лететь со свистом (напр. о стреле); ср. суйулаа =.

салай диэнтэн атын
туһ. Татаар тыллаах Таба эппэтин! Саха саныаҕынан Саргыҥ салалыннын! П. Ойуунускай
Массыына супту суйулаан иһэн, эмискэ туормастана түһээт, туора салаллан таҕыста. П. Аввакумов

суйулаа диэнтэн холб. туһ. Сымсаҕай хараҥаччылар эмпэ сыыр үөһэ, киинэҕэ көстөр үөрэх истребителлэрин курдук, суйулаһа көтөллөр. Р. Баҕатаайыскай
Хотоолго чугаһаан эрдэхпитинэ, үрдэлтэн аракыаталар суйулаһан таҕыстылар. Н. Кондаков

араллааннаа диэнтэн холб. туһ. Сотору сыарҕалар үүннэр-үүнэн, эргичийэн-кулахачыһан, кэнники ыт буолан араллааннаһан, үрэр маргыар саҥалара ньаргыспытынан кэлэр. Н. Заболоцкай
Хас уонунан сылларга кини [таас билиитэ] устун хаайыылаахтар хааман араллааннаспыттарай, башмактарынан сурдурҕаабыттарай! Ю. Чернов (тылб.)
[Киһи санаата] Тимир дьиэрэҥкэй үөрбэ буолан Аллараа дойдуга супту суйулаан киирэн Амырыын абааһылары кытта араллааннаһар. И. Гоголев

туормастаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Иирсибит саптан иннэ туормастанар, Интригантан үлэ-хамнас харгыстанар. Р. Баҕатаайыскай
Массыына супту суйулаан иһэн, эмискэ туормастана түһээт, туора салаллан таҕыста. П. Аввакумов
И.П. Павлов ньиэрбинэй систиэмэ киһи утуйар кэмигэр «кэлимсэ» туормастанан, сынньанар диэн турар. ОАП ОДьТС

аат. Чабырҕай икки чанчык икки ардынааҕы миэстэ. ☉ Часть черепа от уха до лба, висок
Назар биир бэйэтинээҕэр улахан уолу алҕаска сутуругунан чэчэгэйин тобулу охсон өлөрбүт. Болот Боотур
Хачыгыр чэчэгэйигэр уһуктаах төбөлөөх мас оноҕос супту суйулаан кэлэн саалла түһээт, төттөрү тэйэн умайа турар оһоххо түһэн хаалла. Эрилик Эристиин
— Хайдах-хайдах баҕайыный… — диэн кини икки чэчэгэйин тутта-тутта ботугуруура. В. Гаврильева
ср. каракалп. шеке, кум., уйг. чеке ‘висок’, п.-монг. чечегей ‘зрачок’

