I стельная; кэс ынах стельная корова.
II кэс тыл заветное слово; кэриэс кэс тыл завещание; кэһиллибэт кэс тыл нерушимое святое слово.

стельная (о корове); жерёбая (о кобыле); беременная (о самках нек-рых животных) # буос чаадай бран. толстопузый коротышка.

диал. 1) не поддающийся определению, неопределённый; бу ынах буоһа кытараҕа саараҥы трудно определить, эта корова стельная или яловая; 2) глупый, придурковатый.

I 1) имеющий воду, с... водой, =водный; водянистый; уулаах биэдэрэ ведро с водой; уулаах сир сырая местность; элбэх уулаах өрүс многоводная река; 2) беременная (обычно о самке домашних животных); уулаах ынах стельная корова; уулаах биэ жерёбая кобыла; 3) уст. имеющий примесь меди (о серебре, золоте); уулаах көмүс серебро с примесью меди # уулаах былыт дождевое облако; тяжёлая туча; уулаах отон брусника.
II сонный, сонливый; уулаах киһи сонливый человек; уулаах турбут он ещё сонный (не выспался); ср. уук.

даҕ. Уулаах, иһигэр (киэлитигэр) оҕолоох (үксүгэр кыыл, сүөһү туһунан). ☉ Стельная (о корове), жеребая (о кобыле), беременная (о самках нек-рых животных)
Уолларыллыбыт буос ынаҕы минеральнай туустардаах, битэмииннээх эбиискэлэринэн толору, былааннаммыт рационунан аһатыллар. ТВН ФБНь
Саас хаар халыҥыыр, буос сылгы күөлэһийээри көлөттүөн да сөп. ДьСИи
Буос тайах лаглаҕар талах синньигэс лабаатын ылҕаан сиэн уоһа обугулдьуйар. И. Гоголев
Үүтүнэн иитээччилэртэн барыларыттан индийскэй слоннар саамай уһуннук, ортотунан 21–23 ый устатыгар буос сылдьаллар. ДьДьДь
тюрк. боос, боҕаз
◊ Буос ырҕай кэпс., үөхс. — буос бээгэй. ☉ Толстопузый, толстобрюхий (о богачах)
[Маарыйа:] Ол буос ырҕай [Чоочо] баарына өтөх төҥүргэстэнэр, уот кыымнанар үһүө. В. Протодьяконов
Халлаан да хабырыта ыстаннын, сир да сиҥнэри бардын, Салҕаластыа этэ дуо маннык буос ырҕай [Америка полицейскайа]? Эрчимэн
Аҥала тойон буос ырҕай Адьас ыххай да ыххай. Тойорҕоон ыкта-түүрдэ, Тута таһырдьа үүрдэ. П. Дмитриев

