прил. 1. (смазанный маслом) арыылаах, арыыга буспут; 2. перен. (заискивающий) ньылаархай, сылаанньыгас.

I
ил гын - 1) саба биэр, сайа оҕус (салгын туһунан). ☉ Обдавать, веять, нежно касаться (о ветре, воздухе)
[Күн] ситэ уоттана илик буолан, сүрдээх сылаанньыгас сөрүүн, сайаҕас салгын киһи сирэйигэр ил гына түһэрэ чэбдигэ, сэргэҕэ олус. А. Софронов
Дөрүн-дөрүн сөрүүн салгын киһи сирэйигэр эйэҕэстик ил гынан ааһар. Амма Аччыгыйа
Хантан эмэ муҥ саатар Сөрүүн салгын ил гыммат. Күннүк Уурастыырап; 2) көсп. хамсаан, күөдьүйэн кэл. ☉ Приходить в состояние волнения, возбуждения, движения
Уол сүрэҕэ итиинэн ил гынна. А. Сыромятникова
Долгуйуу… Адьас умнуллубат да баҕайы эбит. Уруккуу-урукку түүнүгүрбүт өйдөбүллэр дьапталҕаларын түгэҕиттэн туох эрэ ил гынна. Н. Лугинов; ил курдук - итиинэн саба биэрэр, сылаас (салгын, тыал туһунан). ☉ Теплый, обдающий теплом (воздух, ветер)
Хоту диэкиттэн күрүс-күрүс сайыҥҥы ил курдук сып-сылаас тыаллар үрэллэр. «Чолбон»; ил салгын - итии салгын, итиинэн илгийэр салгын. ☉ Обдающий теплом воздух
Илигирии сиэттиһэн, Ил салгын иэнигийэн Ийэ сири сылыппытыгар, Эйэҕэстэй алааспар Эйээриэҕиҥ, эдэрдээр! Саха нар. ыр. III
II
аат. Эйэлээх буолуу; бэйэ икки ардыгар этиспэккэ-охсуспакка, өстөспөккө нус-бааччы сыһыаннаһыы. ☉ Дружественные, мирные, спокойные отношения между кем-л. [Аайта:] Мотя, эн биһиги илбитин харыстыыр буоллаххына, Аны миигиттэн тугу да ыйытыма. И. Гоголев
Иллээҕэр эйэҕэс сүрэхтээх, Өстөөхтүүн көрсүһэр күрэхтээх, Ийэ сир эйэлээх олоҕун, Эн курдук, көмүскүү туруохпут! Күннүк Уурастыырап
Тахсарын кэтэһэр Таптыыр да сибэкким, Ардыгар ил эстэр Аргыһа эбиккин. С. Тимофеев
ср. тюрк. ел, ил 'народ, племенной союз; государство; мир, согласие'

I
сыстаҥнаа диэнтэн холб. туһ. [Ылдьаа] Ылгын чыҥыйа курдук Ылбаҕайдык ылыбырайан, Ытыктанааччылары эрэ кытта Ыксалаһар, сыстаҥнаһар. Р. Баҕатаайыскай
[Молоковоз Иван:] Һа! Ньыкаас кыыска барытыгар сыстаҥнаһа сатыыр идэлээх. И. Семёнов
«Өстөөхтөрү кытта биһиги өссө хаһан да сыстаