сущ
судьу, биргинэх

көр субурҕа
Уһун субурҕан буруо тыыннаах, Уот булкуур сүрэхтээх Улуу-дьаалы борохуот аал Обургуга олордум. Өксөкүлээх Өлөксөй
Субурҕан уотунан батталы сотоору, Сурдурҕас буулдьабыт көтөрө. Эллэй
Тоҕус судьу кус оһоҕоһун Субуйа тарпыт курдук Субурҕан хара аартык Суккуллар куолаҕайын устун Супту көтөн сурулаата. Күннүк Уурастыырап

аат., түөлбэ. Кылгас уктаах, икки харыс кэриҥэ уһуннаах, кэтит батыйа курдук быһыылаах быһах. ☉ Охотничий нож, похожий на пальму, с более широким остриём, длиной в две пяди
Уол хотохоонун сулбу тардан ылан, таһырдьа ыстаммыт. СТС. Хоту халлаан улаҕата Хотохоон батыйа биитин курдук Кубарыйа сырдыытыгар Судьу-бараан түүннэрэ Долуой баранан хаалла. Д. Говоров
ср. эвенк. кото ‘пальма (ножевидный клинок на длинном древке)’, п.-монг. китуҕа ‘нож’, бур. хутага, хотиго ‘нож’

I
туохт.
1. Үтэһэҕэ тугу эмэ (балыгы, эти) тис, оннук тиһэн уокка сырайан буһар, үт. ☉ Нанизывать на рожон что-л. (мясо, рыбу), жарить таким образом на огне
Уолаттар күөнэх бөдөҥүн талан үөлбүтүнэн бардылар. Амма Аччыгыйа
Икки үтэһэҕэ сыалаах эти толору үөлэн кэбистэ. И. Гоголев
[Кутааҕа] чэй өрүннүбүт, алыһар уонна эт үөллүбүт. И. Данилов
2. Кими эмэ (хол., өстөөҕү) уһуктааҕынан батары, дьөлө ас, оннук анньан өлөр-өһөр. ☉ Проткнуть, пронзить кого-л. (напр., врага) чем-л. острым, колющим, убить кого-л. таким образом
Икки саллаат биир саллааты икки өттүттэн өрө үөлэннэр уокка умса бырахпыттар. П. Ойуунускай
«Бу чолоҕор киһини үөлэн кэбиһээри гынна!» — ити аата эриллэ хаппыт соҕотох муостаах саадьаҕай ынаҕын кытта этиһэр. Амма Аччыгыйа
[Артём:] Ньиэмэс талаанньыттарын харса суох кыдый, өргөскө үөл. В. Протодьяконов
ср. бур. үлхэхэ ‘нанизать; низать’
II
даҕ. Хата-иинэ илик, сүмэһинин, сиигин ыһыктыбакка дьиҥ бэйэтинэн сылдьар (хол., үүнэн турар эбэтэр саҥа охторуллубут мас). ☉ Не потерявший свежести, сырой, влажный (напр., о растущем или свежесрубленном дереве)
Күөрэ-лаҥкы түһэн турар куруҥах мастары үрдүлэринэн үөл тииттэр үөһээ халлааҥҥа өрө өрөһөлөнөн тахсан тураллара. Күндэ
Кэрдиллибит бэрэбинэ төрдүгэр хатырык суллуур биилээх үөл титирик тоһоҕо туруору анньыллан турара. Суорун Омоллоон
Үөл маска эрбии кыбытара сүрүн. Н. Босиков
Куобах суорҕана үөл тирии курдук ыараата. «ХС»
♦ Үөл дабархай сүүрдүө суоҕа — туох да туһа тахсыа суоҕа, туох да буоссата суох буолуо. ☉ Нет никакой пользы, проку
Бу дьоннорго суруйаммын, Үөл дабархай сүүрдүө суохпун. Баал Хабырыыс
◊ Үөл кус — уу куһа (ууга уһуннук умсар, дириҥ ууга олохсуйар кус: орулуос, судьу, умсаах, анды о. д. а.). ☉ Общее название нырковых уток
Үөл кустар кэлбиттэр — сорох дьыл эрдэлиир эбиттэр. Күннүк Уурастыырап
Олохтоохтор андылаах үөл куһу эрэ бултууллара. «ХС»
Күөлгэ үөл кус толору да, ону отой ыппаттар. Көтө сылдьар бөдөҥ куһун талан бултууллар эбит. Дылбаны
ср. др.-тюрк., тюрк. өл ‘влажный, мокрый’

