туохт. Көҥүрүттэн, алдьанан түс, суулун. ☉ Отламываясь, срываться, падать, валиться вниз
Булгунньах бэйэтэ буоллаҕына сууллан көөһөнөр соһо таас дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Көҥүрүттэн, үрэллэн, Көөһөнүөх айылаах Көһөҥө таастара Көстүбэт эбиттэр. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Уһуннук хамсаабакка туран, түргэнник айанныырга, сүүрэргэ, хаамарга баҕалан (көлөнү, сүөһүнү этиллэр). ☉ Застоявшись, рваться, срываться в быстрое движение, бег (об упряжных и вообще о домашних животных)
Бугуһуйан турбут аттар айаннаан дьигиһийбитинэн бараллар. Н. Якутскай
Өр айаннаабакка бугуһуйбут ыттар күлүмэх түргэн айаннара санааҕын көтөҕөр. С. Тумат
2. көсп., кэпс. Уһуннук хамсаммакка сылдьан, хамсаныаххын-имсэниэххин баҕар эбэтэр туох эмэ үөрүйэх оҥостубут үлэҕин, дьарыккын суохтаа, аҕын. ☉ После долгой неподвижности желать движения, физической активности или заскучать по какому-л. привычному занятию
Бугуһуйан сылдьар дьон быһыытынан бастакы уохпутугар эрдиибит иэҕиллиэр диэри тардыалыыбыт. И. Данилов
Олоҥхоһут, ырыаһыт эмиэ бугуһуйар, ыллаан-туойан тыынын таһаарыан баҕарар идэлээх. Далан
«Ээй, сатана уола, кыырбакка бугуһуйан, бүүтүйэлээн сытар быһыылаах», — оҕонньор саҥаран биэрбэтэҕэр эмээхсинэ быһа түспүтэ. Болот Боотур

туохт.
1. Кырыытыттан эмтэрийэн, тооронон түһэ тур, тохто, суулла тур. ☉ Крошиться, осыпаться, откалываться, отламываться и падать, срываться вниз (обычно с краю — напр., о штукатурке)
Кэрэ да, мааны да сэргэлэр Кээрэнэ алдьаммыт эбиттэр. Н. Харлампьева
Хотугу муоралар биэрэктэрэ уонна Ляховтар арыылара сорох сирдэринэн тохтоло суох суулла, кээрэнэ тураллар. ГКН МҮАа
Бу эргэрэн кээрэммит эркиннэртэн тоҕо мин Арахсар кыаҕа суох, абылатан турдум? А. Михайлов (тылб.)
2. көсп. Сыыйа-баайа сүтэн-оһон, эбэтэр бүтэн, баранан ис. ☉ Постепенно исчезать (бесследно), иссякать, кончаться
Биэс биэрэстэ сир кээрэннэр кээрэнииһи, үксэ сыһыы эҥэрдээх айан, онон эрэ ыраах курдук. У. Нуолур
Сүрэхтэн Туох эрэ, Дьиҥ кэрэ Төннүбэт түстэнэн, Кээрэнэн түһэр дии, Сүтэр дии. Н. Босиков
Түүн кээрэнэн эрдэҕинэ эрэ кэмниэ-кэнэҕэс кини [Куосча-Ханидуо] билэр туорааһыннарыгар тиийдэ. С. Курилов (тылб.)

туохт.