I
даҕ.
1. Кураанах буолбатах; киһи кэһэ сылдьар бычырҕас уунан бүрүллүбүт (сир). ☉ Имеющий значительную влажность, сырой; залитый водой (о местности)
Ньээдирэ уулаах, лээби оттоох алыыны туораан, эрбийэ мастардаах ойуурга тахсыбыттара. Л. Попов
Бырдах уулаах, хойуу оттоох ходуһа сиригэр ордук сытайан үөскүүр. Н. Заболоцкай
Өйдүүгүөн, эн биһиги уулаах окуопаҕа сытан, утуйбакка сылдьан, охсуһуу быыһыгар бу күнү ахтарбытын-саныырбытын. Т. Сметанин
Уулаах араҥаҕа уу таах сыппат. «ХС»
2. Иһигэр оҕолоох, буос (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Стельная (о корове), жеребая (о кобыле), беременная (о самках нек-рых животных)
Дьэ, били тоҕус уулаах биэлэрим сир хараарбытын кэннэ бары этэҥҥэ төрөөтүлэр. Эрилик Эристиин
Кытараабыт ынаҕын атын сүөсүһүттэргэ бэрдэрэр, ол оннугар Даарыйа уулаах ынаҕы ылар. А. Фёдоров
Үөскэх үөскүөҕүттэн оҕо буолан төрүөр диэри кэмин сүөһү уулаах сылдьыыта диэн ааттанар. СИиТ. Кээс, доҕор, атастаһыах. Мин өсүөлүм уулаах, төрөөтөҕүнэ оҕотун ылыаҥ. Я. Козяк (тылб.)
3. Алтан булкаастаах (көмүс туһунан). ☉ Имеющий примесь меди (о серебре, золоте)
[Кыталык] Булуу көмүс буухтаах, Үрүҥ көмүс өрөҕөлөөх, Уулаах көмүс уорҕалаах. Саха нар. ыр. I
[Сайсары:] Истээри эрэ гынар буоллаххына: Оҥоойу буутун улахана Уон сүүс уулаах көмүс буолбут үһү. Суорун Омоллоон
Алтана кыра буоллаҕына аҕыйах уулаах көмүс оҥоһук диэн күндүркэтэн ыарахан сыанаҕа атыыланара. МАП ЧУу
♦ Уулааҕынан (уулааҕынан-хаардааҕынан) көр — уу бычалыйбыт хараҕынан көр. ☉ Смотреть увлажнившимися глазами; смотреть глазами, полными слёз
Маны ааҕан баран, Чүөчээски: «Ии, оҕом эрэйдээх, мин ахтыбат үһүбүн дуо?» — диэн баран, уулааҕынан-хаардааҕынан тула көрөн кэбистэ. Суорун Омоллоон
Мариса [Бурхалей ийэтинээн көрсүһүүлэрин] көрөн аһынан, уйадыйбыт курдук уулааҕынан көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин. Уулаах олорон — үлүһүйэн, умсугуйан, омуннуран туран (кэпсиир, арбыыр). (Өр саҥаран тамаҕа хатар, ол иһин уулаах олорон, дьоһуннанан, уһуннук сэһэргииргэ оҥостон олорон кэпсиир.) ☉ С пристрастием, увлечённо, приукрашивая (рассказывать, хвалить — букв. сидя с водой)
Кэргэттэр кэмэ суох кэпсииллэр, Хамначчыттар харса суох хайгыыллар, Уолаттар уулаах олорон умсугуйаллар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Уулаах табахсыт — дьаарай табахсыт, табахха дьиҥнээхтик ылларбыт табахсыт. ☉ Заядлый курильщик. Уйбаан оҕонньор уулаах табахсыт. Уулаах табахсыттары утары аҕытаассыйа ыытабыт
□ Эн уулаах табахсыккын бэркэ билэбин. И. Гоголев
Молоох оҕонньор баар дии, уулаах табахсыт. Сүүсчэкэтэ буолан эрдэҕэ, хата, оҕонньоруҥ билигин да тэп курдук. «ХС»
◊ Уулаах былыт көр былыт
Дьиэбитигэр тиийиибитигэр арҕаа диэкиттэн уулаах хараҥа былыттар сайылык ойуурун үрдүнэн сабардаан тахсыбыттара. И. Сосин
Болоорхой халлааҥҥа уулаах былыттар халыйа устан бардылар. Н. Абыйчанин
Уулаах отон көр отон. Хотуур ортотун эргин уулаах отон ситэрэ. Г. Угаров
Уулаах отон бэрт киэҥ тарҕаныылаах, хагдарыйбат күөх сэбирдэхтээх, өндөҕөр синньигэс умнастаах, элбэх сыллаах сэппэрээктиҥи үүнээйи. МАА ССКОЭҮү
Уулаах эрбэһин көр эрбэһин. Ордук тарыыһа, ача от, уулаах эрбэһин, хатыы от үүнэллэр. ВДИ ҮөКОБҮ
II
даҕ. Уһуннук, өр утуйар (киһи). ☉ Любящий поспать, сонливый. Уулаах баҕайы киһи. Уулаах дьону сөбүлээбэппин
□ Тур, тур, тур, эн — уулаах дьахтар! Н. Некрасов (тылб.)