I
аат.
1. Киһи куйахатын саба үүнэр, кэмиттэн кэмигэр кыргыллар түү. ☉ Волосы
Даша икки хараҕын быһа симэн баран, баттаҕа бураллаҥныы түһүөр диэри эрчимнээхтик илгистиммэхтээн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Нарынчай тарбахпар Тарааххын ылыаҕым, Ньалҕархай, сымнаҕас Баттаххын тарыаҕым. Күннүк Уурастыырап
Валерий Иванович хоноччу туттубут, көбүс-көнө уҥуохтаах киһи. Өрө тарааммыт кугас баттахтара чанчыгын диэкинэн кырыарбыттар. Л. Попов. Тэҥн. суһуох
ср. тув. баш дүчү ‘волосы’
2. Кыыл, көтөр төбөтүгэр баар хойуу чөмөх түү. ☉ Густая шерсть на голове животного или перья на голове птицы
Куобах баттаҕа истээх сон. —Күөх баттахтаах Көҕөнүктүүр куһум. Өксөкүлээх Өлөксөй
Таба баттаҕа бэргэһэ. Амма Аччыгыйа
Баҕанаҕа кус баттахтара сыһыарыллыбыттар, саа ыйанан турар. И. Гоголев
♦ Баттаҕа да тиийиэ суоҕа кэпс. – наһаа элбэх, элбэххэ турар (төлөбүр), онно тиийэр үбэ суох. ☉ Расплатиться невозможно (настолько залез в долги), платить не в силах (букв. не хватит волос на голове)
Дьэкиимдэ өбүгэтин саҕаттан хамначчыттарын, чаҕардарын хамнаһын төлүүр буоллаҕына, үүнэр баттаҕа да тиийиэ суоҕа, төһө да баай буоллун. А. Сыромятникова. Баттаҕа маҥхайыар диэри – улаханнык сааһырыар диэри (акаарытынан хаалбыт, өйдөммөтөх) ☉ До седых волос (не образумиться)
Бу оҕонньор баттаҕа маҥхайыар диэри дьээбэтэ тоҕо сүрэй доҕор! «ХС». Тэҥн. бытыгын быһа үктүөр диэри. Баттаҕын үргээ – кими эмэ үчүгэй аҕайдык үөрэтэн, кэһэтэн биэр. ☉ Проучить как следует кого-л., дать выволочку (букв. оттаскать кого-л. за волосы)
Мин, кыра уол, бу ходуһаны ортотунан хортууспунан дэйбиирдэнэн истэхпинэ, [баай эрэ киэбирбит бэйэтэ] отууттан тахсан: «Оту тоҕо тэпсэҕин?!» – диэн ыга көбүөлээн баран, туттаран ылан баттахпын үргээбитэ. Амма Аччыгыйа
Ыраахтааҕы баарына кини аҕатын Уйбааскы аҕата Бүөтүр оҕонньор баттыырын, кини баттаҕын үргүүрүн өйдөөтө. «ХС». Баттаҕыҥ маҥхайарыгар тиий – кырдьар сааскар тиий. ☉ Дожить до седин (при этом заниматься чем-л., не подобающим возрасту)
Аччыгый киһини күлүү гынан эрдэххит дии! Мин курдук баттаххыт маҥхайарыгар тиийдэххитинэ этэрбэскитин харсыһыннараҥҥыт, дьон көрөн күлүөхтэрэ. «ХС»
Оннук дьиктини бу баттаҕым маҥхайарыгар тиийдим да көрө иликпин. М. Доҕордуурап
◊ Баттах кырыйааччы (кыргааччы) – баттаҕы кырыйар, бүрүчүөскэни оҥорор идэлээх киһи. ☉ Парикмахер
Дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэринэн, дэриэбинэҕэ суох баттах кырыйааччы. Н. Босиков
Кавуцкай Дьокуускайга олохсуйан баттах кыргааччынан үлэлээбитэ. П. Филиппов
Биир суолу чуолкайдык өйдөөтүм – баттах кырыйааччы буолартан мүччүрүйбэт буоллахпыт. «ХС». Туой баттах – туой курдук араҕастыҥы дьүһүннээх баттахтаах, умсаах кус бииһин ууһа. ☉ Желтоголовка (вид утки)
Булка Жирков …… үйэтигэр биирдэ тыһы туой баттах куһу күөрэтэн түһэрэн хайҕаммыттаах. Н. Габышев
Туой баттах, судьу, туотаайы – туох кус суорда бары кэлбит. Күннүк Уурастыырап
II
баттах сарын – кэтит, модьу сарын. ☉ Широкие, могучие плечи (косая сажень в плечах)
Быыра быччыҥнаахтарым, Баттах сарыннаахтарым, Даарда буурайдарым Бэттэх буолуҥ эрэ. Саха фольк. Баттах сарыннаах, Ньыгыл борбуйдаах …… Оҕуруктаах куораан далай ытыстаах. Ньургун Боотур
ср. тюрк. балдак ‘клюка, на которую опирается хромой’