I
лыҥкынаа диэнтэн холб. туһ. Көмүс былыт кытыытыгар Көтөн тахсыҥ, кыталыктар! Кыҥкынаһыҥ, лыҥкынаһыҥ! Кынаккытын кылбаҥнатыҥ! П. Тобуруокап
Дьокуускай сэттэ таҥараларын дьиэлэрин куолакаллара …… Уол уонна Аҕа таҥаралара ааттарын алҕаан лыҥкынастылар. П. Филиппов
Охтоох саалар тыйыс кирсилэрэ лыҥкынастылар, оноҕос маһа суйулаата, ытыалаһыы буолла. Н. Абыйчанин
II
даҕ.
1. Лыҥкынаан иһиллэр, лыҥкыныыр тыастаах. ☉ Звонкий, звучный, серебристый (напр., о колоколе, голосе)
Кремль чаһытын лыҥкынас тыастара дуораһыйдылар. Л. Попов
Татьяна өр саҥата суох таалан олордо. Онтон били лыҥкынас куолаһа кэһиэҕирэн кэллэ. М. Попов
2. Кытаанах, тыҥ буолан чуордук доргуйар, чуор тыастаах. ☉ Звонкий, гулкий (напр., о морозном воздухе)
Кылбааран үчүгэй даҕаны Мин хаардаах кыраайым кыһына. Кынаттыыр сайдам санааны Чэбдик лыҥкынас салгына. М. Ефимов. Хаар түһэн суһумнуур, суһумнуур Лыҥкынас чигди буолаары. Н. К у р и л о в (тылб.)
△ көсп., кэпс. Күүрэ сылдьар, күүстээх, тыҥ. ☉ Тугой, крепкий, полный силы и энергии (напр., о мышцах)
Баҕа-дьулуур тип-тигинэс, Лып-лыҥкынас өссө миэнэ. Д. Васильев
Бэйэм олус бэрт туруктааҕым, быччыҥнарым лыҥкынастар, көбүөргэ төһө баҕарар өр биликтэһэр, бырахсан туймалдьытыһар кыахтааҕым. ПП ОА
△ көсп., кэпс. Кытаанах майгылаах. ☉ Твёрдый, суровый по характеру, нраву
Үөл бэйэҥ тимирдии лыҥкынас Үйэҕэ даҕаны үүннэргин, Эн эдэр тапталыҥ уйана Эдэркээн ньургуһун курдуга. Р. Баҕатаайыскай. Кыһыл лар лыҥкынас кытаанахтар, Кырыаха да саҕаны ойуттубаттар. С. В асильев
3. көсп., к э п с. Туох да булкааһа, сыыһа, көлбөҕө суох чэгиэн ыраас. ☉ Чистый, ясный, кристальный (напр., о лунном свете)
Түүн уулусса чигдитигэр Ый лыҥкынас уотун кутар. И. Гоголев
От ыйын бастакы аҥаара сыралҕан куйааһынан сырайан лыҥкынас кураан күннэр турдулар. М. Доҕордуурап
Күндьыл ура ты ыраас, курустаал иһит курдук лыҥкынас этэ. НВ БК
4. көсп., кэпс. Кэрэтик иһиллэр уонна дириҥ иэйиилээх, этигэн. ☉ Звучный, чистый, сокровенный (напр., о с лов е)
Истиҥ, нарын-намчы, кылгас, сороҕор чиҥчаҥ, лыҥкынас, чулуу хоһооннортон түмүллүбүт кинигэни ааҕа олорон бэйэҥ кыырт буолуоххун баҕараҕын. С. Тарасов
Ол д ьэ нары н, лыҥкынас Дорҕооннортон таҥыллан — Уран, намчы, уйаҕас Тыллар төрөөн тахсаллар. М. Ефимов
Таптыыр доҕорбор мичээрэ, Лыҥкынас тылбын нарылыы Хоспор олорон ыллаатым. Дьуон Дьаҥылы
Муусуканан киһи аймах хайдахтаах курдук ыраас кэрэ тапталын, олоххо эрэлин, дууһатын саамай синньигэс утахтарын лыҥкынас иэйиитин этэрэ буолуой? ОАП ОДьТС

