүгэһинэн сынньан, таҕаан атаҕар тардан имитэн баран, тус-туспа түрбэлээн уураллар. АЕЕ ӨҮОБ
2. Дьиэ тутуутугар эркин буолар бэрэбинэни сыапка олордон, саайан ыпсарарга аналлаах, инчэҕэй ыарахан мастан оҥоһуллубут баалкы. ☉ Тяжёлая деревянная дубина, обычно из сырой древесины, в форме бутыля, применяемая для плотной пригонки брёвен при возведении дома
Ууруллубут эркини ыпсаран, улахан, үөл сүллүгэһинэн саайан биллиргэтэллэр. Д. Таас
Эмискэ буурҕа лүҥсүйдэ. Мас сүллүгэһинэн охсордуу тордох эркинигэр саалынна. С. Дадаскинов
Тыраахтарынан эбэтэр көлөнөн тэбистэрэн баран, сиилэс дьааматын кытыыларын уонна муннуктарын сүллүгэһинэн эмиэ симэн бэриллиэхтээх. САС
3
көр сүрдьүгэс. Бурхалей …… сабыллан турар икки аллараа сүллүгэһи үрдүнэн ыстанан, Ахмет таһыгар тиийбитэ. Эрилик Эристиин
Дьөгүөр тиэргэни эргийэ сүүрбүт остоолбо сүллүгэһигэр тиийэн, …… мичээрдии-мичээрдии, оҕолорго эйэҕэстик сапсыйда. П. Аввакумов
Сылгыһыт, атын ыҥыырын төргүүтүттэн чохороон сүгэтин ылан күрүөтүн сүллүгэстэрин ытаһатын төлүтэ саайталаата. В. Протодьяконов
4. фольк. Охсуһууга саайарга аналлаах мас баалкы. ☉ Тяжёлая деревянная дубина, используемая как боевое оружие
Сүүнэ улахан сүллүгэһи сүгэн Аҥаа Моҥус көөһөкөстөөн киирэр. И. Гоголев
Убайдара [Мэник Мэнигийэйээни] дэлби мөҕөн баран, сарсыҥҥытыгар сүллүгэс оҥорон биэрэллэр. Суорун Омоллоон
Хаалдьыгар хаан моонньохтоох Хара кырыыҥкай батаһын Таҥнары тайахтанан даадаҥнаата, Сүүс бууттаах Сүгэ сүллүгэһин өрө уунан далбаатаата [Улуу Моҕойдоон]. С. Васильев
◊ Сүллүгэс күрүө — сүрдьүгэс кү- рүө диэн курдук (көр сүрдьүгэс)
Бааһыналар, даллар, оттоох күрүөлэр, тэлгэһэлэр, бука бары, ыҥырыа уйатыныы, үстүү мастаах сүллүгэс күрүөнэн бүтэйдэммиттэр. И. Никифоров
Ордук тарҕаммыттарынан хатыйыы, сүллүгэс күрүө, сылбах уонна сигэ бүтэй буолаллар. ПАЕ ОС. Чомпо сүллүгэс фольк. — болтоҕор төбөлөөх, кылгас уктаах, былыр кыргыһыыга туттуллар мас тэрил. ☉ Короткая палка с утолщением на конце, служившая в старину боевым оружием
Кыһыл көмүс куйаҕын кэттэ, умайа олорор күндү таас сулустаах, уот садаҕа моҕой ойуулаах бэргэһэтин кэттэ, чомпо сүллүгэһин тоҥоноҕор иилиннэ, саабылаан батаһын таҥнары тайахтанна. П. Ойуунускай
Чомпо сүллүгэстэринэн оройдорун үүтүн устун орулаһа-орулаһа ойбонноспутунан бардылар. Тоҥ Суорун. Тэҥн. сүрдьүгэс