м. тех. суруук, биинтэ.

сущ
суруук (маска эриллэр тимир биинтэ)

туохт. Кими, тугу эмэ одуулаа, көр, көрүтэлээ. ☉ Внимательно вглядываться в кого-что-л., разглядывать кого-что-л.
Дайыыла дөрүн буола-буола түннүгүнэн өҥөлдьүйэр. Софр. Данилов
Харлампий сиэйэлкэ бурдук түһэрэрин көрүтэлээтэ, булууктар быһахтарын туппахтаата, сурууктарын өҥөлдьүйдэ. А. Фёдоров

аат. Туох эмэ тус-туспа сылдьар чаастарын холбуурга аналлаах биир өттүгэр сэлээппэлээх иккиһигэр биинтэ быһыылаах тимир сүрүн. ☉ Болт. Буолтанан туттар. Буолтата түспүт
□ Мирон массыынатын хас биирдии буолтатыгар, кыра суруугар тиийэ билэр, булчут саатын таптыырын курдук биэбэйдиир
А. Федоров. Туспа хоско токарнай ыстаныакка Николай Алексеевич Кривогорницын буолталары чочуйтара сылдьарыгар түбэһэбит. БИ УЛАа

аат. Суруугу туохха эмэ эрийэн киллэрэргэ эбэтэр таһаарарга аналлаах үстүрүмүөн. ☉ Инструмент для ввинчивания и вывинчивания винтов, шурупов, отвёртка
Этибиэркэни чаастатык хармааныгар уктан илдьэ сылдьар киһи, этибиэркэ төбөтүгэр эрэһиинэ туруупка куһуоччугун кэтэрдэ сылдьыан наада. ДьХ
Этибиэркэни түргэнник эрийбэхтээн, Павел ботолуокка баар лаампаны уларытта. Н. Островскай (тылб.)

туохт.
1. Тугу эмэ сүөр. ☉ Распускать, развязывать что-л. Тимэҕи өһүлэбин. Маны аргыый аҕай өһүл
2. Тугу эмэ (хол., гаайканы) эрийэн уһулан ыл. ☉ Отвинчивать, развинчивать что-л. Суруугу өһүл. Гаайканы өһүл
△ Тугу эмэ үрэй, чаас чааска араар. ☉ Разбирать что-л. на части. Массыынаны өһүл. Уоллара араадьыйаларын өһүлэн иһин ороон кэбиспит
3. көсп. Эппит тылгыттан туораа. ☉ Отступать от данного слова. Эппит тылбын өһүлбэппин
4. Кимиэхэ эмэ иэстэһэр санааҕыттан аккаастан; кими эмэ бырастыы гын. ☉ Отказаться от намерения мстить кому-л.; прощать кого-л.. Ол түбэлтэ кэнниттэн кини иэстэһэр санаатын өһүллэ
♦ Күүһүн өһүл көр күүс. Утарылаһааччыҥ күүһүн өһүл. Өстөөх күүһүн өһүл
□ Оччолорго эдэр буоллахпыт, ол да буоллар күүстээх үлэҕэ сылдьан күүспүт өһүллэр этэ. «ХС». Өрөөбүт уоскун өһүл фольк. — уһуннук ыллаабакка, олоҥхолообокко сылдьыбыт киһиттэн көрдөһүү формулата: үчүгэйдик, ылынан ыллаа, олоҥхолоо. ☉ Формула просьбы к исполнителю устного народного творчества: держи речь, молви слово (букв. развяжи свои праздные уста)
Исискиттэн ирэн-хорон, Ис-искиттэн эн үөрүөҥ, Өрөөбүт уоскун өһүлүөҥ, Хоммут уоскун хоҥноруоҥ. С. Данилов
Өрөөбүт уоһум өһүлүннэ, Дьэбиннийбит күөмэйим дьэҥкэрдэ. С. Васильев
ср. др.-тюрк. сеш ‘распутывать, развязывать’, хак. сөгил ‘пороться, распарываться’

1) разбирать что-л. на части; отвинчивать, развинчивать; массыынаны өһүл = разобрать машину; суруугу өһүл = отвинтить винт; 2) снимать что-л., развязав, распутав; расплетать (напр. косу); 3) отступать (от данного слова); эппит тылбын өһүлбэппин я не отступлюсь от сказанного слова; 4) отказываться от намерения мстить кому-л.; прощать кому-л., кого-л. # күүһүн өһүл = измотать, обессилить, обескровить кого-л.