аат.
1. Үс саастаах төрүү илик ынах. ☉ Не ´тель, молодая корова (еще не отелившаяся, трехгодовалая)
«Нохоо! Бар, баһырҕастаах бургунаһы хотонтон сиэтэн таһаар эрэ»,— диэн баран, мас кыстыырга сытар сүгэтин ылла. А. Софронов
Туулар тэйгэгэр истээх күрүҥ ынахтарын Лэглээриннэр бургунастара сиэлийэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Кинилэр бөдөҥ сүөһү саамай көтөҕүн быраактанар ыаммат ынахтары итиэннэ төрөөбөтөх бургунастары мэччирэҥҥэ уотарга талаллар. АГГ СУоД
2. Үс, түөрт саастаах бастаан төрөөбүт ынах. ☉ Первотелка (молодая корова 3–4 лет)
[ Хобороос:] Мааҕын ала бургунас аанньа иэппэтэҕэ, улахан Хара кэлбэтэх этэ. А. Софронов
[Дьылыгыс Маайа:] Тукаам, сүөгэй диэхтиигин дуу? Ханна баар сүөгэйбитин этэҕин? Онто суох ити биир бургунаспыт батан кэбистэ, ыаппата. Эрилик Эристиин
Бургунастар адьарайдар, эмиэ ынахтар буоланнар, үүттэрин дуомуттан балтараа буут арыы тахсыбата. Күндэ
♦ Бургунас муоһа булгу барар (булгуруттар) буурҕата (тибиитэ) — олус күүстээх силлиэ. ☉ Сильный, ураганный ветер (букв. такой силы ветер, что рога молодой коровы с треском отпадают)
Эмиэ киирдилэр мин түүлбэр Ньиргиэрдээх сүллэр этиҥнэр, Харылыыр, хабар халлааттар, Бургунас муоһун булгурутар Муҥутуур дохсун буурҕалар. С. Данилов
Бургунас муоһа Булгу барар Сэтинньи сирилэс тибиитэ Саха хамначчытын атаҕар, Күөх от буолан, Тэлгэммитэ. П. Тулааһынап. Бургунас <ынах> муоһа (муостара) булгу (булгурута) тоҥор (барар) тымныыта — олус күүстээх, улахан бытарҕан тымныы. ☉ Трескучий мороз (букв. такой сильный мороз, что рога молодой коровы с треском отпадают)
Тохсунньу кыыдаан дьыбара чыҥкыныы турара, силлээбит сил сиргэ тиийбэккэ муус буолан тобугуруу тохторо... Бу буоллаҕа дии бии бургунас муоһа булгурута тоҥор тымныыта. П. Ойуунускай
Бургунас ынах муоһа Булгу тоҥор тымныытыттан Букатын кыһаммакка Тэҥкэ харыйатын төбөтүгэр Лэкээрийэр буоларым! П. Тобуруокап
Бургунас муоһа булгу барар тымныыта үгэннээн турар. В. Ойуурускай. Бургунас <ынах> муоһун курдук (муоһунуу) — сааһынан, өйүнэн, күүһүнэн, кыаҕынан тэбистэҥ курдук. ☉ Как равные по возрасту, уму, силе и т. д. (букв. как два рога молодой коровы)
Оҕонньордоох эмээхсин Сыры-сыллатааҕы Уоллаах кыыс оҕолоро Эрбии тииһин курдук Эмдэйсэмдэй эрбэлдьиһэн, Бургунас муоһун курдук Эгил-тэгил улаатан Эрдийэн истилэр. П. Ядрихинскай
Олус омтуорбакка, аймана-саймана барбакка, бургунас ынах муоһун курдук тэҥҥэ санаһан, доҕордоһон — эйэлээхтик бииргэ олоруҥ. Болот Боотур
Уоллаах кыыс ити курдук үрэх баһын хараҥа тыатын быыһыгар бургунас ынах муоһунуу, үөрэ-дьүөрэ, тэҥҥэ үүнэн испиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Кытарах бургунас — төрөөбөтөх бургунас. ☉ Не´тель; яловая трех-четырехтравая корова
Сарсыҥҥытыгар Ыстапааннаах ынах ыытарга кытарах бургунастарын хотоҥҥо баайан хааллардылар. А. Софронов. Тиҥэһэ бургунас — үһүс күһүнүгэр сылдьар бургунас. ☉ Не´- тель третьей осени (трехгодовалая корова)
Сыкына эмээхсин туран, Сыһыы сиигин оймоото, Тиҥэһэ бургунаһы булан, Титиик диэки сайдаата. С. Васильев. Туҥуй бургунас — биирдэ төрөөбүт бургунас. ☉ Молодая корова, отелившаяся первый раз
Туҥуй бургунас Тордохтоох тобураҕын Туһаайан эрэбин, Чэбдик эриэн бургунас Астаах арыытынан Аһатан эрэбин, Аартыгыҥ аанын ас, Аан алаһаны тэлэй! С. Зверев
Тутум салаа оту тутуһан көрөр, ол татым астаах-үөллээх ыарахан сылга, бары ньирэйдэрин торолутарын таһынан, туҥуй бургунастарыттан тоҕус сүүс алталыы киилэ үүтү ыабыта. С. Федотов
Елена Терентьевна тупсарылла илик олохтоох боруода ынахтартан, туҥуй бургунастартан өлгөм үүтү хайдах, ханнык ньыманан ыырын туһунан кэпсиир. «Кыым». Уулаах бургунас — буос (буоһаабыт) бургунас. ☉ Стельная молодая корова (первотелка)
Быйыл дьонноруттан уулаах бургунаһы ылбыттара. И. Гоголев
Сарсыныгар Хоту Ытык Хайаттан ыҥырыа эриэн дьүһүннээх, үс саастаах эриэн уулаах бургунаһы булан аҕалбыттара. БИГ ӨҮөС