возвр. от хат = II сучить, вить что-л. (для себя).

волосяная верёвка; сэбэһэни хат = сучить волосяную верёвку # сэбэһэ буол = сильно уставать физически (букв. становиться старой волосяной верёвкой).

I подр. звуку, возникающему при сильном втягивании чего-л. ртом и моментальном смыкании губ.
II нитки (швейные); иҥиир сап нитки из жил животного; сап хат = сучить нитку # сап саҕаттан салҕан = чудом спастись, уцелеть.

I 1) сохнуть, высыхать; тирии хатта кожа (снятая) высохла; хаптаһын хайа хатта доска рассохлась; ардах түспэккэ, сир хатан хаалла земля высохла, потому что давно не было дождя; хам хат = совсем засохнуть; присохнуть; 2) черстветь; килиэп хаппыт хлеб зачерствел; 3) перен. разг. долго ждать, заждаться; хаппытым хас да хонно жду долго, несколько дней; 4) перен. худеть; дэлби хатан хаалбыт он совсем исхудал.

II сучить, вить; сап хат = сучить нитки; кыһыл кумаҕынан өтүү хатар йогов, из красного песка верёвку вьёт (говорится о красноречивом человеке).

I
туохт.
1. Сиигэ, уута суох буолан, хагдарый, куур (от-мас, сир-дойду туһунан). ☉ Гибнуть от недостатка влаги, увядать, засыхать (о растительности); сохнуть, высыхать, засыхать изза отсутствия влаги (о почве, земле)
Добун сирдэр отторо хатан, хаһыҥтан тоҥон турар курдук хаамтахха курдурҕас тыастанна. М. Доҕордуурап
Ыраатта кураан буолбута, — Сирдойду куурда, хатта. Баал Хабырыыс
[Үүнээйи] буора хаттаҕына, уу кэмигэр аанньа кутуллубат буоллаҕына, умнаһа мастыйар, сэбирдэҕэ утуу-субуу түһэр, сибэккитэ тахсан иһэн таммалыыр. ЕАМ ББКП
2. Сиигин көтөн олоччу куур. ☉ Засыхать, высыхать (напр., о капле крови); становиться слишком сухим, пересыхать (напр., о губах)
Күөллэр үксүлэрэ уоллулар, үрүйэлэр кумаҕынан көрдүлэр, балыктар хайыылара хатан өллүлэр. И. Гоголев
Чабырҕайыттан хап-хара хаан сүүрэн түһэн сирэйигэр хаппыт. Н. Якутскай
Ийэлэрэ, бааһырбыт куба курдук, кыыкынаан ытаабыта да, ыртаччы хаппыт халтаһатыттан уу кэлбэт этэ. Эрилик Эристиин
Уостара куураллар, хаталлар, Уу кутан биэрбэттэр. А. Абаҕыыныскай
3. Сабыллыбакка, сууламмакка өр туран, сиигин көтөн, кытаатан хаал, буорту буол, курсуй (ас-үөл туһунан). ☉ Становиться твёрдым, портиться из-за потери влаги при неправильном хранении, черстветь (о продуктах питания)
Маайа хаппыт лэппиэскэлээҕин тоһута тутан тимир тэриэлкэҕэ туруорар. Н. Якутскай
Ыскаап иһигэр хатан хаалбыт килиэп тооромосторо сыталлара. П. Аввакумов
