отправляться (далеко); странствовать; ыраах быралый= уйти далеко; өр быралыйда он отлучился надолго; ср. быраҕыр =.

удаляться (от места жительства); скитаться, странствовать; кини ыраах сирдэринэн тэлэһийдэ он скитался по дальним странам; мин дьиэбиттэн тэлэ-һийбитим ыраатта я давно уехал из дому.

уходить, уезжать; удаляться (из родных мест); ырааҕынан быйаһыйа сылдьар киһи человек, покинувший родные места; быдан сирдэргэ быйаһый = фольк. уходить в далёкие страны, отправляться странствовать; бар дьоҥҥуттан быйаһыйыма фольк. не чурайся своих родных и близких.

туохт. Дьиэттэнуоттан, төрөөбүт ыыртан тэлэһий; үгүстүк айаннаа, кэл-бар. ☉ Много скитаться, странствовать; не задерживаться дома, бродить без дела
Дьэлликтии үөрэммит сүрэҕи Бэл ииппит биһигэ тохтоппот. С. Данилов
Аҕыс сылга дьэлликтээн, Арай, быйыл көһүннүм. Таллан Бүрэ
Бу кыыс оҕолорун көрбөккө, эмиэ дьэлликтии сылдьыбыт. В. Гаврильева. Тэҥн. дьэллигир

туохт. Тэй, ыраат (төрөөбүт-үөскээбит, олорор сиргиттэн); кэрий, ыраах сырыт. ☉ Отдаляться от места проживания; скитаться, странствовать
Тэлгэһэм иһиттэн тэлэһийэн киэҥ, ыраах сирдэри кэрийдим. И. Чаҕылҕан
Уончалаах улдьаа мэник сылдьаммын Бу тиэргэнтэн тэлэһийбитим. Баал Хабырыыс
Билигин, сайын кэлэн, дьиэбиттэн арай бу тэлэһийдим. Н. Түгүнүүрэп

туохт. Ханна, кимҥэ эмэ элбэхтик сырыт, биир сиргэ эбэтэр биир сиринэн төттөрү-таары кэл-бар, сыбыытаа. ☉ Много раз, постоянно посещать кого-л. или какое-л. место, ездить, ходить туда-обратно
Тимир иҥэһэлээхтэр тиэстибиттэр, алтан иҥэһэлээхтэр айгыстыбыттар (өс хоһ.). Кини күнүстэри-түүннэри массыынатынан Дьокуускай куорат уонна холкуоһун икки ардыгар тиэстибитэ. Софр. Данилов
Сайыны быһа [Ноолурдаахха] дьон бөҕө тиэһиннэ. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. тегзин, тезгин ‘вращаться, кружиться; обходить, бродить, странствовать’