1. Баайыыттан, кэлгиэттэн сөлүн, төлөрүй (сүөһүнү, киһини этэргэ). ☉ Срываться, освобождаться от привязи или пут. [Алааппыйа:] Сүөдээр, атыҥ босхо барбыт ээ. Онтукаҕын тахсан тут. Н. Неустроев
Бурхалей, илиитэ босхо баран, били мэйиитэ дөйөр өлөр өлүү суолугар киллэрбит бааһын туттан көрдө. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ туттарыыттан, баайыыттан төлөрүй эбэтэр холкутаа. ☉ Освобождаться, отрываться от закрепления или становиться свободным, разболтаться
Онуоха били дүлүҥнэрэ босхо барыталааннар, Ньыыкан өрө сүгэн туран кэлбит. М. Чооруоһап
Оҕуһун бурҕалдьыта олус босхо барбытын дьиибэргээн, нэһиилэ кэннин хайыһан көрбүтэ, сыарҕата кураанах: хоруоп мэлигир. Ф. Софронов
△ кэпс. Чэпчээн эрэйэ суох соһуллар, хамсыыр, барар буол; улаханнык чэпчээ. ☉ Становиться более легким, незатруднительным, быстрым (напр., о скольжении саней)
Көннөрү кэмҥэ хара күүскүнэн өрө мөхсөн, нэһиилэ сыралаһан кыайар үлэҥ ол саҕана эмискэ чэпчээн, босхо баран, бэйэтэ бэйэтиттэн ыпсан тахсар буолар эбит. Н. Лугинов
3. Сылайан эбэтэр туох эмэ буолан мээнэ хамсаа (киһи миэстэлэрин этэргэ). ☉ Трястись, дрожать от усталости, нервного напряжения (о суставах и органах человека)
Манньыаттарын икки ытыһынан ыгыта туппахтаата, уостара ибир босхо бардылар. Т. Сметанин
Кыаҕын ылларан, быччыҥа ууллан, сүһүөҕэ босхо баран хааларга дылы гынна. Болот Боотур
Ырбаахытын сиэхтэрин ньыппарыммыт, сүртүүгүн устубут, кубарыйан хаалбыт, сыҥааҕа босхо барбыт доктор хостон таҕыста. Л. Толстой (тылб.)
тюрк. бош ‘свободный, пустой’

туохт.
1. Үөһэттэн эбэтэр туох эмэ үрдүттэн аллара диэки түс, кутулун (убаҕаһы, бытархайы этэргэ). ☉ Литься, сыпаться, падать
Буор сыбах тохтон кыратык суккуруу тыаһаата. Амма Аччыгыйа
Таһаҕас бөҕөтө Таҥкыныы тоҕунна. С. Данилов
Дьиэлэр кырыыһаларыттан таммахтар тохтоллор. И. Федосеев
2. көсп. Туох эмэ биричиинэттэн, сылтахтан ханнык эмэ тэрээһин, үлэ былаана тохтоон хаал, сырыыптан. ☉ Срываться, прекращаться, нарушаться (о плане какой-л. работы, действия и т. д.)
Былырыын биир ый былаана тохтубут. Н. Лугинов
Биһиги испэктээкпит тохтор кутталга киирбитэ. «ХС»
Серпилин төннөн кэлиитигэр дьоммут өссө биир атаакалара тохтубут. К. Симонов (тылб.)
♦ Айаҕыттан кыһыл көмүс тохтуо буоллаҕай көр айах I
Буор тохтор көр буор. Умнаһыттан буор тохтор (өс хоһ.). Икки ардыларынан уу тохтубат көр икки I. Охоноос Маппыайап уонна Луха Бэһиэлэйэп икки ардыларынан уу тохтубат доҕордуулар. Амма Аччыгыйа
Көлөһүнэ тоҕунна көр көлөһүн. Үгүс көлөһүммүтүн тохпуппут. «ХС». Тохтор хааннаах, быстар тыыннаах фольк. — киһи. ☉ Человек смертный (букв. имеющий кровь, которая проливается, имеющий дыхание, которое прерывается)
Кинээс да быстар тыыннаах, тохтор хааннаах буолуо. Амма Аччыгыйа
Үүтүн тохпут оҕо курдук көр оҕо. Сөдүөт, аньыылаах-харалаах киһи, ити күнтэн ыла үүтүн тохпут оҕо курдук сырытта. Н. Кондаков

I
туохт. Бэйэҥ өйдөөбөккүнэн эмискэ-эмискэ «ык» гына саҥа таһааран тыын. ☉ Непроизвольно издавать гортанью короткие отрывистые звуки, вызываемые судорожным сокращением диафрагмы, икать
Борукуоппай, атаҕын халаачыктыы ууран олорон, табаҕын буруотун ыйыстан, дириҥ үлүгэрдик «лык» гына бөтөн ылла. Күннүк Уурастыырап
«Мин, кырдьык, баайбын, улахан атыыһыппын», — Сылластыгас бөтөн лыгыргыыр. Н. Якутскай
II
туохт.
