и. д. от кыладый= усердие, старание.

и. д. от кыһан = проявление заботы; старание, усердие; оҕоҕо кыһаныы забота о детях; үөрэххэ кыһаныы старание в учёбе.

проявление заботы, заботливость; старание; аҕалыы кыһамньы отеческая забота; үлэҕэ кыһамньыгын уур = старательно работать.

туохт., сөбүлээб. Кыһалын-мүһэлин, сүүр-көт (үксүгэр быстах, туһата суох дьыалаҕа). ☉ Проявлять старание, проворство (обычно по пустяковому делу)
Түүн бултаан адьынан баран утуйан хаалбыппын. Суорун Омоллоон
Кустаан адьынаары бүгүнү быһа чэҥкээйи оҥостубут, санныбын ыга баттаппыт саабын устан тииккэ өйөннөрдүм. «Кыым»
Били харабыл гынан адьынаары аҕалбыт моойторуктаах кырдьаҕас ыттара туохха да кыһаммакка, сыалаах эти кирэ сытара. И. Федосеев

аат.
1. Тугу эмэ оҥорорго кичэйии. ☉ Прилежание, старание в чем-л.
Дьөгүөрдээн санаата көнө сылдьар. Биэссэр нуучча барахсан кыһамньытынан кини кутталлаах уһун ыарыыттан турда. Амма Аччыгыйа
Константин үөрэх төрүттэрин баһылыырга туох баар сыратын биэрбитэ, кыһамньытын уурбута. П. Филиппов
2. Кими-тугу эмэ көрүү-харайыы, кимтуох эмэ туһугар кыһаллыы. ☉ Забота о ком-л.
Көтөрдөр уонна үүтүнэн иитээччилэр уратылара — оҕолорун туһугар кыһамньылара. Төрүөх туһугар кыһамньы көрүҥ ахсаана аҕыйаабатын хааччыйар. ББЕ З
ср. тув. кызымаа ‘прилежание’

дьүһ. туохт.
1. Тугуэмэ кыһанан, кичэйэн оҥор, кыһамньыгын уур. ☉ Делать что-л. тщательно, проявляя особое старание
Уһун киһи буолбуппар Аһыныылаах санаалаах Абыраллаах толкуйдаах Аар тойон аҕаккам …… Кыҥыы ньээкэйэн үөскэппитэ. Саха нар. той. IV
Хараанныы ньээкэйэн Хахтарын тэстэрдим. Өйөөн-убаан Үрүҥ көмүс сымыыппын Үтүө дьүһүнүн көрдүм. Е. Иванова
2. Чиҥэт, тэпсэн биэр, ыга симп. ☉ Утаптывать, уплотнять что-л. Дьиэлэрин алын таһаатын …… Аргыар аргыйыаҕа диэннэр, Аҕыс хос гына Ньыгыл хара тааһынан Тэпсэн ньээкэйэн, …… Таас дьапталҕанан Муосталаан кэбиспиттэр. П. Ядрихинскай
Оччоҕо бу сааһын тухары үрэх сүүрүгэ бэйэтэ ньээкэйэн оҥорбут көҥүһүн түгэҕин сахсатан биэрэбит. М. Доҕордуурап
Чаччыгыныардар …… уйаларын тула уонна түгэҕэр сүөһү түүтүн, муоҕу булан ньээкэйэллэр. Е. Макаров

1. аат. Тугу эмэ олус кыһанан оҥоруу, туохха эмэ кыһамньыны ууруу, кичэйии. ☉ Старание, усердие, тщательность
   От бэрт кичэлинэн кэбиһиллибитэ, сытыйбата ини. А. Софронов
2. даҕ. суолт.
3. Олус кыһанар, кыһамньытын уурар, кичэйэр. ☉ Старательный, усердный, тщательный
   Маастар Махсыым бэрт кичэл тутуулаах оҕонньор буолан биэрбит. Далан
   Кини биригээдэ биир бастыҥ үлэһитэ, кичэл тутуулаахтара. Н. Заболоцкай
   Ийэм [матаҕаны] кичэл баҕайытык тистэ. А. Сыромятникова
4. Тугу эмэ олус харыстыыр, кэмчилиир. ☉ Бережливый, экономный
   Туорах да сиэмэни Тохпот кичэл киһи. Күннүк Уурастыырап
   Кини бэрт харам, кичэл киһи. Н. Якутскай. Тэҥн. кичээҥи
5. 3. көсп. Истиҥ, мээнэ этиллибэт, кистэлэҥ (санаа туһунан). ☉ Сокровенный, заветный (о мысли)
      Киһи дьиҥнээхтик сөбүлүүр, ытыктыыр, эрэнэр киһитигэр эрэ кичэл санаатын кэпсиэн сөп. Софр. Данилов
      Сүрэхпэр туох кэрэ баарын Түөрэ түҥэтэн бүтэрдим, Кэриэс ырыабын ыллаары, Кичэл санаабын биллэрдим. Баал Хабырыыс