I
туохт.
1. Илиигинэн тугу эмэ эргит, эргитэн хамсат. ☉ Поворачивать руками что-л., вращать, вертеть, крутить
Күлүүһүн тылын иккитэ эрийэн, аанын хатаабыта. В. Яковлев
Сүөдэр Сүөдэрэбис туруупканы ылан, нүөмэрдэри эрийэн сырылаппахтаата. П. Аввакумов
Үлэһиттэр кырааны эрийдэллэр эрэ, хоруудаларга көөнньөрбө эбэтэр уу курулуу түһэр. ПДН ТБКЭ
Эдэрчи киһи массыына уруулун барбах эрийэн салайа олорор. «ХС»
2. Туох эмэ тэрил тутааҕын эргитэн үлэлэт (хол., үүт сүүрт, эти бытарыт). ☉ Приводить какое-л. устройство в действие вращением чего-л. (напр., перегонять молоко через сепаратор, пропускать мясо через мясорубку). Сэппэрээтэри эрий
□ Асчыт дьахтар үүт эрийэр, сүөгэйин арыылаан баран кыынньарар. С. Маисов
Эһэ этин эриэппэ луугу кытта эт кырбыыр массыынанан эрийэбит, тумалыыбыт уонна булкуйабыт. БББ
3. Тугу эмэ (хол., буолтаны, биинтиги) чиҥэтэ эргитэн туохха эмэ киллэр, олорт. ☉ Закручивать, завинчивать (напр., болт, винтик)
Массыына чаастарын чинчийэн, Хамсаабыт биинтэни эрийэр. Эрилик Эристиин
Түөрт муннуктуу төбөлөөх анал күлүүһүнэн эрэдэһини эрийэн кытаатыннараллар. ПАЕ ЭАБ
Суруугу эрийэргэ аналлаах мас бүөлэр сахсайан хаалан, истиэнэттэн түһэн хаалааччылар. ДьХ
4. Тугу эмэ тула эргитэн сөрөө, суулуу тут, баан. ☉ Обматывать, обвязывать, обвивать что-л. чем-л.
Сотору кумааҕынан эрийэн куруускаҕа олорпут чүмэчитин төрдүгэһэ умайан күлүбүрээн барар. Суорун Омоллоон
Сототун тула чартаата уонна өрбөҕүнэн ыга баҕайы эрийэн кэбистэ. Л. Попов
Айанньыт …… утуйар таҥаһын түппээккэ эрийэн атын самыытыгар төргүүлэммит. Эрилик Эристиин
Зина аны бэргэһэтин кэтэрдэн баран, сирэйин саалынан тууна эрийбитэ. Ойуку
5. Ким эмэ илиитин биитэр атаҕын араастаан мускуй, эргит. ☉ Выкручивать, выворачивать что-л. (напр., чьи-л. руки или ноги)
Атаҕынан уол атаҕын эрийэн, тиэрэ мэтэрийэн кэннин диэки бырахта. Н. Босиков
Аны илиититтэн уонна атаҕыттан эрийэн, өттүктүү түһэрэн эрэр. «ХС»
6. Араастаан эргитэ хамсат, ытый (хол., буурҕаны этэргэ). ☉ Приводить в круговое движение, задувать, кружить, вертеть (напр., о пурге)
Маһы оҕус кутуругун курдук чороччу эрийэр силлиэ түһэр. Суорун Омоллоон
Таһырдьа таҕыстахха тыал сипсийэр, киһи сирэйин-хараҕын көрдөрбөт, кумахтаах хаарынан эрийэр. С. Васильев
Сааскы халаан уута …… уу отун төрдүнэн эрийэн, ытыйан күөл кытыытын мууһун көҥү дьөлөр. С. Маисов
7. кэпс. Кимиэхэ эмэ төлөпүөннээ, төлөпүөнүнэн кэпсэт. ☉ Звонить кому-л., разговаривать по телефону
Иван Алексеевич пуорду кытта кэпсэтээри эрийэ сатаан кэбиһэр, ким даҕаны эппиэттээбэт. Н. Якутскай
Миэхэ мээнэ сыбыытаама, наадыйдаххына дьиэбэр эрийэр буолаар. В. Титов
Суотабай төлөпүөн тэнийэн, хас санаатаҕын ахсын эрийэн бэрэбиэркэлиирэ. ТТК