1. Үлэлии туран, туохха эмэ бүөлэтэн, харан, иҥнэн, тохтоо, бобулун. ☉ Неожиданно переставать работать, действовать, встречая какое-л. препятствие, помеху, приостанавливаться, глохнуть
Мин хотуурум сороҕор …… хойуу оту кыайан уҥуордаабакка бөтөн хаалара. Далан
Мотуор, бөтө-бөтө битигирээмэхтээн баран, тохтоон хаалла. Л. Попов
Бүлүмүөт, бөтөн көрбөккө, Ытыалаан тибийэрэ. Эллэй
△ Туохха эмэ бүөлэтэн түргэнник кыайан тыыныма. ☉ Испытывать затруднение в дыхании, захлебываться при беге (напр., от недостатка воздуха и др.) Быыкаатык да сүүрдэххинэ, хойуу салгыҥҥа бөтөҥҥүн, тыыныҥ хаайтараары ыксатар. «Кыым»
2. көсп. Күүһүҥ баранан тохтоо, харгытаа, кэҕин. ☉ Приостанавливаться, прекращаться, теряя силу; захлебываться (напр., о военном наступлении)
Ханна өстөөх төгүрүктэнэр, кимэн киирии бөтөр да, онно Сталинград гвардеецтара син биир баар буола охсоллоро. А. Данилов
Уо, умнуом дуо ама, алҕаһаан Эйиигин [ыты] дэҥнээбит айыыбын! Кытылтан сара кус лаһыйан Көлүйэ үөһүгэр дайбытын, Саам тыаһа салгыҥҥа бөппүтүн, — Сарылыы, кылана түспүккүн! М. Тимофеев
△ Туохтан эмэ тууйуллан кыайан тахсыбат, эппэт буол; уурай, кэҕин (хол., ырыаһыт ырыатын этэргэ). ☉ Срываться, надорваться от эмоционального напряжения (о голосе) [Назым Хикмет] Тыыҥҥын хаайар хандалыга Көҥүл куолаһыҥ бөппөтө. Эллэй
Түксү, өссө элбэҕи этиэхпин Бөрүөм бөттө. Поэт буоламмын сүрэҕим тулуппат. Дьуон Дьаҥылы
3. Улаханнык долгуйан, хараастан, саҥаран иһэн харан хаал, кыайан этимэ (үксүн сыһ. туохт. ф-гар тут-лар). ☉ Захлебываться, произнося слова, от прилива чувств (обычно горьких — употр. в основном в ф. деепр.)
Ол кыыс оҕону аһынным даҕаны, таптаатым даҕаны... Хараастан хааллым, бөтөн олордум. Саҥарыах баар буолуо дуо?! П. Ойуунускай
«Тоҕо хоргуппат буолуохпунуй? ...Мин эйигин хайдах курдук таптыыр этибиний?» — диэн баран, мин салгыы тугу да кыайан этиэ суох курдук бөтөн харан хааллым. Эрилик Эристиин
Кэтириис, хараҕын уутугар бөтөн, кыайан саҥарбата. Амма Аччыгыйа
Октябрина кэнники тылларын бөтө-бөтө нэһиилэ таһаарда уонна, эргиллэ түһээт, дьиэтин диэки күүһэ баарынан сүүрэ турда. М. Попов
4. эргэр. Дуоһуйуоххар диэри аһаа, тугу эмэ элбэхтик сиэн сөп буол. ☉ Наедаться чем-л. вдоволь, насыщаться
Орто аан дойдум олоҕо Оһоллоох уйата долгуйар Хааннаах дапсыыр турдаҕына, хаантан харбат, бөлүөхтэн бөппөт Күрсэр илбис сүлүһүннэммит, Күлэр эмэгэт күүстэммит Охсор обот уот болотунан Оонньуур болуо сүрэхтиэм дуо?! Ньургун Боотур
ср. др.-тюрк. бөк ‘наедаться’
♦ Хойуутугар бөппүт, убаҕаһыгар чачайбыт фольк. — олус баайдык, байылыаттык олор, уйгу олохтоох буол. ☉ Жить в полном достатке, изобилии
Хотуннуун-тойоннуун Хойууларыгар бөппүттэр, Уоллуун-кыыстыын Убаҕастарыгар чачайбыттар. П. Ойуунускай. «Убаҕаскытыгар чачайыҥ, хойуугутугар бөтүҥ!» — диэтилэр барылара. Саха фольк.