I
аат.
1. Соҕуруу дойдуга үүнэр үүнээйи хатарыллыбыт, мэлиллибит сэбирдэхтэриттэн оҥоһуллар утах. ☉ Напиток, приготавливаемый из высушенных, измельчённых листьев культивируемого вечнозелёного растения, чай. Үүттээх чэй
□ [Максим] сойо охсон хаалбыт чэйин тоҕо ыһан баран, куруускатыгар итии чэйи кутунна. Л. Попов
Чэйбин өрөн, эт үөлүтэлээн, Икки оҕонньорбун күүттүм. И. Эртюков
Афанасий Сидоров чааскылаах чэйин ытыһын үрдүгэр ууран, үрэн бурулатар. М. Доҕордуурап
△ Соҕуруу дойдуга үүнэр өрүү күөх үүнээйи хатарыллыбыт, мэлиллибит уонна анаан бэлэмнэммит сэбирдэхтэрэ (дыргыйар сыттаах, киһиэхэ күүс-уох эбэр утаҕы оҥорорго туттуллаллар). ☉ Высушенные, измельчённые, специально обработанные листья культивируемого вечнозелёного растения, чай. Маҕаһыынтан килиэптэ уонна чэйдэ атыылас
2. Кыра, чэпчэки аһылык (хол., арыылаах лэппиэскэ уонна чэй). ☉ Лёгкий перекус, чаепитие с каким-л. кушаньем (напр., чай с намазанной маслом лепёшкой)
[Бырдаахап:] Эмээхсин, чэйгин тэрий. Н. Неустроев
Хотун туран чэй тардаары остуолга чааскылары уурталыыр. Амма Аччыгыйа
[Балбаара] чэйин тардан дьонун аһатта. Эрилик Эристиин
◊ Дорообо чэй эргэр. — былыргы, өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи чэй: олус кытаанах (сытыы быһаҕынан кыһан көөнньөрөллөрө), билииккэтин таһыгар икки киһи дорооболоһо тураллара уруһуй курдук кутан түһэриллибит. ☉ Плиточный чай, употреблявшийся в царское время: чрезвычайно сильного прессования (заварить его можно было, только настругав очень острым ножом), на поверхности плитки имелся выпуклый рисунок двух здоровающихся за руку людей
Дорообо чэй муос курдук сүрдээх чиҥ дьаптайыылаах. С. Маисов
Кирпииччэ чэй көр кирпииччэ. Бурдук куппут куулу Бугул курдук мунньар, Кирпииччэнэн чэйи Кирилиэстии уурар. Күннүк Уурастыырап
Кирпииччэ чэй кэһиилээх, Арсыын таҥас далбардаах Бассабыыктар кэллилэр. С. Зверев
Уончалаах Сэмэн бастакы учуутала …… үөрэтэр хамнаһын оҕо аайыттан иккилии кирпииччэ чэй кэриҥин манньа ылара. НС ХСБС. Кутуу чэй — кутуу
1.
1. диэн курдук (көр кутуу). [Дьүөгэ Дьөгүөр:] Муҥ саатар, миэхэ кутуу чэй баҕалаах. П. Ойуунускай
Күөх чэй көр күөх I. Лааппылаах киһи нивхтэр мэлдьитин сиэбэт нууччаларын аһынан — килиэбинэн, хааһынан, күөх чэйинэн, куһуоччук саахарынан күндүлүүрэ. «ХС»
Чиэппэр чэй көр чиэппэр. Хоноһо чиэппэр чэйи сулбу тардан таһааран дьиэлээх дьахтарга туттаран кэбистэ. Болот Боотур
Ити Атыыһыт биһиэхэ үлэбит иһин биирдии чиэппэр чэйи, биирдии баайыы сэбирдэх табаҕы биэриэх буолбута. С. Никифоров
Миигин биир чиэппэр чэйинэн, биир киилэ арыынан бириэмийэлээтилэр. С. Федотов. Чэй көмүһэ — чэйи билиитэтин суулуурга туттуллар кылабачыгас өҥнөөх лиис. ☉ Тонкий металлический лист, употребляемый для упаковки плитки чая, фольга
[Туос маллаах иһит] иилэрин, ойуу талахтарын чэй көмүһүнэн суулаан баран «иилэ тардыы», «охторуу» анньыынан тикпит. НБФ-МУу СОБ
II
чэ
1.
диэн курдук. — Чэй, кэбис! Туох үгүс аҕыйах саҥа баар буолуой? Саха фольк. Чэй эрэ, түргэнник Үс Ньүкэҥ Үөдэн түгэҕэ дьиэҕиттэн тахса тарт! Ньургун Боотур
Чэй эрэ, Өстөөҕү утары Өргөс курдук суйулаа! С. Васильев