1) класть, положить; ставить; остуолга уур = класть на стол; ставить на стол; оннугар уур = положить на своё место; ууран кэбис = положить, спрятать (чтобы сохранить); сыарҕаҕа уур = грузить на сани; кэһиигин уураар положи мне гостинец, подарок (обычай, по к-рому близкие люди, особенно любящие родственники, сохраняют и дарят друг другу что-л.; раньше это обычно были лакомства); 2) держать, хранить; үүтү омуһахха уур = держать молоко в подполе; дьиэҕэ уура сырыт = хранить что-л. дома; харчыны сберкассаҕа уур = хранить деньги в сберкассе; 3) перен. хоронить, закапывать в землю; 4) перен. ставить (печать, подпись); заверять (печатью, подписью); бэчээттэ уур = поставить печать; 5) ставить, накладывать, прикладывать что-л. (с какой-л. целью); түөннэ уур = прижечь больное место трутом; бааҥката уур = мед. поставить банки; 6) перен. проявлять усердие, старание, волю к чему-л.; кыһамньыгын ууран үлэлээ = работать старательно, усердно; улахаҥҥа уурбат он не придаёт этому значения; 7) постановлять, решать что-л.; приговаривать кого-л. к чему-л.; уопсай мунньах уурар... общее собрание постановляет...; хаайыыга уур = приговорить к тюремному заключению.

1) сердце || сердечный; сүрэх тэбиитэ биение сердца; сүрэх ыарыыта болезнь сердца; сүрэх ыарыылаах страдающий болезнью сердца; сүрэҕим хамсыыр у меня сердцебиение (от болезни, волнения); сүрэҕэ хайдыбыт инфаркт; сүрэх тымыра артерия (букв. сосуд сердца); сүрэх клапаннара сердечные клапаны; 2) перен. сердце, душа; амарах сүрэх сердобольный; доброе сердце; сүрэҕэ кыланар крик души; сүрэх төлөнө пламя сердца (воодушевление,, вдохновение); сүрэҕэ киниэхэ чугас он любит его (букв. его сердце близко к нему); ис сүрэҕиттэн от всего сердца, от чистого сердца; сүрэҕэ тэбэн кэбистэ от полноты сердца, от полноты души; сүрэҕэ сөбүлүүрүнэн по велению сердца; сүрэҕим тэппэт мне не хочется (делать что-л.), у меня душа не лежит (к какому-л. делу); сүрэҕэ таайар сердцем чувствует; сүрэххэ ыттар= ощущать беспокойство от предчувствия чего-л. недоброго, неприятного; сүрэҕим айахпар таҕыста у меня душа в пятки ушла (букв. сердце подскочило ко рту); сүрэҕим бар гынна сердце у меня ёкнуло; сүрэҕим мөҥөр у меня сердце щемит; сүрэҕим быллыгырыыр а) у меня сердце трепещет (от страха); б) у меня сердцебиение с тошнотой; сүрэҕим ылбат я чувствую отвращение (букв. моё сердце не принимает); сүрэҕэ ууллар у него сердце тает (говорится о слишком сердобольном человеке); сүрэҕэ ытырыктатар у него сердце не на месте; сүрэҕэ ытырбахтыыр а) у него сердце заныло; б) он чувствует острую жалость к кому-л.; сүрэҕин быата уһун он слишком спокоен, равнодушен; сүрэҕин хайыт = сильно напугать кого-л.; сүрэҕин ырбаахыта чараас разг. ирон. а) слишком сердобольный; б) пугливый; сүрэх аалыыта буол = лечь камнем на сердце; сүрэх баастаах со старой раной в сердце, с осевшим в душе горем; сүрэх үөрэр сердце радуется; сүрэҕим хаанынан ытыыр у меня сердце кровью обливается (от жалости, от какого-л. душевного страдания); сүрэхпиттэн быстыам дуо ? разве я отрежу кусок от своего сердца? (т. е. лишусь родного, любимого); сүрэх сүрэххэ дылы погов. сердце похоже на сердце (о любви к ближнему); сүрэххэ быһахтаммыкка дылы погов. как ножом по сердцу; эһэ тыҥыраҕынан , эр сүрэҕинэн погов. медведь силён своими когтями, добрый молодец — смелым сердцем; 3) перен. энергия, старание, жажда деятельности; сүрэҕэ бэрт деятельный, трудолюбивый; сүрэҕэ батарбат (или тулуппат) он не усидит на месте (без дела); сүрэҕин баҕатынан по желанию, охотно; сүрэх баҕарар да, сүһүөх уйбат погов. сердцу хочется действовать, да сил не хватает (соотв. видит око, да зуб неймёт); сүрэҕинэн сылдьар а) он старательный, добросовестный; б) он ходит, делает что-л. через силу; күөх сүрэх презр. бездельник, лентяй; сүрэҕэ көҕөрбүт (или сытыйбыт , көппөйбүт ) разг. презр. он совершенно обленился; 4) перен. сердце, центр; Москва — биһиги дойдубут (тэбэр ) сүрэҕэ Москва — сердце нашей страны; туу сүрэҕэ внутренняя воронка у верши; хаппыыста сүрэҕэ капустная кочерыжка; 5) уст. нательный крест, крестик # кус сурэх трус; сүрэҕим өлөхсүйэр (или чаалыйар ) меня тошнит, мутит; сүрэҕим умайар (или өрүкүйэр ) я чувствую тошноту; сүрэҕим ытарҕата ласк. сердце моё, жизнь моя (букв. серёжки моего сердца — обычно о единственном ребёнке); сүрэҕэ бүөлээбит разг. у него одышка от ожирения; сүрэҕэ ылбат или сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр он испытывает отвращение (к какой-л. еде); сүрэх-пэр киирэр разг. я не могу есть жирного (букв. к сердцу подступает); сүрэх уруу кровный родственник; сүрэххин баттат = а) освежаться (выпив, съев чего-л. холодного); б) страдать от сильного похмелья; тарбах сүрэҕэ подушечки пальцев.

эб.
1. Саҥарааччы этэр санаа дьиҥнээҕин күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Выражает усиление говорящим достоверности высказываемой мысли (ведь, же)
Күн күбэй ийэ барахсаны аҥаардас таҥаһа маанытынан, дьүһүнэ үтүөтүнэн эрэ таптаабаттар эбээт. Амма Аччыгыйа
△ Араас дэгэттэрдээх буолуон сөп: бэлиэтээн этии. ☉ Может выражать констатацию факта, представленного в содержании высказывания
Таптыыр үлэҥ ырыа курдук эбээт. Амма Аччыгыйа
Сытар барахсан үчүгэй даҕаны эбээт. Суорун Омоллоон
△ Бигэргэтии. ☉ Может иметь оттенок утверждения
Иитиллибит Ийэ киин дойдум Сымнаҕас, сылаас Сыламнатар сыта-сымара Испэр-быарбар Таайан киирэрин Таптыыбын эбээт, атастаар! Күндэ
Ити, дьиҥэ, эргэ уонна саҥа үйэлэр аҕалаах уолунан, икки хаан уруу дьонунан сирэйдэммит дириҥ идиэйинэй мөккүөрдэрэ эбээт. Амма Аччыгыйа
△ Ылынан, итэҕэйэн өйдөөһүн. ☉ Может выражать убеждённость говорящего в содержании высказывания
Хомуньууһум өрөгөйүнэн өрө көтөҕүллүбүт киһи этэ эбээт кини, норуот бойобуой мохсоҕоло! Амма Аччыгыйа
Сыччах, сыччах онон даҕаны Сыбардаах аар тайҕаны Сөп эбээт аатырдыахха, Сөп эбээт айхаллыахха! П. Тобуруокап
△ Хайааһын буолар күүһүн сөҕүү. ☉ Может выражать восхищение говорящего содержанием высказываемого
Холорук курдук өрө ытыллан ахан эрэр эбээт, кини киһи! Амма Аччыгыйа
Оччоҕо уруккутааҕар ордук улуу өрүһүм күлүмнүү күлэр эбээт! Суорун Омоллоон
△ Хайааһын эмискэ буоларыттан соһуйуу, куттаныы. ☉ Может иметь оттенок удивления, испуга говорящего от чего-л. неожиданного
Ол олордохторуна, арай доҕоор, таһырдьа ким эрэ кэлэн, ааннарын кырбаан лигийбитинэн барда эбээт. Амма Аччыгыйа
△ Сэрэйии. ☉ Может выражать предположение говорящего
Үтүө да сүүрүк буолуохтара эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Эрэмньилээх буолуу. ☉ Может выражать уверенность говорящего
Билигин даҕаны мин аты чэпчэки соҕустук миинэр, бойобуой бинтиэпкэни сөп соҕустук туһаайа тутар киһи сырыттаҕым буолуо эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Кэпсэтээччигэ утары этии. ☉ Может иметь оттенок возражения говорящего собеседнику
Дьэ хата, эйигин хаһан баҕарар билиэм эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Кэпсэтээччини өйдөтөн, ылыннаран этии. ☉ Может выражать старание, стремление говорящего убедить собеседника в чём-л.
Лэглээрин! Мин эйигин сарсыардаттан көрдүү сылдьабын эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Дьаныһан соруйуу. ☉ Может иметь оттенок побуждения говорящим кого-л. к чему-л. «Эн манна кэл эбээт», — диэтэ Дьөгүөрдээн. Амма Аччыгыйа
2. Саҥарааччы этэр санаатын иэйэн, этигэн оҥорон күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное усиление говорящим содержания высказывания (ведь)
Көр эрэ, учуутал уол Сиилиннээх куорат иниспиэктэрин иккиэннэрин хотон тахсыбыт үһү эбээт. Амма Аччыгыйа
△ Араас дэгэттэрдээх буолуон сөп: астыныы. ☉ Может выражать удовлетворённость говорящего содержанием высказывания
Дьэ, көрдүм эбээт кинилэри… Ярославскайы уонна Орджоникидзены. Амма Аччыгыйа
△ Үөрүү. ☉ Может выражать радость говорящего от высказываемого
Дьэ, хата, бу бэркэ көрүстүбүт эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Баҕарыы. ☉ Может выражать желание, надежду говорящего на осуществление содержания высказывания
Бу уонунан тыһыынча ахсааннаах эдэр ыччат ортотугар баар саха уолчаана үөрүү-көтүү, дьол-соргу дохсун сүүрүгэр көтөҕүллэн иһэрбин таба көрбөттөр баҕас эбээт кинилэр! Амма Аччыгыйа
△ Сэтэрээһин. ☉ Может выражать злорадство говорящего по поводу содержания высказывания
Сыллай да үрдүгэр этиҥнээх чаҕылҕан түстэ эбээт. Амма Аччыгыйа
△ Хомойуу. ☉ Может выражать досаду говорящего по поводу содержания высказывания
Бойобуой кыһыл этэрээтигэр киирээри көрдөспүппүн «кырдьаҕаскын» диэн булгуччу аккаастаан тибэн кэбистэ эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Өстүйүү, кэлэйии. ☉ Может выражать злость, презрение говорящего в отношении содержания высказывания. Үһүөйэх киһиттэн биирдэрин куоттара-куоттара, өссө «ураалаахтар» баҕастаахтар эбээт, бу ыттар
△ Сөҕүү, кэлэйии. ☉ Может выражать лёгкое сокрушение, сожаление говорящего
Оо, өлүү эбит дии, куруук ити курдук этэбит эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Оҕону таптаан, кыыһырбыта буолуу. ☉ Может выражать напускную сердитость на ребёнка с оттенком умиления
Билиҥҥиттэн ситтэрбэт эбээт. Амма Аччыгыйа
△ Хоргутуу-кыыһырыы. ☉ Может выражать обиду говорящего
Чэ, баҕар, эн миигин бырах даҕаны. Бу оҕоҕуттан тардыстыбатаҕыҥ баар эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Саллыы, кыраҕыйыы. ☉ Может выражать сочувствие, сопереживание говорящего
«Кулгааҕын үргүөм этэ, мин Баасабын кырбаабыт этэ», — диэмэхтээтэ эбээт. Амма Аччыгыйа
3. Саҥарааччы этиллэр санаалары холботолоон-ситимнээн, быһааран-чуолкайдаан биэриитин көрдөрөр. ☉ Выражает обобщение говорящим нескольких суждений для того, чтобы сделать окончательный вывод
Эн ити Машаны кытта сылдьаҕын даҕаны, мин итиннэ соччо суолта биэрбэппин. Кими эмэ кытта сылдьыаххын, сэлэһиэххин наада эбээт. Софр. Данилов
Кэлэн, оскуолата күлкөмөр буола сытарын көрдөҕүнэ, маҥнайгы омунугар тугу саҥарара, хайдах туттунара биллибэт эбээт. Амма Аччыгыйа
Уруккуну-хойуккуну билбэт адьас атын киһи, оонньуу-күлүү таарыйа, ити курдук эппитэ буоллар син да этэ. Оттон кини барытын билэрэ эбээт. «ХС»