озеро || озёрный; күөл балыга озёрная рыба; күөл хараҕа омут (букв. глаз озера); күөл уҥуоргутун көрөр да, бэйэтин аннын көрүммэт погов. хотя видит, что имеется за озером, но под носом ничего не замечает (соотв. в чужом глазу соломинку видит, а в своём бревна не замечает) # күөл аһа бот. сусак, белокрыльник, красуха, хлебница.

аат., бот. Күөл кыламаныгар үүнэр, урут хатаран бурдук оҥорон сиэниллэр эбэтэр эмп быһыытынан туттуллар үс кырыылаах уһун синньигэс сэбирдэхтээх, маҕанныҥы кытархай сибэккилээх, силистээх уу ото, анаҕаһын, күөл аһа. ☉ Сусак зонтичный
Бурдук хааһы унньуула хааһытааҕар ырааҕынан үтүр, өҥ, тотоойу аатырбыта. Күннүк Уурастыырап
Унньуула хаппыт силиһин суорунаҕа тардан, былыр сахалар бурдугу ылаллара. Багдарыын Сүлбэ
Унньуула тардан суоракка кутара. Д. Кустуров

I 1) пища, еда, кушанье, блюдо; продукты; минньигэс ас сладкое блюдо; үрүҥ ас молочные продукты; таҥара аһа уст. а) сладкая вода, употребляемая в обрядах православного богослужения; б) просвира, просфора, просвирка; ас астаа = готовить пищу; сүрэҕэ суох үлэ чэпчэкитин, ас минньигэһин талар посл. лентяй выбирает работу полегче, пищу — повкуснее; 2) плод; бурдук аһа зерно (букв. плод хлеба); сир аһа плоды; ягоды; оҕуруот аһа овощи; 3) гной, гнойные выделения; ас тардар гноится (нарыв); куһаҕан кутургуйа аһын курдук дэлби барыа посл. плохое прорвётся, как гной из нарыва; 4) перен. польза, прок; ас тахсыа суоҕа пользы не будет; ас ылбаппыт мы пользы не получим; алдьархайтан ас тахсар посл. от беды (и) польза бывает (соотв. нет худа без добра) # ас барбат рак пищевода; ас гыммат он легко побеждает, осиливает кого-л.; ас кут = созревать; ас кээс = терять аппетит; күөл аһа бот. сусак, оситняк.
II волосы; кэтэҕин аһа волосы на затылке; чанчыгын аһа волосы на висках; ср. баттах I 1.

аат.
1. Кымыһы кутар, саамылыыр уһун уктаах мас хомуос. ☉ Деревянный ковш-черпак с длинной рукояткой для разливания кумыса
Тоҕус бохтолоох уһаайаҕа хойуу көйөргөнү көөнньөрө, кымыһы санаатынан хамната турар буоллун диэн симэхтээх бииллээх дьиппиэһиннээх симиирдэрин сириэдитэн кэбиспиттэр. ПЭК ОНЛЯ I. Эллэй Боотур сылгы иһитин — ымыйаны кэриэн айаҕы, чорооннору, симиири, уһаайаҕы олорчу оҥортуур
Саха фольк. Айаннаан кэлбиттэри көҥкөлөйдөөх симиир иһиттэн бэһиэйэҕинэн хамнатан баран, уһаайаҕынан кэриэн айахтарга, кыра чорооннорго толортоон, айах тутуталаатылар. ИН КК
2. Ыһыахха сири иһити ыйыыр мас. ☉ Деревянный кол, на который вешают большой сосуд (сири иһит) для хранения кумыса. Түһүлгэҕэ уһаайах аайы сири иһиттэр ыйаммыттар
□ [Ыһыахха] Олор ортолоругар Суллаабыт сомоҕо маһынан Судургу уһаайах туруордулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
3. эргэр. Ыһыах сэргэтин туорайыгар хас өлөрүллүбүт сүөһү ахсаанынан анньыллар, төбөтүгэр хатыҥ лабаата дьөрбөлөөх ураҕас. ☉ Палки, украшенные на конце пучком берёзовых веток, которые втыкаются в поперечину праздничной коновязи на ысыахе (ыһыах), символизируя количество забитого скота
Ырыа [киһи аата] ыһыах сэргэтигэр икки уһун уһаайах ураҕас анньыллыбытын көрөн, быһаара оҕуста. ПНМ ОҮД
ср. тюрк. сусак, тув. ускуул ‘ковш, черпак’, тат. созу ‘черпать, вычерпать’