туохт.
1. Хантан, туохтан эмэ ыраата түс, дьалты хаам. ☉ Удаляться, отдаляться; отходить от чего-л.
Борокуот куорат турар кытылыттан тэйдэр тэйэн, ырааттар-ыраатар. Н. Якутскай
[Уйбааскы] кэннинэн хаамыталаан мастан балайда тэйэн баран одууласпыта: тииҥэ, мас саамай чыпчаалыгар тахсан, кутуруга хороллон олорор эбит. Л. Попов
Кини Ньукулаас уҥуоргу харыйа ойуур иһигэр киирэн көстүбэт буолбутун эрэ кэннэ түннүктэн тэйдэ. С. Никифоров
2. Туохха эмэ тиийэн түһэн баран төттөрү көт (хол., мээчиги этэргэ). ☉ Отскакивать от чего-л. (напр., о мяче)
Мээчик тэйэн кээлтин, Сыыһа тэбэн кээстэ. Күннүк Уурастыырап
Хачыгыр чэчэгэйигэр уһуктаах төбөлөөх мас оноҕос супту суйулаан кэлэн саалла түһээт, төттөрү тэйэн умайа турар оһоххо түһэн хаалла. Эрилик Эристиин
Онтон кыыс ырыата дьиэрэйдэ Очуртан охсуллан тэйэрдии, Кырыарбыт ыар тайҕам иһийдэ Кыыс нарын ырыатын истэрдии. М. Хара
3. көсп. Кими эмэ кытары чугас, ыкса сыһыаҥҥын тохтот, оннук сыһыаннаһан бүт. ☉ Отдаляться, отворачиваться от кого-л., перестать поддерживать отношения
[Үчүгээйэп:] Билигин мин куһаҕан буолбутум кэннэ, ким даҕаны миигин өйүө суоҕа. Бары миигиттэн тэйиэххит. С. Ефремов
Ити киэһэттэн ыла Сардаана Артуртан букатыннаахтык тэйбитэ, көрсүбэт буолбута. В. Протодьяконов
Оҕолорум дьон кыһалҕатын тэҥҥэ үллэстэр буолуҥ, доҕоргут табыллыбатаҕына киниттэн тэйимэҥ, күүс-көмө буолуҥ. КДМ ОККО
4. Ханнык эмэ сиртэн (хол., төрөөбүт дойдугуттан) өр кэмҥэ эбэтэр букатыннаахтык көһөн бар. ☉ Уезжать из родных краёв надолго или насовсем
[Киис Бэргэн:] Эн бэйэҥ соҕотоҕун Самантан күрээ, …… Оттон мин... Мин манна хаалыах тустаахпын, Төрүт буорбуттан тэйэрим сатаммат. И. Гоголев
— Оттон эн, соҕотох киһи, ол оҕоҕун тоҕо батыспаккын? — Һа, дойдубуттан тэйиэхпин баҕарбаппын. С. Никифоров
[Миитээ] дойдута барахсантан тэйбитэ хайыы-үйэ алта сыл буола оҕуста. НЕ ТАО
5. Күүскэ тэбинэн өрө ойо-ойо сүүр (хол., кулунчук). ☉ Бежать, подпрыгивая, вприпрыжку, подскакивать (напр., о жеребёнке)
[Ат] Көнтөс устата көтөрө улаатта, Улам-улам уунара уһаата, Тэбинэрэ чиҥээтэ, Тэйэрэ күүһүрдэ. П. Ойуунускай
Кыһын устатыгар хотоҥҥо хорҕойон турбут ынах сүөһү салгыҥҥа тахсан, оонньохолоон бырдааттаата, тэһииккээн тэйдэ, хотонноругар кииримээри куота оонньоото. М. Доҕордуурап. Кутуруга тойторуйан, Ойоҕоһо күкээрийэн, Сааскы килэҥ ыллыгынан Топ-топ-топ — Сүүрэн тэйэр [кулунчук]. Доҕордоһуу т.
6. Сорох сыһыат туохтуурдары кытта холбоһон санаабыт санааны, туруоруммут сыалы ситиһэн эрэ баран уурайары, тохтууру көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан употребляется в значении «переставать, прекращать делать что-л., только добившись поставленной цели»
Кытаанахтык саҕалаатыҥ, кытаанахтык, дьүккүөрдээхтик салҕаа, тиһэҕэр тириэрт, эйэлэһиитэ, кэхтиитэ суох, санаабыккын хайаан да олоххо киллэрэн тэй. Болот Боотур
Ыһааччылар огурунуом модьуйуутун хап-сабар толорон бараллар — кини эттэр эрэ толорторон тэйэрин билэллэр. П. Егоров
Кынтояров олус дьаныардаах киһи, мин кинини кытта бииргэ үөрэммитим, билэбин: туруоруммут сыалын ситиһэн баран тэйээччи. «ХС»
♦ Мэй-тэй буол (бар) көр мэй-тэй
Уһуутуу-уһуутуу тугу гыныан, ханна барыан билбэккэ мэй-тэй буолан олордо. А. Сыромятникова
Онтон салгыы кыайан аахпатаҕым, хараҕым ирим-дьирим буолан мэй-тэй барбытым. Г. Колесов
Сиртэн-буортан тэйбит курдук көр сир-буор. Кыргыттар хаамыылара дьахталлартан туох эрэ уратылаах. Ол кинилэр сиртэн-буортан тэйбиккэ дылы чэпчэкитик, кулуһун оттуу көнөтүк туттан, дьулурҕатык хааман сэгэлдьийэллэриттэн эбитэ дуу! Далан
Сиртэн-буортан тэйбиккэ дылы үөмэн хаамар, киэҥ эрилкэй харахтаах, нарын-намчы сэбэрэлээх …… Чыбылык уола Бырах диэн сааһын тухары бултаан айаҕын ииттэн олорбут киһи баара. В. Чиряев
ср. др.-тюрк. теҥ ‘подниматься, взлетать’