туохт. Такымнаргын күүскэ накыҥнат (хаамаргар). ☉ Сильно подгибать колени (при ходьбе)
Сорук Боллур уол Ойон киирэн Аан таһыгар Арылы тойон оҕонньор иннигэр Дугдурус гына тура түһэн баран, чуо-бааччы доҕуйан, Сүгүрүйбэхтии турда. П. Ядрихинскай
Тарбаҕын лыс гыннаран баран, сототунан оонньоон, курусуунанан дугуйан, хааман доҕуйан барда. «Чолбон»
△ Атахтаргын накыс гыннаран бокулуоннаа, тоҥхой. ☉ Поклониться, согнуться в поклоне, подогнув ногу
[Кыыс] нусхайа тобуктаан, бүк түһэн доҕуйан …… уҥа илиитигэр тутан аҕалбыт туос оҥоойуктан эмтээх илгэни [Куралай Кустукка] айаҕар кутта. Д. Апросимов
△ Атахтаргын биир кэм имигэстик накыҥнатан хамсан, эккирээ (хол., оһуокайга). ☉ Двигаться ритмично и слегка склонившись вперед, приседая (напр., в танце)
Доҕордуура дьоннорум, Тойугунан туһулаан Туойан, доҕуйан иһиэҕиҥ! Саха фольк. Оһуохайдыыр оонньууну Оторсуннаах алааһын оройугар доҕуйан Оонньоон-күлэн көрүөҕүҥ! С. Зверев
[Эбээннэр] Атаҕы дьүөрэлээн доҕуйан Ачаттан тирэнэн тэйбиттэр. С. Дадаскинов
♦ Тобуккунан доҕуй - сатыы тэлэһийэ хаамп; кэрийэ сырыт. ☉ Скитаться, странствовать (пешком)
Тоҕус уон үрэҕи Муустаах далайтан Соҕуруу Дьугдьуурга диэритин Тобукпунан доҕуйбут …… Муҥутуур Мутуктуур Тарбааскын Мин ахан буоллаҕым ини дуу?! Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Тус туһунан үгүс сиргэ эбэтэр туохха эмэ аахтара сылдьыталаа. ☉ Обходить, объезжать когочто-л. поочередно с определенной целью
Муҥ маһы кэрийбэт, киһини кэрийэр (өс ном.). Биһиги экскурсиялаан, дьоллоох, мичиктээх Украинаны кэрийэ сылдьабыт. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски күрээтэҕин күн быһытын туох баарын барытын кэрийдэ. Суорун Омоллоон
Саҥа хаһаайын сирин-уотун кэрийэн көрөн баран, ресурсата мөлтөх эбит диэн түмүккэ кэлбитэ. «Кыым»
2. Туох эмэ кытыытынан, тугу эмэни кыйа бар, бара тур. ☉ Идти, ехать, плыть мимо чего-л., по краю чего-л.
Кинилэр үрдүк хара сыыры аннынан кэрийэ устан истилэр. Эрилик Эристиин
Иччитэх балаҕан оҕуруотун кэрийэ сүүрэн иһэн көрдөҕүнэ, күөрт ыт дьиэ анныгар олорор эбит. М. Чооруоһап
Кумах кытылы кэрийэ, икки киһилээх лаппаҕар мас тыы долгуҥҥа күөрэҥниир. ПН ТОК
3. Туох эмэ кытыытынан, тугу эмэни кыйа субулун, бара тур (хол., суол, үрэх о. д. а.). ☉ Протянуться, пролегать вдоль, около, мимо чего-л. (напр., о дороге, речке)
Сыарҕа суола тыа саҕатын кэрийэ барда. Ф. Захаров
Айаннарын суола биһиги олбуорбутун кэрийэн ааһар. Эрилик Эристиин
Уҥа диэки истиэнэни кэрийэ барар ороннор, улахан аһыыр остуол тураллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Тугу эмэни кыйа, туох эмэ кырыытынан сыт, тур, баар буол. ☉ Протягиваться, пролегать, выстраиваться вдоль чего-л.
Таастары тиэйэн аҕалан дьаарыстаан оҥоһуллубут баррикадалар олбуор эркинин кэрийэ кыстана сыталлар. Эрилик Эристиин
4. көсп. Киһиттэн киһиэхэ тарҕанан, эргийэ сырыт (хол., кэпсээн, сонун, сурах). ☉ Переходить из уст в уста, распространяться устным путем (напр., о молве, слухах)
Моһоллоох ойуун кэпсээнэ ыаллар дьиэлэрин кэрийдэ. М. Доҕордуурап
Кыыс кэлбитин бастакы субуотатын кэнниттэн бөһүөлэк ыалларын …… маннык кэпсээн кэрийбитэ. Э. Соколов
♦ Ыалы кэрий эргэр. — ыал устун бар, умнаһыт кумалаан буол. ☉ Идти по миру, нищенствовать, попрошайничать
«Бэйэм буоллахпына бу ыалы кэрийэн кумалаан буола сылдьабын», — диэн баран эмээхсин …… үҥэн боҕуйан кэбистэ. Эрилик Эристиин
[Тоокуй] бэйэтэ ойоҕунаан ыалы кэрийэн аһыыллар. Күндэ. Тэҥн. ыал устун бар (сырыт)
◊ Сыҥаһаны кэрий эргэр. — сабыссаҥа атахха уйуттар буолан, тутуһан хаамп (былыргы дьиэҕэ орон сыҥаһатыттан тутуһан оҕо маҥнай хаама үөрэнэрэ). ☉ Начинать ходить, делать первые шаги, держась за края лавки (старинной якутской юрты — о ребенке)
Сыҥаһаны кэрийбиппэр Сыччыыйдара буоллум. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сыҥаһаны кэрийэр эрдэхпиттэн Эриэн бургунаһыҥ үүтүн испитим. П. Тулааһынап
ср. др.-тюрк. кез ‘ходить, бродить, странствовать’, монг. кэрү ‘шататься, странствовать’

