сургуустаах диэн курдук
Сургуустаммыт сурукпун Суумкатыгар уктуммут Тиэтэл почта киһитэ Төннүбүтэ киэһэтин. М. Тимофеев
Препараты …… сургуустаммыт флаконнарга (бытыылкаларга) илдьэ сылдьыахха сөп. МСИ ССНьЫаУО

м. сургуус.

прил. сургуус; сургучная печать сургуус бэчээт.

сущ
(мн. ч. нет)
сургуус

даҕ., көсп. Туох эмэ (үксүгэр, куһаҕан) буоларыгар төрүөт, сылтах буолар. ☉ Служащий причиной чего-л., поводом для чего-л. (преимущественно дурного)
Мин, Арастаал үлүгэр быалаах, Үүнүүлээх оту үллэччи тиэйэн, Өлүүгэ түстүм... Эллэй
[Дьаамнаах:] Михаиллаах Тоҕо төннүбэтэхтэрэ буолла, өлөр быалаах буоллахтара. С. Ефремов
◊ Быалаах кинигэ эргэр. — улахан суолталаах испииһэги суруйар сурунаал (быанан тиһэ анньан баран сургуустаммыт лиистэрдээх). ☉ Штрафной журнал
Таҥара дьиэтигэр быалаах кинигэҕэ астарарга тээтэҕэ уон биэс буут дьаарыссаны бэриллэр. Эрилик Эристиин. Быалаах кэрэмэс — орохтоох систээх кэрэмэс саһыл. ☉ Сиводушка (помесь черно-бурой и рыжей лисицы) с поводом (полосою) на спине
Кыһыл саһыл кыалыктаах, хара саһыл хаппардаах, Быалаах кэрэмэс кымньыылаах Ойдоох буурай оонньуулаах Баай Барыылаах Тойон эһэм! Өксөкүлээх Өлөксөй

даҕ. Сургууһунан бэчээттэммит эбэтэр бүөлэммит. ☉ Запечатанный или залитый сургучом
Ортотунан сургуустаах …… бакыаты Дьөгүөрдээн ылан эргим-ургум тутта. Амма Аччыгыйа
Василий Иванович сургуустаах бакыаты эргим-ургум тутта. И. Гоголев
Оҕонньор эрэйдээххэ сургуустаах биир бытыылка. А. Сыромятникова

туохт. Сургууһунан бэчээттээ эбэтэр бүөлүү кут. ☉ Запечатывать или заливать сургучом
Дьиэ айаҕын хатаан сургуустаан кэбиһэллэр. Эрилик Эристиин
Октябрина ыскылааттары …… тимир төгүрүк бэчээтинэн сургуустаан баран, бэчээттэтэлээн кэбистэ. М. Попов
Боруобалаах бытыылканы хамыыһыйа көрөн турдаҕына бүөлүүллэр, сургуустууллар, тымныталлар уонна чинчийиигэ ыыталлар. СЕТ ҮА