Бэҕэһээ киэһэ ордорбут куобахтарын этин уонна хаппыт иэдьэгэйи хобордооххо кутан аҕалан остуолга уурда. Р. Кулаковскай
4. Сөп буола кытаат (алдьаммат, үлтүрүйбэт гына — хол., туой, мас оҥоһуктары этэргэ); туһаҕа тахсар гына, төһө эмэ кэмҥэ сөптөөх сиргэ туран, куур, кураанах буол (хол., охсуллубут эбэтэр эмтээх оту, оттуллар маһы, аһы-үөлү этэргэ). ☉ Становиться прочным, твёрдым (об изделиях из глины, дерева); сушиться (о скошенной траве, о лекарственных травах); вялиться (напр., о мясе, рыбе)
Үрүҥ туойу эллээн баран хатардахха хайдыбат, кыбыс-кытаанах буола хатан хаалар. И. Данилов
Субурҕаны хаста да оту эргитэҕин, кууруор, хатыар диэри. Н. Габышев
Күөрэгэй [кыыс аата] хаппыт үтэ балыгыттан ылан [эһэ оҕолоругар] биирдиини быраҕаттаата. Т. Сметанин
Былыр дьиэ маһа сылы быһа хата, суолла сытыахтаах. «ХС»
5. көсп., кэпс. Этиҥ-хааныҥ иинэ, суолла ыр, дьүдьэй. ☉ Худеть, сохнуть, чахнуть
Уон аҕыс саастаахпар мин туйгун Уляны таптааммын хаппытым. И. Гоголев
Мааппа эмээхсин куура хаппыт, уҥуоҕунан көрбүт имэ кытара түстэ. Күндэ
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, этэсиинэ хатан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ийэтэ батталтан өлбүтэ, …… Ол онтон эрэйи көрбүтэ, оҕокком буомура хаппыта. «ХС»
△ Ханнык эмэ ыарыыттан хамсаабат буола, этиҥ-сииниҥ баран (киһисүөһү этин-сиинин туһунан). ☉ Утрачивать подвижность, болезненно исхудать, усыхать (о части тела живого существа)
Уһуннук уһаммытым сэтигэр-сэлээнигэр уҥа илиим туттарбат буолла, тыыннаахпына хатта. Суорун Омоллоон
Илья Ефимович кырдьар сааһыгар уҥа илиитэ олус күүстээх үлэни тулуйбакка хатан барбыта. ОАП ОДьТС
6. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн күүстээх, тулуурдаах буолан таҕыс, оннук иитилин. ☉ Закаливаться, укрепляться (телом и духом)
Буурҕа уотун суоһугар Буһан, хатан үүммүтүм. П. Тулааһынап
Учуонай буолар диэн билигин олус үлэлээх, ыарахан. Үрдүк үөрэх кэнниттэн үлэлиигин, онтон үс сыл аспирантураҕа хатаҕын, диссертация суруйаҕын. Н. Габышев
Буут үлэттэн быһах угунуу хатта уонна, мэктиэтигэр, эдэригэр түһэргэ дылы буолан истэ. С. Федотов
△ Тулуурдаах, уҥумтуота суох быһый буола эрчилин, баайылын (үксүгэр сүүрүк ат туһунан). ☉ Спускать, сгонять жир, сбавлять вес, сушиться (обычно о скаковой лошади)
Соноҕостору тутан баран, кыһынын баайыллалларын курдук икки-үс хонукка кур отунан баайаҕын, оччоҕо түргэнник хатар. АНП ССХТ
♦ Баһа хатта көр бас II
