гл.
суруйсар (сурус)

несов. сурус; мы с ним часто переписываемся биһиги үгүстүк суру-һабыт.

сов. 1. с кем-чем сурус, суругунан кэпсэт; 2. мор. таҕыс.

ж. 1. (переписка) суруйсуу; вести корреспонденцию сурус; 2. собир. (почтовые,отправления) корреспонденция (почтанан ыытыллар суруктар, телеграммалар); 3. (вгазете) корреспонденция, биллэрии; корреспонденция из Ташкента Ташкентан биллэрии.

м. 1. быраат; убай; старший брат убай, бии; младший брат быраат, ини; сурус (по отношению к сестре); 2. разг. (обращение) быраат, доҕоор; # на брата биирдии киһиэхэ; наш брат биһиги курдуктар; свой брат бэйэ киһитэ.

и. д. от суруй = переписка; кыраныысса таһынааҕы доҕоттору кытта суруһуу переписка с зарубежными друзьями.

приставка, суолтатынан көрдөрөр: 1) хайааһын биир сиртэн атын сиргэ барар хайысхалаадын, хол. перебежать быһа сүүр, сүүрэн бар; 2) хайааһыны саҥалыы хатылаан оҥорууну, хол. переделать саҥалыы оҥор, хат оҥор; 3) хайааһын наһаатын, хол. переварить наһаа буһар; 4) туох эмэ хайааһыҥҥа баһыйыыны, хол. перехитрить албыҥҥынан баһый; 5) хайааһын хас да киһини эбэтэр предмети хабарын, хол. перессорить иириһиннэртээ, өстөһүннэртээ; 6) тугу эмэ кыралааһыны, чаастарга үллэриини, хол. переломить тоһут; 7) хайааһын хайысхатын уларытыыны, хол. передать атын киһиэхэ биэр, тириэрт; 8) хайааһынынан бириэмэ ханнык эмэ кэрчигин аһарыыны, хол. переночевать хонон тур, хонон аас; 9) хайааһын кыратык эбэтэр кылгас бириэмэҕэ буоларын, хол. передохнуть сынньана түс, тыынна ыла түс; 10) "-ся" эбиискэни кытта хайааһын икки өттүгптэн хардарыта буоларын, хол. переписываться сурус, хардарыта сурус.

несов. 1. кого сиэт; вести за руку илиититтэн сиэт; 2. кого-что (идти во главе) киллэр, илт, сирдээ; вести войска в бой сэриилэри кыргыпыыга киллэр; 3. что (управлять движением чего-л.) ыыт, салайан ыыт; вести поезд поепы ыыт; 4. что, перен. (управлять, руководить чем-л.) салай, салайан ыыт, дьаһай; вести кружок куруһуогу салай; вести собрание мунньаҕы салайан ыыт; 5. что (прокладывать) илт, ыыт; вести шоссе на юг шоссены соҕуруу диэки илт; 6. (иметь направление) тиэрт; тропинка ведёт к реке ыллык өрүскэ тиэрдэр; 7. что (проводить, осуществлять) ыыт; толор, суруй; вести борьбу с малярией кумахыны утары охсупуута ыыт; вести записи суруйан ис, бэлиэтээ; вести переписку сурус; # вести начало төрүттэн, саҕалан; вести себя тутта сырыт; и ухом не ведёт кыһанан көрбөт, кумаардаан да көрбөт; ложь к добру не ведёт сымайа үтүөҕэ тиэрпэт.