◊ Бөтө бэрдэр кэпс. — 1) туох эмэ көһүппэтэҕиҥ тахсыбытыттан соһуйан хаалан, туох диэххин булума, кыайан саҥарыма. ☉ Теряться и не находить что сказать, будучи потрясенным неожиданностью произошедшего, обомлеть (от неожиданности)
Лиза бөтө бэрдэрдэ. Кини хараҕын уута саба түһээри ыган кэлбитин нэһиилэ туттуммута. Тугу да этиэн булбакка турбахтаан баран, арыый холкутуйан оргууй аҕай: «Итинник буоллаҕына, суолбутун тус-туһунан араардаҕыҥ», — диэтэ. Д. Таас
Киһи кырдьыгын саптардаҕына, сороҕор, бөтө бэрдэрэн саҥарбакка хаалааччы. Т. Сметанин. Тэҥн. бобо бэрдэр; 2) көсп. туохтан эмэ иҥнэн тохтуу биэр, бобуллан хаал. ☉ Приостанавливаться, прекращать действие, натыкаясь на что-л. Сыппах хотуур күһүҥҥү сиппит от кытаанах төрдүгэр бөтө бэрдэриэхтии кирдиэхтээтэ, кэрдиргээтэ. Э. Соколов
Өстөөх зенитката тоҕо эрэ бөтө бэрдэрбэхтээтэ, биир прожектор уунаҥныыр тыла мэлис гынна. ПДА СС

туохт.
1. Бүтүн туруккун сүтэр, буорту буол. ☉ Терять целость, быть испорченным, поврежденным
Таҥыннахха алдьаммат аҥас, аһаатахха бүппэт ас диэн суох ээ. Амма Аччыгыйа
Өксүүнньэ били баҕайыны [баҕа оҕотун] маһынан ылан, алдьаммыт бөх ыаҕаһыгар уган, дьиэ кэннинээҕи былыргы даҥ оҥкучаҕар таһааран бырахта. Күндэ
Легковой газик алдьанан турар. Софр. Данилов
△ кэпс. Сааскы халаантан көтөҕүлүн-кумалан (өрүс, күөл мууһун туһунан). ☉ Ломаться, крошиться (о льде во время половодья)
Кыһыллары Лена өрүс мууһа алдьаныытыгар тириэртэхпитинэ, Иркутскайтан кэлэр кыһыл этэрээттэри кытта күөн көрсөрбүт мүччүрүйбэт суол буолар. Эрилик Эристиин
Көлүйэҕэ уу киирбититтэн мууһа көтөҕүллэн, алдьанан улахан ырбыы тахсыбыта эрэһэ долгунунан дьиримниир. М. Доҕордуурап
△ Ороскуоттанан, сиэниллэн бар (кэрдэн, быһан ылыллар ууруу хаһаас ас туһунан). ☉ Быть распечатанным, начинать растрачиваться (о запасенном продукте, к-рый можно расходовать, разрубая на части). Бу киэһэ атах эт алдьанна
□ Таҥас суунуллар, киэргэниллэр, Саҥа ырбаахы тигиннилэр
Сэлиэһинэй тардылынна, Хаһаас арыы ас алдьанна. Дьуон Дьаҥылы