аат.
1. Туохха эмэ (хол., кумааҕыга, сургууска о. д. а.) баттаан суол хаалларарга аналлаах дьөлүтэ быһан оҥоһуллубут анал бэлиэлэрдээх эбэтэр суруктаах төгүрүк эбэтэр муннуктардаах тэрил, уонна ол тэрил баттаммыт суола. ☉ Печать (штамп)
Билигин ыраахтааҕы суох буолбут буоллаҕына, аны кини бэчээтэ да күүһэ суох. Амма Аччыгыйа
Суруксут бүтэн, боротокуолугар илии баттатаары, Силтэһинтэн бэчээтин көрдүүр. Күннүк Уурастыырап
Октябрина ыскылааттары бэйэтэ илдьэ сылдьар үс сүүс биир нүөмэрдээх тимир төгүрүк бэчээтинэн сургуустаан баран, бэчээттэтэлээн кэбистэ. М. Попов
Былыр Силип оҕонньор нэһилиэк кинээһэ буола сылдьан кыраамыка суругар илии баттыырын оннугар түөрт муннуктаах бэчээтин туоһунан тордоон баран балтаччы баттаан кэбиһэрэ үһү. А. Бэрияк
2. Бэчээттэммит айымньы; хаһыат, сурунаал. ☉ Печать (напечатанные произведения; периодические издания (газеты, журналы и т. п.))
Биэс-алта ходьоччу хоһоону Бэчээккэ быктараат, Бэйэҕин бэлиэтээн, Мин аҕай дэнимэ. Күннүк Уурастыырап
Периодическай бэчээккэ сурутууну кыбартаалларынан тэрээһиннээхтик ыытарга. ПДН ТБКЭ
3. Туох эмэ буолбутун, дьайбытын бэлиэтэ, суола-ииһэ. ☉ Печать (знак, отпечаток чего-л.)
Кини [аҕабыыт] ааттаабыт аата сороххо, хаатырга бэчээтин курдук, саатар — кыбыстар мэҥ буолан сыстара, сороххо кыһыылаах ымынах курдук, сааһын тухары сүрэҕин уонна суобаһын тарбатар дьаат өлүү буолан иҥэрэ. П. Ойуунускай
Кинилэр [бандьыыттар] кирдээх тиҥилэхтэрэ үрүҥ хаар үрдүгэр хара мэҥ бэчээти ууран, сыһыллан-соһуллан барбыт суоллара субу сытара. А. Сыромятникова
Күн-дьыл уурбут бэчээтин Эн ыраас дьүһүҥҥэр, Арай хара хараххар Эдэр сааһыҥ көһүннэ. И. Чаҕылҕан
4. Собуот, фабрика оҥоһуктарыгар сыһыарыллар суруктаах, ойуулаах дьаралык. ☉ Этикетка, ярлык, наклеиваемые на произведенные заводами, фабриками товары
[Мундербек] уон бытыылканы биир харчыга сууйан, бэчээтин сыһыаран биэрэрэ үһү. Эрилик Эристиин
Ити — чэй бэчээтэ кумааҕылар. Күннүк Уурастыырап
◊ Бэчээт уоргана — периодическай бэчээт (хаһыат, сурунаал). ☉ Периодическая печать
Бэчээт уорганнарын аптарытыата киэҥник тарҕаныыта сүрүннээн кини суруйбут кириитикэтэ олоххо хайдах киирэриттэн, миэстэтигэр кини сигналларыгар ханнык дьаһал ылылларыттан улахан тутулуктаах. КТУоС

