аат., үрд. Ыраах, ыарахан, сындалҕаннаах айан (айаны улуутутан ааттааһын). ☉ Дальняя, многотрудная путь-дорога (почтительное название трудной дороги)
Айанхаан аартыгын арыйан аастыбыт. Былыппыт суйдаммыт, тыалбыт нуурайбыт. М. Джалиль (тылб.)

көр атыгыраа
Киһитэ сүр эйэҕэстик мичээрдээн, ыраас тииһэ ытыгыраан, киэҥ хараҕа эрилийэн олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Оҕолор атахтарын тарбахтара бытыгыраабытынан, систэрэ дэдэйбитинэн, ойоҕосторо ытыгыраабытынан, тимир оһох тула түмсэллэрэ. С. Тумат
Тиит силистэрэ тобулуттан тахсан, кырыһа суйдаммыт буор үрдүгэр ытыгыраабыттар. «Чолбон»

прил. сыгынньах кэриэтэ; суйдаммыт кэриэтэ, харалаан бүппүт кэриэтэ.

таарбай диэнтэн атын
туһ. Кыһыл тараах кырааскалаах, туора-маары тимиринэн таарбайыллыбыт улахан дьааһыктар көмүһү, түүлээҕи, харчыны ыйыстан тураллар. Амма Аччыгыйа
Мэйии аска мэлдьи наадыйар — киниэхэ атын уорганнарга холоотоххо, уон төгүл элбэх ас наада. Ол иһин мэйии тымырынан хойуутук таарбайыллыбыт. КЗА АҮө
[Сэбирдэхтэрэ] суйдаммыт кырдьаҕас липа мастар күлүктэрэ хаарга, ыллык суолга түһэн, таарбайыллан сыталлар. Л. Толстой (тылб.)

аат. Үрэх кытыытын таптаан үүнэр көҥдөй үөстээх ньолбоҕор сэбирдэхтээх талахтыҥы үүнээйи. ☉ Таволга
Суйдаммыт тамылҕаннар быыстарыгар кыһыҥҥы курупааскылар таарбайа хаампыттара. Амма Аччыгыйа
Сииктээх салгын бүрүйбүт дулҕалаах, тамылҕаннаах үрэх толоонун үрдүнэн түптэм буруота унаарыйа устубута. Н. Якутскай
Аатырбыт аҥаат-муҥаат алаастарым, Тамылҕаннаах Таатта үрэҕим. И. Эртюков
др.-тюрк. табылху, уйг. тевилҕа, хак., кирг. табылҕы

даҕ.
1. Атыттардааҕар итэҕэс тутуллар, атаҕастабылга сылдьар; абааһы көрүллэр (ким эмэ). ☉ Нелюбимый, отверженный, изгой в собственной семье, находящийся в опале (о ком-л.)
Сэмэн көйгө уола ньаллырҕай саҥалаах. Амма Аччыгыйа
Ыал көйгө кыыһа. М. Тимофеев
2. Аанньа ахтыллыбат, күндүтэ суох (туох эмэ). ☉ Не пользующийся уважением, незначительный, несущественный, недорогой (о чем-л.)
[Музейга] Көрбүт үгүс Көйгө, күндү малларбыттан Манна, Тааһа-оҕуруота суйдаммыт Мас матааччах баар. К. Туйаарыскай
Көкө-буурай аймаҕым Көйгө аатын киэргэтэр Күөмэйдэниэх этилэр! И. Чаҕылҕан

даҕ.
1. Булкааһа суох биир күрүс чаҕылхай (дьүһүн туһунан). ☉ Очень яркий, насыщенный (о цвете)
Таалай талба хонуулардаах Мэндээркэй хайатыгар Бэрдьигэс маһыгар Бэдэр кыыла Бэйбэйэ сиэлбит эбит. Нор. ырыаһ. [Абааһы уолун] Күөх таалай тыла Күлүпүс гына түстэ, [сыыҥын] Сапсырыйан баран Салбанан кэбистэ. П. Ойуунускай
2. Ириэнэх, ууллаҕас (хаар, сир туһунан). ☉ Талый, оттаявший (обычно о земле, снеге)
Хаара суйдаммыт таалай толооннорго ынах, сылгы сүөһүлэр үөрүнэн көҥүл бардылар. Бэс Дьарааһын
Талба, талыы булдунан Таалай сааһы көрсүөҕүҥ, Күннүү үрдүк кыайыынан Күндү сааһы көрсүөҕүҥ. Т. Сметанин

аат. Саҥа түспүт чараас сыа хаар. ☉ Пороша
Аҕыйах хонукка көмнөҕө суйдаммыт ойуурунан, саҥа кыраһа хаарынан хаамар ама туохха тэҥнээх буолуой? Софр. Данилов
Бөлүүн түспүт саҥа кыраһаҕа сабыллан, эбэ үп-үрүҥ, муус маҥан буолан, ол илиҥҥи булгунньаҕы сыттанан нуктуу сытарга дылы. Н. Заболоцкай
Кыра оҕо атаҕын суолунан Кыраһа кырса ойууламмат буоллаҕына, — Кырпай хаар түспэтин даҕаны. С. Васильев
Бөлүүн кыраһа хаар түһэн суолу-ииһи чараас үрүмэлии бүрүйбүт. «Кыым»
△ Сири эрэ сабар, туртатар, маҥнайгы чараас хаар. ☉ Первый снег
Кытыт биэни Кыыс бэрбээкэйинэн Кыраһа хаар түспүтэ. П. Ойуунускай
Күһүҥҥү маҥнайгы кыраһа хаар Саха тыа кыраайын маҥхаппыт. Эллэй
Кыраһа хаар түстэр түһэн, Кыһын буолан испитэ. Күннүк Уурастыырап
◊ Көмүк кыраһа — хойуутук, өлгөмнүк түһэр хаар. ☉ Густой мягкий снег, густой снегопад. Түүмэх кыраһа — кыыдамнаан түһэр хаар. ☉ Редкая, негустая пороша, едва покрывающая землю; слабый сверкающий снегопад. Үүт кыраһа — кыра кыырпахтаах хойуу тунаархай хаар. ☉ Мелкий густой снегопад (букв. молочный снег)
Тоҕус уолгут ортотугар төрөөбүт, Үүт кыраһа хаарга Үктэммит суола көстүбэт Үрүҥ Үүкэйдээн …… Албан аатын ааттаан кэллим. ТТИГ КХКК
ср. казах. караша ‘первый снег’

1. прич. от обнажить; 2. прил. сыгынньах; видна её обнажённая шея кини сыгынньах моонньо көстөр; 3. прил. (лишённый листвы) суйдаммыт, харалаабыт; обнажённые деревья харалаабыт мастар; 4. прил. перен. (явный) көстө сылдьар, аһаҕас.

1. прич. от оголить; 2. прил. (голый) сыгынньах; 3. прил. (лишённый листвы, хвои) суйдаммыт, харалаабыт; оголённые деревья харалаабыт мастар; 4. прил. (лишённый растительности) халтаҥ, үүнээйитэ суох; 5. прил. (лишённый покрывающего слоя) сыгынньах, халтаҥ; оголённый провод сыгынньах провод.