аат.
1. Бииргэ төрөөбүт эбэтэр аймахтыы аҕа саастаах дьахтар, кыыс. ☉ Старшая сестра
Эн биһикки биир ийэттэн-аҕаттан айыллан үөскээн төрөөбүппүт этэ: Мин Айыы Умсуур удаҕан диэн эн аҕаһыҥ буолабын. Ньургун Боотур. Омоҕой Баай мааны кыыһа аҕаһыгар күнүүлээн, Эллэй Боотуру ойох ылбата диэн тахсан сүтэн хаалбыт
Саха фольк. Сурус аҕаһын туора дьонтон көҥүүрүн кэриэтэ, мин Джамиляны дьонтон көҥүүр этим. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Аҕанан, ийэнэн уруу аҕа саастаах дьахтар, кыыс. ☉ Тетя (сестра отца или матери)
Биһиги үтүө доҕотторбут, хаан-уруу аймахтарбыт уонна аҕастарбыт! Суорун Омоллоон. Айгырсилик лабаалаах Арыы чаллах хатыҥнаах Аҥаат-муҥаат алааска Аччыгыйдыыр эрдэхтэн Арыаллаһан үөскээбит Атас, дьүөгэ аҕастар! Саха ырыаһ
3. Аҕа саастаах дьахтар (үксүгэр ытыктабыл, үтүө сыһыан дэгэттээх). ☉ Старшая годами женщина (чаще с оттенком уважения, почитания)
Аҕас дьахтар эдэргэ кэпсээн биэрдэ. Н. Павлов
[Мэник Мэнигийээн — абааһы кыыһыгар:] «Аҕаас, хайдах тиэрэ сытар баҕайытай?» — диэн ыйытар. Суорун Омоллоон
4. Былыргы итэҕэлинэн, үөргэ, иччигэ, айыыларга сыһыаннаах дьахтары этэргэ туттуллар (дириҥ ытыктабыл, сүгүрүйүү бэлиэтигэр). ☉ Обращение в знак особого уважения, преклонения и почитания (обычно к душам покойниц, превратившихся в үөр, богиням, покровительствующим увеличению потомства, см. айыыһыт)
Кини өлөн баран үөр буолар. Чугас эргиннээҕи нэһилиэктэр, улуустар туой Болугур айыыта, хотуна, аҕаспыт, эдьиийбит — диэн ааттаан ытыктыыллар. Саха фольк. Эдьээн Иэйэхсит эдьиийбит, Илэ-бодо имэҥирбит эбит, Ахтар айыыһыт аҕаспыт Ала чахчы дьалыннаабыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Саамай аҕа, эдьиий, кырдьаҕас (сорох көстүүлэри ытыктаан, тыыннааҕымсытан этэргэ). ☉ Старшая, почитаемая (о нек-рых неодушевленных явлениях в знак особого почитания)
Аймах-билэ дьонум Абаралларыттан санаабакка Аҕастарым ааккытыгар Алдьанным аҕай ини [хаартыга]. Саха нар. ыр. II
Иитимньилээх ийэ үрэхтэр, Иҥиэттэн иэнигийэн, Халҕаһаланан хатыыланан, Ахсым ууларын Аҕас үрэхтэргэ аҕаллылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Икки мэндиэмэннээх эргэ мас дьиэ Саха сирин Сэбиэскэй оскуолаларын аҕастара — учуутал оскуолата. Амма Аччыгыйа
◊ Аҕас кылын көр кылын. Таай аҕас — ийэнэн уруулуу аҕа саастаах дьахтар. ☉ Старшая родственница по матери.

