1) и. д. от кыргыс=; 2) сражение; кырыктаах кыргыһыы , хааннаах хапсыһыы погов. грозное сражение, кровавое столкновение.

I) драка; 2) бой, сражение; битва; хааннаах охсуһуу кровавый бой; 3) борьба; кылаас охсуһуута классовая борьба; үлэ оҥорумтуотун үрдэтэр иһин охсуһуу борьба за повышение производительности труда.

ж. 1. (сражение) кыргыһыы, сэриилэһии, охсуһуу; воздушный бой салгыҥҥа кыргыһыы; классовые бой кылаастар охсуһуулара; 2. спорт, күрэхтэһии, күрэс; 3. (часов, барабана) охсуу, тыас; 4. (ружья) тэбии; 5. (разбивание) үлтүрүтүү, алдьатыы; 6. собир. (битое стекло) үлтүркэй, бытархай; # взять с бою эрэйдэнэн ыл, сыралаһан кыай.

аат. Кими эмэ утары тыҥааһыннаахтык охсуһуу. ☉ Напряженная схватка, сражение с кем-л.
Күнүтүүнү билбэккэ Күөдүллэһии, киирсиһии …… Хас да күн устатыгар Хабырынна бу манна. И. Эртюков
Окуопаларга хаалбыт ньиэмэстэри кытары ыстыыгынан киирсиһии саҕаламмыта. И. Сосин
◊ Илиинэн киирсиһии — кими эмэ кытта биир-бииргэ охсуһуу. ☉ Рукопашный бой. [Сэриигэ] сороҕор соһуччу илиинэн киирсиһии баар буолар. «Кэскил»

аат. Сэрии хонуутугар сэбилэниилээх дьон бэйэ-бэйэлэрин харса суох өлөрсүүлэрэ, кыргыһыы, охсуһуу. ☉ Битва, сражение, схватка
Эмискэ үлүгэр ааҥҥа ньиэмэстэр үөмэхтэһэ түстүлэр да, тутуһан туран хардарыта аптамаатынан кыдыйсыы буолла. Д. Кустуров. Сталинград таһыгар киһи аймах историятыгар хаһан да буолбатах улуукан кыдыйсыы саҕаламмыта. Саллааттар с.
1970
Дьэ, онтон историяҕа биллэр чукчалар уонна юкагирдар кыдыйсыылара буолбута. С. Курилов (тылб.)

аат. Утарыта көрсөн сэриилэһии, кыдыйсыы. ☉ Битва, сражение
Тыгын ити курдук аатыран олордоҕуна, …… сааскы көмүөлүнэн өрүс устун болуотунан нуучча сэриитэ кэлэн, кыргыһыы буолбут. Саха сэһ. II
Кырыктаах кыргыһыы, хааннаах хапсыһыы (өс ном.). Билиҥҥи киһи өйдөбүлүгэр сэрии, кыргыһыы сөп түбэспэт, киһи айылҕата ону утарар. Суорун Омоллоон

1) война; аан дойду сэриитэ мировая война; Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии Великая Отечественная война; гражданскай сэрии гражданская война; сэрии геройа герой войны; сэрии содула последствия войны; сэрии сэбэ вооружение; уота суох сэрии холодная война; 2) бой, битва, сражение; салгын сэриитэ воздушный бой; сэрии хонуута поле боя; 3) войско, армия || войсковой, армейский; регулярнай сэриилэр регулярные войска; пограничнай сэриилэр пограничные войска; хонуутааҕы сэриилэр сухопутные войска; сэрии чааһа войсковая часть; 4) перен. разг. народ; сэрии үрдүгэр буор ыспат погов. землёй не забросать силу народа.

сов. 1. кого-что биэр; дать книгу кинигэни биэр; 2. что (позволить) көҥүллээ; 3. дай, дайте повел.: дайте, я вам помогу эйиэхэ көмөлөһөргө көҥүллээ; # дать согласие сөбүлэҥҥин биэр, сөбүлэс; дать показания көрдөрүүтэ биэр, туоһу буол; дать повод к чему-л. сылтахта биэр; дать ход делу дьыаланы хаамтар; дать волю кому-чему-л. көҥүл ыыт; дать знать биллэр; дать разрешение көҥүллэ биэр, көҥүллээ; дать слово тылгын биэр; дать клятву андаҕарда биэр, андаҕай; дать трещину хайа бар; дать отпор врагу өгтөөххө хардата биэр, өстөөҕү төттөрү оҕус; дать сражение кыргыс, сэриилэс; дать начало саҕалаа, төрүт буол; дать понять өйдөт, өйдүүрүн курдук таайтара эт; ни дать ни взять ордуга-хоһута суох, үүт-үкчү.

1. аат.
2. Урукку өйдөбүлүнэн сүөһү, кыыл ханныттан, быарыттан эбэтэр улар куртаҕыттан көстөр, күн сырдыгар көһүннэҕинэ, күнү-дьылы тосту уларытар (хол., силлиэни, дохсун ардаҕы, тымныыны, куйааһы түһэрэр) аптаах таас. ☉ Магический камень, который обнаруживается в желудке или печени скота, лося, оленя, а также глухаря. По народному поверью, его появление вызывает резкое изменение погоды (бурю, дождь, холод и т. п.)
3. Халлаан сэтэрбит курдук улаханнык уларыйан, дохсун силлиэ, буурҕа түһэн өрө-таҥнары ытыллыыта. ☉ Необычайно сильное проявление бури, непогоды
   Буурҕа, холорук ытыйбытын курдук Буор оргуйбут, Күдэн көппүт, Мас барчаламмыт, Сата турбут, Сапсык буолбут. П. Ойуунускай
   Тоҕус холорук доҕуһуоллаах, аҕыс сата аргыстаах, …… ат атаҕын тыаһа өрө тибийэн, үтүгэн аартык айаҕар ньиргийэн кэлэн баран, хорус гына тохтуур. Суорун Омоллоон
4. көсп. Улахан хабараан охсуһуу, кыргыһыы. ☉ Жестокий бой, кровавое сражение
   Эмиэ сэрии силлиэрдэ, Эмиэ сата тардылынна. Күннүк Уурастыырап
   Днепр арҕаа эҥээригэр Дирбиэн сата тыаһаата. Кыайыы тимир тибиитэ Өстөөх үөрүн кыйдаата. И. Чаҕылҕан
5. көсп. Туох эмэ үлүскэннээх күүрээнэ, күүһэ. ☉ Неослабевающая сила чего-л. (напр., какого-л. чувства)
   Кырдьык кыайыылаах сатата, Сырдык сытыы ыҥырыыта, Саҥа олох киэҥ хардыыта Биһигини араарбыта. С. Данилов
   Саргылаах санаам кыната, Сахалыы ырам сатата Эйиигин кытта буолуоҕа, Эйиигин арчылыы туруоҕа. М. Ефимов
   Кини нуучча өйүн-санаатын сататын албын суолунан тохтотуо суоҕа. П. Филиппов
6. даҕ. суолт. Сата курдук күүстээх (тыал); саталанар, күүстээх тыалланар (хол., туох эмэ көтөр албастаах кыната). ☉ Свирепый (о ветре); поднимающие сильный ветер (напр., о крыльях кого-л., обладающего магической силой). [Кыһыл Ойуун:] Кырыыстаах сата кынаттаах Кыһыл Ойуун улуу дьаалы Хааннаах далай ытыспынан Хара норуот хараҕын аһан, Көрбөт хараҕын көрдөрөн Көҥүлүн уотун уматыам дуо?! П. Ойуунускай
   Балаҕан барыкка тимирэн, Халҕана «хаахыр» диэн хаалбыта, Барбыт дьон суолларын тибиинэн Хахсааттаах сата тыал саппыта. Күннүк Уурастыырап
   Уонунан этиҥнэр Охсулларын санатар Уолусхан сата тыаһым Улам-улам Уларыйан киирэн барда, Оччоото, намыраата. П. Тобуруокап
   ♦ Сата баһын тарт — 1) тугунан эмэ улахан иирээн, айдаан тахсарыгар сылтах буол. ☉ Стать поводом к раздору, скандалу
   Саҥардаххына сата баһын тардыаҥ турар. Болот Боотур; 2) улахан айдааны тарт, иирээни таһаар. ☉ Поднимать большой шум, сеять раздор, устраивать скандал
   Сатаабат сата баһын тардар (өс хоһ.). — Оо, абаккам… ол хара түүлээх субайы тиэрэ биэрбит киһи, баччатааҕы киһиэхэ ас да бөҕө буолуох этэ… — Кэбиһиий, доҕоор, сата баһын тартаҕыҥ дьэ ол дии. «ХС». Сата буурай — дохсун сата, дохсун силлиэ; саталаах дохсун охсуһуу, кыргыһыы. ☉ Буря огромной силы; свирепое сражение, жестокий бой
   Сата буурай түһэн Сатыылаан турбутугар, Өстөөҕү сүүһүн тэһэр Үтүөкэннээх снайпер дэппиккин Үөрэн даҕаны истибиппит, Үс бүк үрдээбиппит. Р. Баҕатаайыскай
   Сата буурай быыһыгар сааллар чаҕылҕан уоттара сапсыйдылар. Эрилик Эристиин
   ◊ Сата таас — сата
7. 1 диэн курдук. [Ап-Чарай:] Ээй-ээ, били ини-биилэр иһээхтииллэр эбит. Олоруохтааҕар кинилэри муодалыам буоллаҕа, сата тааһым сатаны түһэрээ ини. И. Гоголев
   ср. др.-тюрк. йат ‘колдовство, волшебство, связанное с вызыванием дождя и ветра’, сата ‘коралл’, тюрк. йада, йада-таш ‘магический камень, силой которого вызывают выпадение и прекращение дождя и снега’, бур. зада ‘ненастье, дождливая погода’, монг. дьада ‘безоар для вызывания ветра и дождя’

