м. (для табака) быалаах саппыйа.

м. гарпун, тайыы (муора кыылын, балыгы быраҕан өлөрөр уһун быалаах үҥүү).

кылыгыраа диэнтэн дьаһ
туһ. Маарыйа тимир иилэҕэс быалаах элбэх күлүүс тылын тутан кылыгыратан, Өлөксөйдүүн тахсаллар. А. Софронов
Уолаттар хас да бытыылканы остуолга кэчигирэтэн кэбиһэллэр. Петро ыстакааннарга кутуталаан кылыгыратар. ИКДь
Кыргыттар сирэй-сирэйдэрин көрсөллөр, сиэптэриттэн бытархайдарын хомуйан кылыгыраталлар. «ХС»

мохой диэнтэн атын
туһ. Түргэн [ыт] иннигэр туох эрэ мохоллон сытар. Ону өйдөөн көөртө — куобах. Суорун Омоллоон
Дьон быыһынан …… өндөҥнөөн көрбүтүм: арай моонньугар быалаах дьабарааскы, куттаммыттыы, атахтарын кумунуоҕунан кумунан баран бугуйан мохоллон сытар. А. Бэрияк

1) прям., перен. удаляться, отдаляться; отходить; аантан тэй = отойти от двери; киниттэн бары тэйдилэр от него все отвернулись; кини дьонуттан тэйбит он отошёл от своих родителей; үтүө эртэн уор дьыбар быалаах кымньыы устата тэйэр погов. от доброго молодца жестокий мороз удаляется на расстояние кнута (т. е. добрый молодец не боится холода); 2) отскакивать от чего-л.; мээчик истизнэттэн тэйдэ мяч отскочил от стены.

үс үөстүү — үс сүүмэх буолар гына, үс сүүмэҕинэн (баттаххын, кымньыыны өр). ☉ Тремя прядями (заплести косу, плеть)
Хомпоруунускай, үс үөстүү өрүллүбүт быалаах, кэрэ уктаах кымньыыны Туллайга туттаратуттара: «Үйэҥ тухары кытаанахтык тута сырыт», — диэбитэ. И. Федосеев
Үс үөстүү өрүүлээх уһун суһуохтаах …… хап-харанан арылыччы көрбүт Татыйааһа ас астаан түбүгүрэ сырытта. В. Протодьяконов
Суһуоххун өрүн үс үөстүү Сардаҥаны таптыыр өрүс Көҥүл уутун сүүрүгүнүү Толбоннуран, дьикти дэтэ. Чэчир-72

аат., таҥ. үөр. Аҕабыыт сулууспалыырыгар (мэлииппэ ыллыырыгар) лааданы ууран буруолатар быалаах алтан иһитэ. ☉ Металлический сосуд на цепочке для курения ладаном при богослужении, кадило
Аҕабыыт хадьыылатын ылан далбаатана-далбаатана ыллаан лоҥкунатта. Болот Боотур
Мэлиэтий аҕабыыт аалтыыр айаҕар хадьыылатын биэрэҥнэтэ-биэрэҥнэтэ ыллыы турар. Эрилик Эристиин
Ньукулай аҕабыыт хадьыылата лаадан сытынан аҥылыйара, мас хайдыбытын курдук ыллаан хаахыныыра. М. Доҕордуурап

хапсыҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Күөрт күөртээн көмөлөһөрүм Күөрдү алын өттүгэр иилэҕэскэ туттарыллыбыт быалаах маһы биир уһугуттан үөһэ-аллара тардыалаан хапсыҥнатарым. П. Аввакумов
[Сындыыс] Бултуйдахтарына, үөрэнкөтөн эккэлэс бэйэтэ, нүөлүйэн дьаралыйар түөһүн хапсыҥнатан, хаарга чөкө түһэн ньимийдэ. Н. Борисов
Аны Тиэхээн кырдьаҕас уолбут омурдун хапсыҥнатан, оҥойбут айаҕа оппоҥноон турда. «ХС»

I
аат. Тугу эмэ уган илдьэ сылдьарга аналлаах, тутар эбэтэр сүгэр быалаах, тирии эбэтэр таҥас хааһах. ☉ Сумка
Бааска суунар тэриэбэлэрин суумкатыгар хаалыыр. Далан
Үүйэ ачыкытын кэппит, бэрчээккитин бэгэччэгэр тиийэ тардыммыт, килбэчигэс маҥан суумката тоҥолоҕор биэтэҥниир. Л. Попов
Суруксут өр соҕус кумааҕылаах, харандаастаах, уруучукалаах уонна чэрэниилэлээх суумкатын хасыһар. Н. Якутскай
◊ Полевой суумка — докумуону илдьэ сылдьар, уһун быалаах, санныга кэтиллэр суумка. ☉ Сумка полевая
Полевой суумкаттан килэйээҥки тастаах уопсай тэтэрээти ылан биэрбитин Тогойкин арыйа баттаабыта. Амма Аччыгыйа
Лааһар Лааһарабыс полевой суумкатын ыаҕас курдук тэйгэччи ыйаабытынан хантан эрэ тиэтэл бөҕөнөн көтөн түһэн …… иһигирэччи-баһыгыраччы кэпсээтэ. С. Васильев
Лейтенант хаҥас өттүгэр эйэҥэлии сылдьар полевой суумкатын көннөрүнэр. И. Никифоров. Суумка от (маныыһыт суумката) көр маныыһыт
II
аат., зоол. Кыыл, киһи сүһүөҕүн, араас уорганын тулатынааҕы хаа. ☉ Сумка вокруг сустава или какого-л. внутреннего органа животного
[Үүтүнэн иитиллээччилэргэ] түү төрдө оһуобай түү суумкатыгар сылдьар. ББЕ З
Сүһүөх суумкатын тас өттүнэн холбуур олус бөҕө сүүмэхтэр бааллар, олор силгэлэр диэн ааттаналлар. СИиТ

верёвка; ремень; шнур; тесёмка; кыл быа верёвка из хвостовых волос (лошади); хатыҥ быа плетёный кожаный ремень; бас быата недоуздок; ынах быата верёвка из конских волос; сис быата чересседельник; атах быата путы (для лошади); түөс быата супонь; кулгаах быата гуж; оҕус муннун быата верёвка, привязываемая к кольцу, продетому в нос вола; этэрбэс быата ремень торбасов; быыс быата шнур для занавески; хааһах быата тесёмки для кожаной сумки # быа балык речная минога; сүрэх быата аорта; уһун сүрэх быалаах киһи равнодушный, нечуткий человек; харах быата зрительный нерв.