Биир фашист илиитин даллаппытынан окуопаҕа төттөрү сууллар. Үөн, баһыҥ хатта ини... Багдарыын Сүлбэ
Бэлэһэ хатта — тамаҕа хатта диэн курдук. Төбөтө, ыаҕастаах уу курдук, дьалкыҥнас буолбут, бэлэһэ хам хатан хаалбыт. Н. Якутскай. Бэлэһиҥ (айаҕыҥ) хатаарай — айдаарыма, уоскуй (олус мэниктээбит, аһара барбыт оҕолору буойарга тут-лар). ☉ Так говорят, унимая расшалившихся детей (букв. [смотри] как бы горло не пересохло)
Аргыый эрэ, бэлэһиҥ хатаарай... Иҥииринэн хаппыт көр иҥиир. Тас көрүҥүн көрөн сэнээмэ — иҥииринэн хаппыт киһи. Күөмэ- йим куурда (кэһиэҕирдэ, хатта) көр күөмэй I. Катя уолуйбут омунугар күөмэйэ хатан хайдах эрэ аһыы амтаннанан хаалла. Н. Заболоцкай
Кинини [табаны] эккирэтэбит диэн күөмэйбит хатта. ВЛ РБЫ. Таас ытыс, хаппыт тарбах көр таас I. Ити киһиттэн көрдөһөн да диэн, таас ытыс, хаппыт тарбах. Тамаҕа хатта — олус утатан, айаҕын иһэ кууран хаалла. ☉ соотв. в горле пересохло
Тамаҕа хам хатар, Куртаҕа курулас. С. Данилов
Күөмэй, тамах хаттаҕына Омурт уу олуһун! И. Чаҕылҕан
Хаппыккар хатаа көр хатаа I. Миэхэ бэрт кыра эһэ үөһэ баар. Өлөр күммэр өрөһүлтэ гынаары хаппыппар хатаан сылдьабын. Далан
♦ Тыҥ хатта — сырдаа, сырдаан бар, халлаан сырдаата. ☉ Рассветать, начинать светать (букв. заря занимается)
Дьол баар эн түүн арыйар Тэтэрээтиҥ быыһыгар, Мин тыҥ хатыар диэри айар Таптыыр ырыам тылыгар. И. Гоголев
Тыҥ кылбайа хатыан инниттэн Табаһыттар хомуннулар. Р. Баҕатаайыскай
Тыҥ хатта илин саҕахха, Булчут турда хайыы-сахха. И. Артамонов
◊ Хам хат — 1) олус күүскэ ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно похудеть, исхудать, высохнуть
[Ньургуһун:] Иҥнэрим хааннара куурдулар, Илиилиин-атахтыын хам хаттым. Суорун Омоллоон
Уҥуоҕар хам хаппыт кыра оҕонньор, уоһун үрдүнээҕи маҥхайан эрэр бытыгын имэринэ-имэринэ саҥарар. М. Попов; 2) хамсаабакка биир сиргэ тур, олор. ☉ Застыть в каком-л. положении, прирасти к чему-л. (напр., к месту)
Чаһы стрелката биир сиргэ хам хаппыкка дылы сыҕарыйбат. И. Данилов
Октя барахсан кумааҕыга хам хатан эт тута илик эбит. «ХС»
«Аны уочаракка хам хатарым итэҕэс эбит», — диэн абаккатыгар ботугураан ылла. А. Кривошапкин (тылб.). Хойуута хатар — исүөс үлэтэ мөлтөөн, кыайан тахсан киирбэккэ эрэйдэнэр. ☉ Страдать запором
Ардыгар ыарыһах куртаҕын, оһоҕоһун үлэтэ мөлтүүр (хойуута хатар эбэтэр убуур). ТЕН ИДь
др.-тюрк., тюрк. хат
II