2. Уруккуттан уларыйан, буорту буолан, мөкүтүйэн хаал (хол., буочар, бэрээдэк эҥин). ☉ Потерять первоначальный вид, портиться, ухудшаться (напр., о почерке, порядке, дисциплине)
Кини [Өрүүсэ аҕатын] буочара хаһан да алдьаммат. А. Сыромятникова
Мунньахтара буоллаҕына бэрээдэгэ алдьанан, мунньах дьаабыта суох буолан хаалла. Эрилик Эристиин
Алдьаммыт бэрээдэк хат көнөн биэрэр диэн кэлиэ дуо, урут биир хааһахха киирэр, аҥаара эрэ батта. Н. Заболоцкай
△ Урукку туруккуттан тас көрүҥҥүнэн сүүйтэр, мөлтөөн-ахсаан көһүн. ☉ Терять вид, ухудшаться; быть усталым, измученным
Быһыым-таһаам да алдьанна. «ХС»
△ көсп. Ыраас, ылааҥы туран хаҕыстык тыалыран, ардахтаан, тибиилэнэн бар (халлаан, күн-дьыл туһунан). ☉ Вдруг испортиться, ухудшаться (о погоде)
Халлаан бүгүн алдьаммыт! Н. Заболоцкай
Погода дьэ алдьанна, доҕор! Н. Лугинов
3. Уоруу, халааһын түмүгэр арылын (хатааһыннаах, сабыылаах тутууну, малы этэргэ). ☉ Быть взломанным (с целью ограбления — напр., об амбаре, складе)
[Маабыра:] Ол ампаар алдьаммытыгар биһигини туох сыһыаннаах дьону дьэҥдьийэллэр? А. Софронов
4. Сатаан сылдьыллыбат буол, туһаҕыттан таҕыс (суол-иис туһунан). ☉ Стать непроходимой, быть поврежденной в результате распутицы (о дороге)
Алдьанаары турар сааскы суол чигдитин тоҥ буоруттан логлорута тэбиэлээн таһаартыыр. Күннүк Уурастыырап
Аттар алдьаммыт суол устун үнүөхтэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Суол алдьанан, уу-хаар тахсан эрэр. М. Доҕордуурап
Сопхуос киин сиртэн ырааҕа күһүн-саас суол-иис алдьанар, быстарык кэмигэр эрэ биллэр. Н. Лугинов
5. кэпс. Олус тыҥааһыннаах, кыаҕы таһынан түллүүнү тулуйумуна улаханнык эмсэҕэлээ, быстан өл-сүт. ☉ Надрываться от перенапряжения, погибать, издыхать (от непосильной нагрузки)
Этэ алдьанан өлөөрү сылдьар аты сир солуурга аҕалбыттара өлөн хаалла. Күндэ
Сүнэ Тархан Дьокуускай куоракка киирэ сылдьан тугу эрэ ыараханы көтөҕөн алдьанан өлбүтэ үһү. Саха сэһ. I
6. көсп. Араас быһылаантан (сэрииттэн, айылҕа алдьархайдарыттан эҥинтэн) улаханнык сатарый, дьиэгэний (хол., куорат, дойду, олох эҥин). ☉ Терпеть бедствия, разорение (напр., из-за войны, стихийных бедствий — о стране, населении и т. д.)
Субуруччу сут дьыллар буоланнар, кыра дьон олоҕо алдьыммыта. Эрилик Эристиин
Алдьаммыт дойдуҥ хараҕын уутунан Ахсынньы ардаҕа түһэрэ. И. Эртюков
Оо, холкуос алдьаннаҕа, Улахан ороскуот таҕыстаҕа. С. Васильев
△ кэпс. Сатарый, ыһылын (дьиэ кэргэн, ыал табыллыбатах олоҕун туһунан). ☉ Разрушаться, расстраиваться (о несчастливой семейной жизни, семье)
Оҕо тойонум, куһаҕан, чэпчэки дьахтарга түбэһэн алдьанаары гыннаҕа диэн, аһына сылдьабын. А. Софронов
«Балтыҥ олоҕо алдьанан эрэрэ баар дии, улахан иэдээн», — диэтэ Владимир Килович. Н. Лугинов
△ Туох эрэ куһаҕан содулуттан эһин-быһын, улахан ороскуокка тэбилин, дьадай-быстар (ыал, хаһаайыстыба, дьон туһунан.). ☉ Из-за подследствий каких-л. обстоятельств терпеть разорение, бедствие, попадать в очень трудное, непоправимое положение
Арыгыттан алдьаммыт, испииртэн иэдэйбит (өс хоһ.). Туманныыр туораан, уурастаан хаалан, Сургууһут ата кыайбыта, онно дьон бөҕө алдьаммыттара. Д. Таас
Аһатар-сиэтэр илгэбин Алҕас-алҕас биэрэммин Аан курдук алдьанным, Иин курдук иҥнэһинним. Эллэй
7. көсп. Туохтан эрэ тэптэрэн атаҕар турбат, туолбат кыахха киир (хол., былаан). ☉ Быть под угрозой срыва, начать срываться (обычно из-за незначительного повода — о планах, намерениях)
Абдуркулла баар эрэ биир бүөмчү санаабыт былаана алдьаммытыттан курутуйбут киһи быһыытынан, сир диэки хайыһан, атаҕын ыыраахтарын хаста олордо. Эрилик Эристиин. Кэлиэ суоҕа диэмэ, Кэпсэтиибит алдьаммат, Кэскил олох кэлтэйбэт, Кэриэс көрүүҥ буолбат. Саха фольк.
△ Туохтан эрэ тэптэрэн табыллыма, куһаҕан, мөкү өттүгүнэн көһүн. ☉ Терпеть неудачу, предстать в неприглядном, ненормальном, худшем виде
Хайа, доҕоор! Эн аны, киһиргээн этэн бараҥҥын, кыайан сүүрбэккэ алдьанаайабытый. Эрилик Эристиин
Аахаймтыата суохпутуттан алдьаммыт дьоммут. Софр. Данилов
Чэ, тукаам, этэҥҥэ сырыт, алҕас үктээн алдьанаайаҕын. Л. Попов
Илби сытыйан буорайбыт Эһэ наһаа муҥатыйбыт: Аһаҕас гына хаһынаммын Арҕахпар уу киирэн алдьанным. Болот Боотур
△ Улахан туһата, көдьүүһэ суох аас; онноманна аралдьыйыыттан туһата суохтук, оччо көдьүүһэ суохтук саҕалан (үлэ күнүн, бириэмэ, сезон эҥин туһунан). ☉ Начинаться неэффективно; теряться зря, по пустякам (напр., о рабочем времени, сезоне, годе)
Үлүгэрим да эбит, Күнүм алдьанна, Күтүр улахан Ороскуот буолла. Күндэ
Түөһэйбит аҕам ыалга барарын сылгылаан да күнүм алдьанар буолара. Амма Аччыгыйа
Ууттан хостуохха диэри, «сезона» алдьаммыт киһиэхэ мин саабын биэриэм. Н. Заболоцкай
Утуйар уум алдьанна, Атыннык туран айманна. С. Васильев
◊ Аата (аата-суола) алдьаммыт көр аат. Илиитэ алдьаммыт көр илии. Киҥэ (киҥэ-наара) алдьаммыт көр киҥ, киҥнаар. Майгыта (майгыта-сигилитэ) алдьаммыт көр майгы, майгы-сигили. Ньиэрбэтэ алдьаммыт көр ньиэрбэ. Отуора алдьанна көр отуор. Санаата алдьанна көр санаа. Сирэйэ-хараҕа алдьанна көр сирэй-харах. Сүрэхтэрэ-быардара алдьанна көр сүрэхбыар. Хаана (хаана-сиинэ) алдьанна көр хаан