1) уменьшаться в объёме, убывать, спадать; күөл уута уоһунна вода в озере спала; ср. уол = 1; 2) перен. слабеть, ослабевать; өстөөх күүһэ уоһунна силы противника ослабли.

идти на убыль, спадать, уменьшаться; приостанавливаться; уу кэлиитэ аҕырымнаабыт вода перестала прибывать; оннооҕор күөл уута аҕырымныыр погов. вода в озере и та убывает (т. е. нет ничего вечного).

дьүһ. туохт. Ньыҕаллан түс, сулбуруйан түһэн эрэр буол (хол., ыстаан). ☉ Сползать, спадать (напр., о штанах)
Самыытыттан нэһиилэ иҥнибит баккытынан ньаппыллан турар. Софр. Данилов

туохт. Үөһэттэн аллара намылыйан түс. ☉ Свешиваться, свисать, спадать (напр., о шерсти животных)
Хата нэмирийбит уһун түүлээх кырдьыбыт эриэн ыта олбуорун айаҕар сэниэтэ суохтук үрэн, налбыгыр кулгаахтарын тэбээтэ. Амма Аччыгыйа
Нэмирийбит лабаалаах хаары бүрүммүт тииттэр суол саамай кытыытыгар ыга симсэн тураллар. Г. Николаева
Хойуу мутукчалаах, суон лабаалардаах соҕотох аар тиит өрө нэмирийэн тахсан, мотуок солко мутукчатын салгын хоту далбаатана хамсыы турар. А. Бэрияк

нареч. указывает на энергичность, быстроту и завершённость действия: сулбу биэр = а) выбить, сбить что-л.; хараҕаны сулбу биэр = сбить засов; б) быстро спустить, снять (напр. брюки); сулбу ой= выпрыгнуть, выскочить; сулбу оҕус = выбить что-л. (напр. топорище, втулку и т. п.); сулбу тарт = выхватить что-л.; быһаҕын сулбу тардан ылла он выхватил свой нож; сулбу түс = спадать, сползать (напр. о штанишках, чулках у детей); сулбу ыстан = выскочить, вырваться # сулбу түс = а) сильно похудеть; б) обогнать, вырваться вперёд.

туохт.
1. Уруккугуттан аҕыйаа, ахсааҥҥынан аччаа. ☉ Становиться меньше, уменьшаться в числе, весе
Эксээмэн туттарааччылар ахсааннара биллэ көҕүрээтэ. Н. Якутскай
Кынаттаах аймах Кыһалҕаҕа киирбит, Көтөр аймах Көҕүрээри гыммыт. С. Васильев
△ Уруккугуттан быһаҕас түс (уу, убаҕас туһунан). ☉ Убавляться, спадать (о воде, жидкости)
Кини хоһугар киириилэригэр уута улаханнык көҕүрээн кэллэ. Н. Заболоцкай
Көҕүрээбэт көлүйэ күөл. С. Зверев
2. көсп. Уруккугунааҕар мөлтөө; уоһун. ☉ Слабеть, ослабевать; сдавать по сравнению с прошлым
Көччүйбүт күлүү көҕүрээтэ, көҕүс түһүү буолла. А. Софронов
Күтүр тымныы кыһыммыт Үлүскэн күүһэ көҕүрээн, Күлүмнүүр күндү күммүт Үрдүктэн үөрэн тыкта. Күннүк Уурастыырап
Көҕүрээбит имнээх, Көөрөттүбүт тиистээх. С. Зверев
ср. др.-тюрк. коҕус ‘пустой’, тув. когара ‘потерять, понести утрату, пострадать’

туохт.
1. Кээмэйгинэн кыччаа, иин-сүт. ☉ Убывать, спадать, уменьшаться в объёме
Халыҥ былыт уостан, чысхаан тыал астан, күн бэрдэ күлүмүрдүү көрөн турарын курдук этэ. Амма Аччыгыйа
Дьэдьэн буһан-буһан баран уоһунна. Н. Босиков
Миискэлээх күөрчэх бэлиэр уостубут, түгэҕэ үүт буолбут. «ХС»
△ Уоҕуҥ хараан мөлтөө. ☉ Становиться слабее по степени проявления, ослабевать
Күн да уота уоста түспэт. Н. Габышев
2. көсп. Кырдьан, ыалдьан, санааҕаонооҕо ылларан биллэ дьүдьэй, ыр. ☉ Худеть, тощать, усыхать (напр., от старости, болезни)
Оҕонньор хайдах эрэ эттиин уостубут, уҥуохтуун тоҥхойбут. Н. Якутскай
Костя сирэйэ бу икки-үс хонукка биллэ уостубут, иэдэһэ кырыыламмыт. Н. Габышев
Иэдэһин этэ уостан икки омурда хапсыйа куурбут. «ХС»
3. көсп. Туохтан эмэ өрүкүйэн баран уоскуйан тохтоон хаал; мөлтөө. ☉ Успокаиваться, утрачивать к чему-л. интерес; ослабевать
Соня күүстээхтик сананан киирбитэ күүгэн курдук уостан хаалла. А. Фёдоров
Үлэһиттэр сарсыардааҥҥы уохтара арыый уостан барда. И. Никифоров
Арай биһиги уоппут эрэ тула кэпсээн-ипсээн уостубат. С. Никифоров

туохт.
1. Үөһэттэн таҥ нары санньылый, санньылыччы ыйанан түс. ☉ Свешиваться, спадать, нависать
Солко кур таҥнары намылыйан турар үһү (тааб.: кустук). От-мас мутукчата ситэн, сэлиик ат сиэлин курдук, намылыйан турар кэмэ кэлбит. Н. Якутскай
И.А. Степанов оҕонньор хаар маҥан баттахтаах, аллараа сэҥийэтиттэн таҥнары намылыйбыт муус маҥан бытыктаах. Н. Заболоцкай
△ Үөһэттэн аллара оргууй бытааннык түс. ☉ Падать тихо, плавно (о снеге), медленно опускаться вниз (напр., о стае птиц)
Маҥнайгы хаар намылыйар, Наҕыллык, уу-чуумпутук. И. Гоголев
Хаас үөрэ намылыйар, кус үөрэ субуллар. «ХС»
Суолу быһа сүр кэрэ, ыраас хаар биир-мээр түһэн намылыйбыта. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Оргууй аҕай, бытааннык хамсан, хаамп (хол., уһун таҥастаах киһи туһунан). ☉ Двигаться плавно, медленно, вышагивать лениво (напр., о человеке в длинной одежде)
Аартыгы намылыйан аллара түстэ. ПЭК СЯЯ
Үс-түөрт төгүл көхсүн этитэн баран, тугу да ылбакка, кини намылыйан тахсан барбыт үһү. А. Софронов
3. Намыыннык дьиэрэтэн, унаарыччы саҥар; оргууйдук дьиэрэһий (ырыа, муус. дорҕ. туһунан). ☉ Говорить, напевать спокойно, тихо, нежно; разноситься плавно вдаль (о звуках песни, музыки)
«Чэ, түс даа», — ааттаһардыы намылыйда. Амма Аччыгыйа. Ырыа оргууй намылыйар, арыт үрдээн күөрэйэн ылар уонна уу чуумпу балаҕан түөрт эркинигэр охсуллан, ханна эрэ ыраах унаарыйа устар. А. Бэрияк

I
туохт.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ улаханнык баһыйтара санаа, дьулай, куттан. ☉ Бояться, страшиться кого-чего-л., робеть перед кем-чем-л.
Сахсархай санаабын Сааппакка, саллыбакка Саҥарар саҥнаахпын. А. Софронов
Дьулаан тойонтон кыыс билигин да саллар. Уодаһыннаах, оҕуруктаах санаалаах күтүр. И. Данилов
Салла саныыбын аҥаар атахтаах Сэрии сэймэгэ киһи киириэхпин, Сүрэҕэр элбэх сүдү аһыылаах Сору билбит бэйэтин куттуохпун. И. Егоров
2. Туохха эмэ күүскүн, тулуургун баһыйтаран салгыы оҥорор кыаҕа суох буол, тулуйбаккар тиий. ☉ Изнемочь от усталости, дойти до предела своих возможностей и сил, сильно утомиться
Күнүстэри-түүннэри манабылга сытан тоҥоллоруттан, утуйбаттарыттан саллааттар саллан да, салҕан да бараллар. Н. Якутскай
Ыраастыыр бурдугу таһарга, Бэл диэтэр, мин күүһүм салынна. Күннүк Уурастыырап
Хара тыаны кэтэн, тоҥон-хатан иһэр дьон сылайдылар, аттар да салыннылар. П. Филиппов
♦ Саллар сааһыгар — олорбут олоҕун устатыгар, үйэтин тухары. ☉ В течение всей жизни, во всю свою жизнь
[Биэнсийэҕэ тахсан баран] устар уһун үйэҕэр, саллар сааскар тугу булбуккун, тугу сүтэрбиккин ааҕынаҕын. Н. Лугинов
Бабыкый оҕонньор биһикки саллар сааспытыгар ыал олорон биирдэ этиһэн көрбөтөхпүт. Эрилик Эристиин
ср. каракалп. жалкауланыу ‘лениться’, др.-тюрк. чалын ‘худеть, спадать с тела’
II
туохт. Тугу эмэ уокка тутан буһар, уокка сырай. ☉ Держать что-л. (напр., мясо, сало) над открытым огнём, чтобы зажарилось, жарить что-л. на огне
Уоллаах кыыс, оһох чанчыгар тураннар, тымтык төбөтүгэр сыа саллан сырылаппытынан бараахтаатылар. А. Софронов
Чаанньык күүгэн алынна Кутаа үөһэ төлөҥҥө, Аҕам киһи салынна Үөлбүт этин төлөҥҥө. М. Ефимов
Уокка саллыбыт эмис сордоҥ куормаана чахчы мааны ас эбит. И. Гоголев
Өйдөөн кэллим, Кэтириинэ, Байаҕантай ыалларын. Киэһэ оһох төлөнүгэр Чоҕочуну салларгын. П. Тулааһынап
△ кэпс. Уокка чугаһатан, сырайан итит, итиэр. ☉ Греть у огня (напр., руки)
Эмээхсин …… , уокка көлөһүннээх тарбахтарын саллан баран, биһиктээх оҕону биэбэйдии барда. Н. Неустроев
Таһырдьаттан киирбит киһи оһоххо илиитин салла-салла: «Ычча-о! Кыһалҕалаах кыһын обургубут дьэ эмиэ кэллэ ээ!» — диэн бабыгырыыр. Н. Якутскай

сыһ.
1. Тугу эмэ оннуттан түргэнник араара охсон (араара охсоору), күүскэ. ☉ Быстро, резко, энергично (отделять, срывать, вынимать что-л.)
Эдэр киһи кумааҕыга халыҥнык сууламмыт харчыны бүрүүкэтин кэлин сиэбиттэн сулбу ойутан таһаарда. Амма Аччыгыйа
Сонун ис сиэбиттэн ыраас былааты сулбу тардан ылан сүүһүгэр бычыгыраан тахсыбыт көлөһүнүн сотунна. П. Филиппов
Иван үөккэ ыйанан турар сүр модьу, модороон уктаах хотууру сулбу таһыйан ылла. Э. Соколов
2. Сүр түргэнник, түргэнник хамсанан. ☉ Быстро, резким движением, рывком
Онуоха бөрөлөр, эмискэ сулбу ыстанабыт диэн, кутуруктарын муус хам ылан тоҥмутуттан систэрин үөһүн быһыта тыытан, өлүтэлээн хаалбыттара. Саха фольк. Ылдьаа тиэтэйбиттик оронуттан сулбу ойон турбута. Н. Заболоцкай
«Һуу, бу тугу истэбин?» — диэн дьиэлээх эмээхсин үөгүлүү түһээт, сулбу ойон турбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Туохха да саараабакка, тохтообокко. ☉ Прямо, напрямик
Учуутал сулбу хааман кэлэн кинээстээх иннилэригэр турунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Биир милииссийэ таҥастаах хатыҥыр эдэр дьахтар киирэн кэлэн остуолга сулбу ааста. Н. Заболоцкай
Биэс уруок кэнниттэн кылаас чааһыгар сылдьыбакка сулбу дьиэлээтэ. И. Сысолятин
♦ Сулбу түс кэпс. — кылгас кэмҥэ харахха быраҕыллар гына ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно, резко, заметно похудеть, исхудать за короткий срок
Дириэктэри көмүүгэ Өлөксөөндүрэ кыыһа Аана кэлбит. Хайдах эрэ сулбу түһэн, урукку кыыс дьүһүнэ хаалбатах. Н. Босиков
Сулбу түһэн ырда-дьүдьэйдэ. Бу ыйдарга Макпаз аан бастаан олох туһунан, ол мээнэ буолбатаҕын ырытан санаата. «ХС»
Ньукуу бу кэлин аҕыйах хонук иһигэр хайдах эрэ эмискэ сулбу түстэ, наар сөтөллөн хахсайар, түүнүн өргө диэри утуйбакка эрэйдэнэн эргийэр-урбайар. А. Кривошапкин (тылб.)
◊ Сулбу түс кэпс. — 1) сатаан тутуллубакка аллара диэки түс, сулбуруй (ким эмэ кэтэ сылдьар таҥаһа, хол., ыстаана). ☉ Спадать, сползать (напр., о штанах)
Хааһах саҕа хайыттыбыт хара ыстаана сулбу түспүт, кулуһуну холбуу тутан кур оҥостубут. Эрилик Эристиин
Кини букатын даҕаны бэстилиэтэ суох эбит, ыстаана сулбу түһэрин уҥа илиитинэн тутан испит. Т. Сметанин; 2) түргэнник, дьулуруччу бар. ☉ Помчаться, понестись
[Таня] ат сулбу түһэн дьулуруччу хааман бардаҕына, тэһиинин холкутатар. Л. Попов
Хайатын бу курдук тыа устун айаннаан иһиэхпитий, айан суолугар киирэн сулбу түһэн хаалыаҕыҥ. Эрилик Эристиин
Улаан иннин диэки сулбу түһэн кэбистэ. Н. Заболоцкай