туохт. Икки утаҕы (хол., сүөһү иҥиирин эбэтэр сылгы сиэлин) ньилбэккэр ууран олорон бэйэ-бэйэлэрин кытта холбуу эрийэн сапта, быата өр. ☉ Сучить нитку (напр., из сухожилий животного), вить верёвку (напр., из конских волос)
Былыр мин эһэм сут дьыл …… эбэм баттаҕынан туһах хатан уонча улары бултаан өрүһүммүттэрэ үһү. Амма Аччыгыйа
Эбэтэ үрүҥ уонна хара өҥнөөх сылгы сиэлиттэн уһун ситии хатара. Г. Угаров
Орпут иҥиирдэрин илитэн баран иистэнэр сап курдук синньигэс гына сап хатар. «Чолбон»
Мин уот иннигэр олорон ньилбэкпэр тарбыйах өтүүтэ хатабын. «Чолбон»
♦ Кумахтан өтүүнү (быаны, ситиини) хатар (өрөр) көр кумах
Кумахтан өтүүнү хатар Кураанах тыл маастардара. Күннүк Уурастыырап
Кумахтан быаны да хаппаттар, Тыал тыаһа — эһи тылгыт! Баал Хабырыыс
(Кыһыл) кумаҕынан (тылынан) өтүү (кумаҕы) хатар — (кыһыл) кумаҕынан (тылынан) өтүү хатар диэн курдук (көр өтүү). Алексей Ивановичтара, кырдьык да, кыһыл тылынан кыайан өтүүнү хаппат киһи эбит. В. Ойуурускай
Жигитектэр — кыһыл тылынан кумаҕы хатар, хабараан, бас-баттах дьоннор. «ХС»
ср. хак., хат, тув. кадар, алт. кат ‘сучить, свивать’; др.-тюрк. хадар ‘вертеть’, ‘выворачивать’
III
даҕ., кэпс. Оҕолоноору сылдьар, ыарахан, оһоҕостоох (дьахтарга эрэ тут-лар). ☉ Беременная (о женщине)
Татьяна Афанасьевна кэргэнэ Алексей Трофимович сэриигэ барарыгар тохсус оҕотунан хат хаалбыта. ПНИ АДХ
Үлэтигэр кинини хат диэн өссө ким да өйдөөн-дьүүллээн билэ илик. Огдо
Хат дьахтар муҥханы үрдүнэн хаамыа суохтаах. Хаамтаҕына, балык булда хаҥнар дииллэр. «Саха с.». Хат буолуу дьахтар этигэр-хааныгар, доруобуйатын уопсай туругар улахан уларыйыылары үөскэтэр — бу дьахтар саамай тупсар, киэркэйэр, организма ситэр, толору сайдар кэмэ. ТЕН ИДь
♦ Атыыр оҕус алтаҕа, хат дьахтар хаамыыта көр алтах
Хат дьахтар хаамыыта Ханнык бөрүкү буолуой? А-ИМН ОЫЭБЫ
Тобугар хат буолбут көр тобук. Чэ, доҕор, тобуккар хат буолбуккун дуу, бара охсуохха. НАГ ЯРФС II
IV
сыһ. Иккистээн, саҥалыы, хос (хол., тугу эмэ оҥор). ☉ Снова, вновь, повторно, вторично (напр., делать что-л.)
Дьэбдьиэ хат утуйуон санаата буолбата, уута да син хаммыт курдук. Болот Боотур
Тыл чыычаах буолбатах, төлө тутан баран, кинини хат төнүннэрбэккин. Н. Заболоцкай
Этэрбэһи хат улларарга эргэ уллуҥу көтүрэн, саҥаны олордуллар. Хомус Уйбаан
Билигин үгүс киһи уҥуохтара сыыһа оһон хат-хат туттаран эрэйдэнэллэр. А-ИНА ДьБО
◊ Хат таманнан көр таманнан. Онуоха көрдөҕүнэ — ата халыҥ куҥнаммыт, хат таманнаммыт, үтүө бэйэлэммит. Саха фольк.
тюрк. кат

I
туохт.
