прил
сыаптаах. Цепная собака

прил. 1. сыап; цепное звено сыап сүһүөҕэ; 2. (на цепях) сыаптаах, сыап; цепной мост сыаптаах муоста (сыабынан көтөҕүллэр); 3. (привязанный на цепь) сыаптаах; цепная собака сыаптаах ыт; 4. (следующий один за другими) сиэтиһэ, салҕаһа барар; цепные рефлексы сиэтиһэ рефлекстэр; # цепная реакция физ., хим. цепной реакция.

түөргүл (ханааттаах эбэтэр сыаптаах барабааннаах, саамай боростуой, илиинэн эрийэн таһаҕа-һы көтөхтөрөр оҥоһук.)

сыаптаах бэримтэ, тиэрдии, тиэрдээччик (биир баал хамсааһынын сэргэ турар атын баалга тиистээх көлөһө уонна ити көлөһөлөргө кэтэрдиллибит ыстаал сыап көмөтүнэн биэрэр тиэрдээччи.)

хаппыыста хо муйар массыына (КПД-35 эбэтэр МТЗ тракторга холбонуллан хаппыыстаны хомуйар массыына. Сыаптаах сахсыйар аппараат хаппыыстаны туура тардан ылар уонна лкки диискэлии быһыыллаах быһахтарга биэрэн төрдүн быстарар.)

суудуна дьаакыра (тохтообут сиригэр суудунаттан уу түгэҕэр түһэриллэр үс салаалаах ыарахан баҕыыр тимир. Барабаанна эриллэр уһун сыаптаах. Уу түгэҕэр баҕыырынан хатанан суудунаны тутар, миэстэтиттэн сыҕарыппат.)

бэримтэ, тиэрдии, тиэрдээччик (хамсааһыны хайысхатын, түргэнин уонна эргийэр тэтимин (вращающий момент) уларытан а тын механизмна тиэрдэр механизм. Б. конструкциятын, көрүҥүн арааһа элбэх: тиистээх, сыаптаах, фрикционнай, курдаах, кардааннаах, чиэрбэлээх о. д. а.)

туохт. Суолга, айаҥҥа, сырыыга сырыт, бар-кэл. ☉ Быть в дороге, в пути
[Тааҥка көлөлөрө] Сыыдам сырыыланнын диэн Сытыы тимир сыаптаах. Саха нар. ыр. II
Туттуухаптыы сымса бэрдэ, Туундара булчут киһитэ Сыыдам тыаллыын сырсар тэҥэ Сырыыланан испитэ. Эллэй
О дьэ, тукаам, дьоһун-талыы Саргы-талаан аргыстан, Ыйга көтөр ракеталыы Сындыыс түргэн сырыылан! «ХС»

аат., эргэр. Холуобунай буруйу оҥорон, Саха сиригэр көскө кэлбит киһи (өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи кэмҥэ). ☉ До революции: тот, кто сослан на поселение, посельщик (поселенец)
[Дьаакып:] Быыпсай оҕонньор санаата туоллун, биһиэхэ сыаптаах ыты ыытарын кэриэтэ тоҥ бэһиэччиги ыыттаҕа дии. А. Софронов
Ибрагим сүүрбэ сааһын туолуон тухары, саах күрдьээччинэн сылдьыбыт. Ол сылдьан черкес уола бэһиэччик диэн ааттанара уонна эт-хаан алдьаныар диэри быһыта сынньыллара. Эрилик Эристиин
русск. устар. посельщик

аат.
1. Тимир тиэрбэстэри бэйэ-бэйэлэригэр иилиһиннэри тиһэн оҥорбут быа курдук уһун оҥоһук. ☉ Ряд металлических звеньев, продетых одно в другое, цепь
Витя туох эрэ хараны, түүлээҕи бобо харбаан ылла, сыап тыаһа кылыр гынна. Н. Заболоцкай
Хаайыылаах илиитигэр-атаҕар хандалы сыаптара кылыргыыллар. С. Никифоров
Тыаһы истэн түөрт харахтаах күөрт ыт өрө баргыйбытынан, сыабын соһор тыаһа кылыгыраабытынан ааҥҥа кэлэн, …… үрэн баргыйда. М. Попов
2. Ханнык эрэ тиэхиньиичэскэй оҥоһуктар, аппарааттар чаастарын ситимэ, холбоһуга. ☉ Цепное соединение агрегатов каких-л. технических изделий, аппаратов, цепь. Хамбаайын барабаанын сыаба быстыбыт
□ Эбиэттэн киэһэ оҕонньор хантан эрэ сабыс-саҥа чочу уонна уонча «Дружба» сыабын булан аҕалла. «ХС»
Мотуордар өрө бирилии, ыһыыра түспүттэрэ, хамбаайын ньирилээбитэ, сыаптара хабырыммыттара, малатыылкатыттан соломону ыһан күдээритэн, сэлиэһинэйи быһан күүдэпчилэтэн барбыта. Ч. Айтматов (тылб.)
3. кэпс. Дьиэ тутуутугар бэрэбинэлэри үрүт-үрдүлэригэр ууран хам туттарарга аналлаах кылгас мас оҥоһук (бэрэбинэлэр үүттэммит дьөлөҕөстөрүгэр саайыллар). ☉ Короткий деревянный шкворень, забиваемый между брёвнами строящегося дома для более плотного их скрепления. Бэрэбинэ сыабын элбэҕи бэлэмнээтилэр
4. көсп. Бэйэ-бэйэлэриттэн тэйсэ соҕус биир кэккэнэн иһэр дьон эрээтэ. ☉ Ряд, вереница людей
Эшелон диэкиттэн кыранааталар кыырайаллар. Кимэн киирэн иһээччилэр сыаптарыгар түһэн дэлбэритэ ыстаналлар. С. Никифоров
Бурхалей уонна Ахмет, бэйэлэрин роталарын хайыталаһан ылан бараннар, суол икки өттүнэн сыап оҥорон, айдааннаах Чихой диэки киирэн истилэр. Эрилик Эристиин
Сыап кимэн киирэн испитэ. Өлбүттэр уонна бааһырбыттар баар буолбуттара. ГСС
♦ Сыаптаах ыт курдук — олус киҥнээх, куһаҕан майгылаах (киһи). ☉ Злой, полный злости (человек — букв. как цепная собака)
Сыаптаах ыт курдук дьон баар буолаллар. НАГ ЯРФС II. Сыаптаах ыт курдук кө- ҥөс — кимиэхэ да тугу да бэрсибэт, биэриэн баҕарбат, олус кэччэгэй, көҥөс (киһи). ☉ соотв. как собака на сене
Ол киһиттэн көрдөөмө даҕаны, сыаптаах ыт курдук көҥөс. НАГ ЯРФС II