I
туохт. Ойуолаабакка, атахтаргынан олбу-солбу хардыылаан, түргэнник бар, айаннаа (ордук сылгыны этиллэр). ☉ Бежать рысью, рысить
Кинилэр [биэлээх кулун] иккиэн үөрдэрин диэки сиэлэ турдулар. Суорун Омоллоон
Кырдьаҕас ыт барар суолларынан сиэлэн нэмирийдэ. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор атын муоһатын хамсатарын кытта, ат сиэлэн атаралаабытынан барда. Н. Якутскай
♦ Сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта көр сиик I
[Дарыбыан:] Былыр мин эмиэ оройбунан көрө сылдьарым саҕана, арыгынан утахтанан, хаартынан харахтанан сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт бэйэм. Н. Туобулаахап
Ол сылдьан сииккэ сиэлбиттэрэ, хаарга хаампыттара үгүс ини. «Кыым»
ср. др.-тюрк. йел ‘скакать, мчаться; странствовать’, кирг. жел ‘бежать трусцой, лёгкой рысью’, тув. чэл ‘поезжай рысью’
II
аат. Сылгы уонна сорох кыыл саалыттан (моонньун үөһээ кырыытыттан) аллара намылыччы үүнэн түһэр кыл түүтэ. ☉ Грива
Оҕустан охторгор муоһуттан тутус, аттан суулларгар сиэлиттэн харбаа (өс хоһ.). Ананий соноҕоһу сыҥааҕыттан тутан туран, сиэлин тараата. М. Доҕордуурап
Эбэтэ үрүҥ уонна хара өҥнөөх сылгы сиэлиттэн уһун ситии хатара. Г. Угаров
◊ Дулҕа сиэлэ — дулҕа төбөтүгэр үүнэр үкэр от. ☉ Осока дернистая
Чөркөйүм төбөтүн оройунан дулҕа сиэлигэр батары түһэн, хамсаабакка сытара. Далан
Ынахтар хаар анныттан тахсыбыт кур дулҕа сиэлин үргээн турдурҕаталлар. Н. Заболоцкай
Сайын дулҕа сиэлин тиниктээн, Алдан кытылыгар оттообуппут. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. йал ‘грива, загривок’, каракалп. жал ‘грива’, тув. чал ‘грива’

туохт.
1. Күүскэ охсулун, тыастаахтык дьалкылын (уу балкыырын туһунан); дибилийэ тыастаахтык уһун, сүүрүгүр (үрэх, өрүс туһунан). ☉ Громко плескаться, биться, ударяться о что-л. (напр., о волнах); с большой силой и шумом протекать где-л., впадать куда-л. (о речке, реке)
Эппэҥниир, түллэҥниир, мэҥийэр байҕалым Эҥсиллэр, дьалкыллар балаһа бааллара Орулаан, барылаан, күрүлээн кэлэннэр, Очуоска иҥнэннэр, кэтиллэ түстүлэр. Күннүк Уурастыырап
Элиэнэ эбэм Иирэтин саба, Үрдүнэн охсо Эҥсиллэн киирдэ. Эллэй
Эппэҥнии, аҕылыы сытар Эҥсиллэр хотун муора Балысхан баалын мунньар Балкыыра тосту-туора. А. Бродников
Кыыс Амма эҥсиллэн, эҥээттэн кутулунна Алдан эбэҕэ. «ХС»
2. Ыраахха диэри уһуннук дуораһыйан, бара тур (хол., ырыа). ☉ Разноситься, раздаваться, звучать громко и раскатисто (напр., о песне)
Дагдаҕар Баатырдаах Чогдоон Бөҕө хаһыылара, көҥдөй маһы охсон көбүргэтэллэрэ тыа баһынан эҥсиллэн ырааттар-ыраатан киирэн бара турбута. Далан
[Тася] уол оҕолуу күүстээх куолаһа, чуумпу тыа салгынын тоҕо силэйэн өссө улаатан, ыраах эҥсиллэ турда. Л. Попов
«Ураа!» хаһыы модун дорҕооно …… Өлүөнэ эбэм эҥээрийэр киэҥ хочотун үрдүнэн эҥсиллэ дуораһыйда. В. Протодьяконов
3. Киһи хараҕа ыларынан ыраахха диэри тэнийэн, нэлэһийэн бара тур (киэҥ нэлэмэн сир туһунан). ☉ Простираться вдаль и вширь, стелиться, насколько хватает глаз (о широкой долине, безлесном пространстве)
Кыыс Хотун киэҥ Кыталыктааҕын кэриччи көрүтэлиир. Ырыых-ыраах эҥсиллэн, тумарыктыйан барара үчүгэйэ бэрт. А. Сыромятникова
Туундара, туундара, Мин тулам тумара, Эргиччи маҥан хаар, Эҥсиллэр киэҥ куйаар. И. Федосеев
[ССРС] хотугу диэки өттүгэр Хотугу муустаах муора эҥээригэр …… уорааннаах салгыннаах туундара балаһата эҥсиллэн барар. БИД
4. кэпс. Ырааҕынан тэлэһийэн сырыт. ☉ Скитаться, бродить, странствовать по земле, дальним странам
Онон-манан эҥсиллэн сылдьар. ЯРС
Дьэ, уол оҕото! Саас Аммаҕа баара, билигин куоракка эҥсиллэн кэлбит. Күрүлгэн