туохт.
1. Ким да ылбыта биллибэккэ суох буолан хаал (хол., туох эмэ мал-сал, тэрил туһунан этэргэ). ☉ Пропадать, исчезать неизвестно куда (напр., о предметах, вещах)
Маһарах сарсын ыһыахха бараары атын көрдөөбүтэ, ата сүтэн хаалбыт. Эрилик Эристиин
Тойоно саах күрдьээччи уолу, быыкаа арыы дуома сүппүтүн иһин буруйдаан, тайах маһынан сууттаабыт. Н. Заболоцкай
2. Ким туох эмэ хараҕын далыттан таҕыс, көстүбэт буол. ☉ Исчезнуть из поля зрения, скрыться
Мааны киһи атын миинэн айанната турда. Сотору соҕус ойуур иһигэр киирэн сүтэн хаалла. Күндэ
Охоноон сүөһүлэр, уҥуоргу кэриигэ киирэн, сүтэн эрэллэрин саҥата суох батыһа көрөн турда. Л. Попов. Көтөр аала аччаан Күүгэс саҕа буолар, Онтон былыт сабан Отой сүтэн хаалар. Кутаа т.
3. Ханна да барбытыҥ биллибэккэ сураҕа суох мэлий, суох буолан хаал (үксүгэр киһини этэргэ). ☉ Исчезнуть в неизвестном направлении, без следа (о человеке)
Аҕыйах хонукка нэһилиэгэр көстө түһээт, эмиэ сүтэн хаалар. Амма Аччыгыйа
Оннооҕор сорохтор олорор дьиэлэриттэн таһырдьа тахсан киирэбит диэн сүтэллэрэ. Н. Якутскай
Бу кыра үөрэхтээх буолан, баайдарга онуманы эридьиэстээн, кытыйа-хамыйах саласпыт киһи биллибэккэ сүтэн хаалбыта ыраатта. Н. Заболоцкай
4. Иһиллибэт буол, тыаһаабат буол (тыас, дорҕоон туһунан). ☉ Стать неслышимым, стихнуть (о звуке)
Ат туйаҕын тыаһа улам-улам ырааттар ыраатан, кэннигэр сүппүтэ. И. Гоголев
Ханна эрэ ойуур иһигэр кыыкыныыр мас тыаһаата. Ол тыас тыаһаат, сонно сүтэн хаалла. Күндэ
Таба эгээнин тыаһа хараҥаҕа «тыс-тас, тыс-тас» гынан баран сүтэн хаалла. Т. Сметанин
5. Мөлтөөн бар, сырдаабат, көстүбэт буол. ☉ Становиться менее ярким, угасать, затухать (об источнике света)
Арҕаа халлаан диэки өрө көрбүтүм, күнүм хайы-үйэҕэ сүтэн хаалбыт. Н. Неустроев
Тогойкин тыа үөһүн диэки киирэн истэҕин аайы, күнүн уота улам тэйэн, мастар быыстарынан сүтэ-сүтэ көстүмэхтиир буолла. Амма Аччыгыйа
Күн тиһэх сардаҥалара халлаан улаҕатыгар баар ньалака былыттарга кыыһан сүппүттэрэ. Далан
6. Туохтан эмэ мэһэйдэтэн мөлтөөн, тохтоон, уостан хаал (хол., киһи баҕа санаатын туһунан). ☉ Исчезать, улетучиваться в силу каких-л. причин (напр., о желании человека)
Мин кэпсэтэр баҕам сүппүтэ: бачча нус-хас киэһэ мөккүһүөхпүн баҕарбатаҕым. Далан
Сорох оҕо хайдах да муҥнаммытын иһин үөрэҕи ылбат. Дьэ, ол иһин кыаҕын баһыйтаран, үөрэххэ баҕата сүтэр. Н. Лугинов
7. көсп. Тыыннаахтар ахсааннарыгар киирсимэ, өл. ☉ Умереть, скончаться (о человеке)
Бэйэни өлөрүнүү, тарбахтары сүгэнэн кэрдинии, адьас сүтэн хаалыы күнтэн күн үксээн испитэ. Амма Аччыгыйа
Уон икки оҕобутуттан ордон хаалбыт Ньургуһуммут аны сүттэ, биһигини бу дойдуга тыыннаах накааһыгар хааллартаата. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Буруота сүттэ көр буруо
Биир баар эрэ ыалбыт, доҕорбут буруота сүттэҕэ ити. Бу бүгү күн кини аатынан аһаан-сиэн бүтүөхпүт буоллаҕа. Эрилик Эристиин
Имниин сүттэ — имниин (имиттэн) эһиннэ (сүттэ, быһынна) диэн курдук (көр им II). Ийэ сир иэниттэн сидьиҥ үөннэр Илбиллэн имниин сүтүөхтэрэ. Күннүк Уурастыырап
Харах уута, хаан түспүт Сордоох сэрии бүтүөҕэ, Эрэн, күндү көмүспүт, Фашист имниин сүтүөҕэ. П. Тулааһынап
Күнтэн (күн сириттэн) сүт көр күн. Ньургуу кыысчаан, бастаан тымныйбытыттан тэптэрэн ол курдук аҕатыгар көстүбэккэ эрэ күн сириттэн сүппүт. Софр. Данилов
Кимтэн да ордук Сааска уолуйбута, сибилигин аҕай кинини кытта бииргэ аһаабыт киһи хайы-үйэ күнтэн сүтэ охсубута наһаа соһумар, ыар суол этэ. Д. Таас
Гошабыт олох мөлтөөбүтэ. Дьонун, төрөппүттэрин ыҥыртыыра, сороҕор мэнээк мичээрдиирэ. Ол курдук сотору кини күн сириттэн сүппүтэ. ИИФ УС. Сураҕа суох сүт — ханна тиийбитиҥ да, өлбүтүҥ, тыыннааҕыҥ да биллибэккэ мэлий. ☉ соотв. пропасть без вести
Икки сыл суруспуппут. 1944 сыллаахха кини сураҕа суох сүппүтэ. Н. Габышев
Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. И. Федосеев. Сыттыын сүт — олох, таһыччы сүт. ☉ Пропасть навсегда
Бэстилиэнэй биир көлүнэр оҕустааҕын тутан ылан биэлэйдэргэ биэрбитэ сыттыын сүппүтэ. Амма Аччыгыйа
Таастыы сүт (сүтэн хаал) — ууга тааһы бырахпыттыы сүт (сүтэн хаал) диэн курдук (көр уу). Саллаакка барар дьон испииһэктэрин хат-хат оҥордулар. Сорох дьон испииһэккэ суруппакка таастыы сүтэн хааллылар. М. Доҕордуурап
Онтон былырыын сайын Ивановтаах Лукьянов, куораттан тыаҕа кыһыл дружиналарга сааны-сэби таһааран иһэн, таастыы сүтэн хаалбыттара. С. Никифоров
Александр Сергеев таастыы сүппүтэ уонча хонно. «ХС»
Ууга тааһы бырахпыттыы сүт (сүтэн хаал) көр уу. Көмүстүүн, бэйэлиин, адьаһын ууга тааһы бырахпыттыы сүтэн хаалбыттар. И. Никифоров
ср. ДТС йит, уйг. йүтмэк, жүтмэк, йитмэк, тув. чит ‘исчезать, теряться, пропадать’