1. аат.
2. Суруйарга, бэчээттииргэ, уруһуйдуурга, онтон да атыҥҥа туттуллар мастан, өрбөхтөн оҥоһуллубут чараас хачыгырас матырыйаал. ☉ Бумага
   Суруйар кумааҕы. Хаһыат кумааҕыта. — Маайа лэппиэскэ тоһута тутан кумааҕыга суулуур. Н. Якутскай
   Лоскуй-лоскуй кумааҕылары иннигэр уурда, харандааһын таһаарда. Т. Сметанин
   Остуол үрдүгэр суруктаах кумааҕылар бэрээдэгэ суох ыһылла сыталлар. М. Доҕордуурап
   Биһиги эрабыт үйэтигэр кытайдар кумааҕыны айбыттара: кумааҕыны өрбөхтөн, хатырыктан уонна бамбуктан оҥороллоро. КФП БАаДИ
3. Дьыала суруга, докумуон. ☉ Документ
   Сургуус бэчээттээх кумааҕыны Кууһума суруксут бэрт өр ааҕар. Н. Якутскай
   «Эйигин оройуон киинигэр манна хааллардым. Бирикээһиҥ бу баар», — диэн баран, лоскуй кумааҕыны Алексаҥҥа уунна. Р. Кулаковскай
   Хайыамый, бу үөһэ тэрилтэҕэ барар кумааҕы, онон хайаатар да хос бэчээттээтэххинэ табыллар. С. Ефремов
4. көсп. Кумааҕы харчы. ☉ Бумажные деньги
   Эдэр киһи... үөрүүтүгэр өрө өндөҥөлөөн кэбиһэ-кэбиһэ, биэс сүүстээх кумааҕыны хондуукторга биэрдэ. Амма Аччыгыйа
   Мундербек сиэбиттэн улахан кумараанньыгы ылан барыта уоннуу солкуобайдаах сүүрбэ кумааҕыны ааҕан оҕонньорго илтэ. Эрилик Эристиин
   Кумааҕынан сүүрбэ аҕыс солкуобай, биэс солкуобайдаах кыһыл көмүс харчы баара. М. Шолохов (тылб.)
5. даҕ. суолт. Кумааҕыттан оҥоһуллубут. ☉ Бумажный
   Кини икки кумааҕы суулаах бэлэҕи харбаан ылла. Суорун Омоллоон
   Ити туохтара чөмөхтөһөн сытар буоллаҕай? Кумааҕы кууллар. В. Гаврильева. Төбөтүгэр үс муннуктаах кумааҕы бэргэһэлээх. П. Павленко (тылб.)
   ♦ Кумааҕыга <эрэ> хаал (баар) калька — туолбакка хаал, олоххо киирбэккэ хаал (хол., суруллубут былаан). ☉ Оставаться (лишь) на бумаге
   Били дьыалабыт кумааҕыга эрэ хаалла дуу? — Үчүгэй, кэскиллээх былаан хотоннору механизациялааһыҥҥа оҥоһуллубута. Ол үксэ кумааҕыга хаалла. «ХС»
   Ол аата, бурдук үүннэрэр звенолар тэриллиилэрэ диэн — харах баайыыта, кумааҕыга эрэ баар көрүнньүк дьыала. П. Егоров. Кумааҕы курдук — хаана суох, кубархай (сирэй туһунан). ☉ Бледный, бескровный, белый как бумага (о лице)
   Симон сирэйэ кумааҕы курдук маҥан. Л. Попов
   Тэтэркэй бэйэлээх иҥэ кумааҕы курдук, кубарыйан хаалла. М. Доҕордуурап. Кумааҕыны <эрэ> (кумааҕы сирэйин) марайдыыр калька — туох эмэ интэриэһинэйэ, туһата суоҕу суруйар. ☉ Марать, пачкать бумагу
   Итинник ымпыктары-чымпыктары, була-була муспут киһи, бука, хас да лиис кумааҕы сирэйин марайдыа эбитэ буолуо. Күннүк Уурастыырап
   Сүрэҕиҥ уулла таптаабат, …… Сүрэҕиҥ дьолго таласпат, Төлөннүрбэт буоллаҕына — Кумааҕыны марайдаама. С. Данилов. Кумааҕы үрдүгэр түс сөбүлээб. — тугу эмэ гыныахтааххын оҥорбокко суруйбутунан, аахпытынан бар. ☉ Взяться за перо, за чтение вместо того, чтобы заняться чем-л. более важным
   «Тукаам, кэллэ кэлээт, кумааҕы үрдүгэр түстэххиний, ийэҕэр көмөлөс эрэ», — диэтэ Дайыыла кыыһа кинигэ тутуурдааҕын көрөн. Софр. Данилов
   ◊ Хара кумааҕы кэпс. — сэриигэ сылдьар буойун өлбүтүн туһунан төрөппүттэригэр, аймахтарыгар биллэрэр сурук. ☉ Официальное извещение родным о гибели военнослужащего, похоронка
   [Ийэ:] Үнүрүүн дьукааҕым Балбаара эмээхсин уола өлбүтүн туһунан хара кумааҕыны тутта. И. Гоголев
   Хара кумааҕылар — көмүү кумааҕылара кэллэхтэринэ, онно аилга биир күн икки-үс дьиэҕэ ытааһынсоҥооһун, кырыыс-таныар ыҥсалыйара. Ч. Айтматов (тылб.)
   русск. диал. гумага