♦ Кутуругун эрийэн биэр көр кутурук
Тугу баҕарар оҥоруҥ, кутуруктарын эрийэн биэриҥ, арай сир баайыгар эрэ чугаһаамаҥ. «Сахаада»
Сүрэҕин эрийэр көр сүрэх I. Сугун абаҕата куһаҕан, киһи сүрэҕин эрийэр сыттаах. МАА ССЭҮү
Мүөттээх салгын сыта киһи сүрэҕин эрийэр. «ХС»
◊ Хоолдьугун эрий көр хоолдьук
Биһиги кинини, …… аны биирдэ хармааннаатаҕына хоолдьугун эрийиэх буолан сэрэппиппит. Д. Таас. Эрийэ охсуу иис. — ойуу-дьарҕаа сиигэ: чугас-чугас эрийэ тардан биэтилэлии ылыы. ☉ Вид декоративного шва: петельный шов с частыми воздушными петлями. Саха таҥаһын ойуулаан киэргэтэргэ эрийэ охсуу сииги үгүстүк тутталлар. Эрийэ (эриллэ) хат — этэ-сиинэ суох, хаппыт-куурбут, хатыҥыр буол. ☉ Быть очень худым, тощим, сухощавым
Попов эриллэ хаппыт, кыыкынас куоластаах, быыкайкаан киһи. Далан
Кинилэртэн нагааннаахтара эрийэ хаппыт хатыҥыр киһи. И. Никифоров
Уйбаан хатыҥыра, хачаайыта, эрийэ хаппыта ханна бараахтыай. С. Федотов
ср. др.-тюрк. егир ‘прясть, сучить’, тув. ээрер ‘вить; крутить’, монг. эрэх ‘закручивать’
II
туохт.
1. Киһини тугунан эмэ арахпакка олуй-моһуй (хол., ыйыталас биитэр көрдөс). ☉ Дотошно, придирчиво расспрашивать кого-л., выпытывать; настойчиво просить кого-л. о чём-л.
Сэргэчээни, кини ханна баарын эн билэриҥ буолуо диэн, элбэхтик эрийбиттэрэ. Болот Боотур
Уолаттар миигин үчүгэй аҕайдык эрийэн, төрөөбүппүн кэмсинэр курдук гына эттилэр-тыыннылар. Р. Кулаковскай
Кыыс: «Сахаарканы дыбарыаска аҕалтар», — диэн аҕатын эрий да эрий буолар. И. Бочкарёв
2. Туох эмэ дьыалаҕа түбэһиннэр, буруйга тэп. ☉ Впутывать, вмешивать кого-л. во что-л. (напр., в какое-л. дело)
«Хата, ити атынан сылтаан Ураҕаһы [киһи аата] дьыалаҕа эрийиллиэ», — дии саныы-саныы тахсан барда. Күндэ
Куһаҕан дьон сөрөөһүннэригэр эрийэннэр, дьэ, бэркэ да моорук буоллум. П. Ойуунускай
Сайылыгар көһүөн иннинэ иэһинэн эрийэн, эн хара көлөһүҥҥүн иҥэринэр сүбэтин булла ини. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Киһи өйүн-санаатын ытый, арахпакка эрэйдээ. ☉ Причинять кому-л. душевные страдания, мучить кого-л.
Ол эрээри туох эрэ хом санаа кини дууһатын эрийэр. Амма Аччыгыйа
Настааны араас итинник санаалар эрийэллэр. С. Федотов
Төрөөбүт норуотум барахсан Аламай күн тэҥэ амарах, Эгэлгэ эрэй-муҥ эрийэн Ийэлии иһирэх дууһалаах. Айталын
4. көсп., кэпс. Ким эмэ эйиэхэ ылларарын, чугаһыырын курдук эйэргэһэ, оонньоһо сатаа. ☉ Завлечь кого-л., влюбить в себя, вскружить голову кому-л. «Катя, — диэтэ наҕыл куолаһынан, — биир эмэ уолла эрийээр эрэ». М. Попов
Уол улахан дуоһунастаах, саастаах кыыһы Ираиданы, бэйэтэ этэринии, эрийэн ылбыта. Т. Находкина. Олох сүрэҕин, дууһатын барытын, эриэн үөн курдук, ити кыыс эрийэн, хам ылан бүппүт. Сэмсэ