I
1.
кырт диэнтэн холб. туһ. Кыргыһыы буолан баран Киһи киһини харыстыа дуо, Мин өлүмүүм, кини өллүн диэн кыргыһар буоллахтара дии. П. Ойуунускай
Кыргыһыы бөҕөнү кыргыстыбыт. ПДА СС
2. көсп. Өлө-тиллэ улаханнык мөккүс, киирис. ☉ Спорить, сражаться ожесточенно с кем-л.
Мин мунньах аайы кыргыһар кыргыһыым ити боппуруос. Н. Лугинов
«[Кыыһы былдьаһаннар] биирдэ эмэ кыргыһаллара буолуо», — диэбит үһү. М. Попов
II
аат. Сэптээх-сэбиргэллээх охсуһуу, утарыта киирсии, кыдыйсыы, сэриилэһии. ☉ Вооруженное столкновение, битва, сражение
Кыргыс толооно, хонуута. Кыргыска уһуйуу.  Былыр улахан кыргыс икки өттүттэн болдьоҕунан буолар эбит. Саха фольк. Үс түүннээх күн устата өһөгөйдөөх кыргыс буолбут. ИСТКТ
◊ Кыргыс киһитэ (дьоно) — былыр кыргыс үөрэҕэр уһуйуллан, илбис иҥэриллэн, кыргыһыыга идэтийбит киһи, боотур. ☉ В старину: человек, с раннего детства обученный воинскому искусству, профессиональный воин
Күрэнэ оҕордук олорон эдэр сааһыгар сотору-сотору туой тумат, майаат, тоҥус омуктары кытта кыргыһан, кыргыс киһитэ буолан аҥардастыы аатыра сылдьыбыт. Саха сэһ. I. Кыргыс сэргэтэ — кыргыс үйэтин саҕана боотур атын тэһиинин баайбакка эрэ иилэ быраҕар мутук төрдүнэн оҥоһуллубут муостардаах сэргэ. ☉ Коновязь эпохи битв, имеющая рожки из обрубленных ветвей, на которые древние воины, не привязывая, закидывали поводья своих коней, дабы в случае срочной необходимости не терять времени на развязывание
Кыргыс үйэтин саҕана кыргыс сэргэтэ диэн ытарҕалаах, үс-түөрт муостаах, оһуордаах сэргэлэри туруортууллара. БСИ ЛНКИСО-1938. Кыргыс үйэтэ — былыр сахалар бэйэлэрин истэригэр уонна ыаллыы омуктары кытта кыдыйсар, сэриилэһэр кэмнэрэ. ☉ Век войн и сражений, эпоха битв и раздора (периоды межплеменных усобиц и распрей у древних якутов и их соседей)
Оччотооҕуга, кырдьаҕастар кэпсээннэринэн буоллаҕына, кыргыс үйэтэ сурахтааҕа. ДФС КК
Нууччалар Өлүөнэҕэ кэлиилэрин саҕана Саха сиригэр кыргыс үйэтин кэмэ этэ. «Кыым». Кыргыс үөрэҕэ — былыргы кэмнэргэ сэрииһити, боотуру кыра оҕо эрдэҕиттэн кыргыһыы, сэптээх-сэбиргэллээх киирсии албастарыгар, ньымаларыгар үөрэтии, уһуйуу. ☉ Обучение древнеякутского воина (с младенчества до периода созревания) искусству сражения, древнее воинское искусство якутов
Уол оҕону үһүттэн ыла кыргыс үөрэҕэр үөрэтэллэрэ үһү. Саха сэһ. I
Ол сахалар кыргыс үөрэҕэр үөрэтэн бүтүүлэригэр боотурдарыгар ойуунунан илбис иҥэртэрэллэр уонна тыыннаах киһини өлөрөн сэбин-сэбиргэлин хаанныыллар диир буолаллара. Далан
Анньыһар Боотур Киис Бэргэни кыргыс үөрэҕэр уһуйан тиритэ-хорута сылдьар. И. Гоголев
III
аат., эргэр.
1. Енисей өрүс баһынан уонна Алтай диэкинэн VIII–IХ үйэлэргэ олоро сылдьыбыт түүр тыллаах омук (былыргы саха үһүйээннэригэр ахтыллаллар). ☉ Тюркоязычный народ, населявший верховья Енисея и прилегающие районы Алтая в VIII–IХ вв
(о нем упоминается в якутских легендах и преданиях). Кыргыстар бу курдук олордохторуна, ХV үйэ ортотун эбэтэр бүтүүтүн диэки дьэ билиҥҥи саха төрүттэрэ буолбут дьон кэлбиттэр. Күн т. Холобур, ааптар суруйарынан, Саха сиригэр аан маҥнай, өссө ХV үйэҕэ, Енисей кыргыстара [хакаастар төрүттэрэ] олохсуйбуттар. «Кыым»
◊ Кыргыс омук — кыргыс III диэн курдук
Кычыр таас дойдулаах, Кыргыс омук сириттэн. С. Васильев. Омоҕой Баай, Эллэй Боотур кэлиилэрин саҕана соҕуруу дойдуттан сылгы, ынах сүөһүлээх кыргыс омук кэлбит эбит. БСИ ЛНКИСО-1994