1. Илиигинэн тугу эмэ эргит, эргитэн хамсат. ☉ Поворачивать руками что-л., вращать, вертеть, крутить
Күлүүһүн тылын иккитэ эрийэн, аанын хатаабыта. В. Яковлев
Сүөдэр Сүөдэрэбис туруупканы ылан, нүөмэрдэри эрийэн сырылаппахтаата. П. Аввакумов
Үлэһиттэр кырааны эрийдэллэр эрэ, хоруудаларга көөнньөрбө эбэтэр уу курулуу түһэр. ПДН ТБКЭ
Эдэрчи киһи массыына уруулун барбах эрийэн салайа олорор. «ХС»
2. Туох эмэ тэрил тутааҕын эргитэн үлэлэт (хол., үүт сүүрт, эти бытарыт). ☉ Приводить какое-л. устройство в действие вращением чего-л. (напр., перегонять молоко через сепаратор, пропускать мясо через мясорубку). Сэппэрээтэри эрий
□ Асчыт дьахтар үүт эрийэр, сүөгэйин арыылаан баран кыынньарар. С. Маисов
Эһэ этин эриэппэ луугу кытта эт кырбыыр массыынанан эрийэбит, тумалыыбыт уонна булкуйабыт. БББ
3. Тугу эмэ (хол., буолтаны, биинтиги) чиҥэтэ эргитэн туохха эмэ киллэр, олорт. ☉ Закручивать, завинчивать (напр., болт, винтик)
Массыына чаастарын чинчийэн, Хамсаабыт биинтэни эрийэр. Эрилик Эристиин
Түөрт муннуктуу төбөлөөх анал күлүүһүнэн эрэдэһини эрийэн кытаатыннараллар. ПАЕ ЭАБ
Суруугу эрийэргэ аналлаах мас бүөлэр сахсайан хаалан, истиэнэттэн түһэн хаалааччылар. ДьХ
4. Тугу эмэ тула эргитэн сөрөө, суулуу тут, баан. ☉ Обматывать, обвязывать, обвивать что-л. чем-л.
Сотору кумааҕынан эрийэн куруускаҕа олорпут чүмэчитин төрдүгэһэ умайан күлүбүрээн барар. Суорун Омоллоон
Сототун тула чартаата уонна өрбөҕүнэн ыга баҕайы эрийэн кэбистэ. Л. Попов
Айанньыт …… утуйар таҥаһын түппээккэ эрийэн атын самыытыгар төргүүлэммит. Эрилик Эристиин
Зина аны бэргэһэтин кэтэрдэн баран, сирэйин саалынан тууна эрийбитэ. Ойуку
5. Ким эмэ илиитин биитэр атаҕын араастаан мускуй, эргит. ☉ Выкручивать, выворачивать что-л. (напр., чьи-л. руки или ноги)
Атаҕынан уол атаҕын эрийэн, тиэрэ мэтэрийэн кэннин диэки бырахта. Н. Босиков
Аны илиититтэн уонна атаҕыттан эрийэн, өттүктүү түһэрэн эрэр. «ХС»
6. Араастаан эргитэ хамсат, ытый (хол., буурҕаны этэргэ). ☉ Приводить в круговое движение, задувать, кружить, вертеть (напр., о пурге)
Маһы оҕус кутуругун курдук чороччу эрийэр силлиэ түһэр. Суорун Омоллоон
Таһырдьа таҕыстахха тыал сипсийэр, киһи сирэйин-хараҕын көрдөрбөт, кумахтаах хаарынан эрийэр. С. Васильев
Сааскы халаан уута …… уу отун төрдүнэн эрийэн, ытыйан күөл кытыытын мууһун көҥү дьөлөр. С. Маисов
7. кэпс. Кимиэхэ эмэ төлөпүөннээ, төлөпүөнүнэн кэпсэт. ☉ Звонить кому-л., разговаривать по телефону
Иван Алексеевич пуорду кытта кэпсэтээри эрийэ сатаан кэбиһэр, ким даҕаны эппиэттээбэт. Н. Якутскай
Миэхэ мээнэ сыбыытаама, наадыйдаххына дьиэбэр эрийэр буолаар. В. Титов
Суотабай төлөпүөн тэнийэн, хас санаатаҕын ахсын эрийэн бэрэбиэркэлиирэ. ТТК
♦ Кутуругун эрийэн биэр көр кутурук
Тугу баҕарар оҥоруҥ, кутуруктарын эрийэн биэриҥ, арай сир баайыгар эрэ чугаһаамаҥ. «Сахаада»
Сүрэҕин эрийэр көр сүрэх I. Сугун абаҕата куһаҕан, киһи сүрэҕин эрийэр сыттаах. МАА ССЭҮү
Мүөттээх салгын сыта киһи сүрэҕин эрийэр. «ХС»
◊ Хоолдьугун эрий көр хоолдьук
Биһиги кинини, …… аны биирдэ хармааннаатаҕына хоолдьугун эрийиэх буолан сэрэппиппит. Д. Таас. Эрийэ охсуу иис. — ойуу-дьарҕаа сиигэ: чугас-чугас эрийэ тардан биэтилэлии ылыы. ☉ Вид декоративного шва: петельный шов с частыми воздушными петлями. Саха таҥаһын ойуулаан киэргэтэргэ эрийэ охсуу сииги үгүстүк тутталлар. Эрийэ (эриллэ) хат — этэ-сиинэ суох, хаппыт-куурбут, хатыҥыр буол. ☉ Быть очень худым, тощим, сухощавым
Попов эриллэ хаппыт, кыыкынас куоластаах, быыкайкаан киһи. Далан
Кинилэртэн нагааннаахтара эрийэ хаппыт хатыҥыр киһи. И. Никифоров
Уйбаан хатыҥыра, хачаайыта, эрийэ хаппыта ханна бараахтыай. С. Федотов
ср. др.-тюрк. егир ‘прясть, сучить’, тув. ээрер ‘вить; крутить’, монг. эрэх ‘закручивать’
II
туохт.
1. Киһини тугунан эмэ арахпакка олуй-моһуй (хол., ыйыталас биитэр көрдөс). ☉ Дотошно, придирчиво расспрашивать кого-л., выпытывать; настойчиво просить кого-л. о чём-л.
Сэргэчээни, кини ханна баарын эн билэриҥ буолуо диэн, элбэхтик эрийбиттэрэ. Болот Боотур
Уолаттар миигин үчүгэй аҕайдык эрийэн, төрөөбүппүн кэмсинэр курдук гына эттилэр-тыыннылар. Р. Кулаковскай
Кыыс: «Сахаарканы дыбарыаска аҕалтар», — диэн аҕатын эрий да эрий буолар. И. Бочкарёв
2. Туох эмэ дьыалаҕа түбэһиннэр, буруйга тэп. ☉ Впутывать, вмешивать кого-л. во что-л. (напр., в какое-л. дело)
«Хата, ити атынан сылтаан Ураҕаһы [киһи аата] дьыалаҕа эрийиллиэ», — дии саныы-саныы тахсан барда. Күндэ
Куһаҕан дьон сөрөөһүннэригэр эрийэннэр, дьэ, бэркэ да моорук буоллум. П. Ойуунускай
Сайылыгар көһүөн иннинэ иэһинэн эрийэн, эн хара көлөһүҥҥүн иҥэринэр сүбэтин булла ини. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Киһи өйүн-санаатын ытый, арахпакка эрэйдээ. ☉ Причинять кому-л. душевные страдания, мучить кого-л.
Ол эрээри туох эрэ хом санаа кини дууһатын эрийэр. Амма Аччыгыйа
Настааны араас итинник санаалар эрийэллэр. С. Федотов
Төрөөбүт норуотум барахсан Аламай күн тэҥэ амарах, Эгэлгэ эрэй-муҥ эрийэн Ийэлии иһирэх дууһалаах. Айталын
4. көсп., кэпс. Ким эмэ эйиэхэ ылларарын, чугаһыырын курдук эйэргэһэ, оонньоһо сатаа. ☉ Завлечь кого-л., влюбить в себя, вскружить голову кому-л. «Катя, — диэтэ наҕыл куолаһынан, — биир эмэ уолла эрийээр эрэ». М. Попов
Уол улахан дуоһунастаах, саастаах кыыһы Ираиданы, бэйэтэ этэринии, эрийэн ылбыта. Т. Находкина. Олох сүрэҕин, дууһатын барытын, эриэн үөн курдук, ити кыыс эрийэн, хам ылан бүппүт. Сэмсэ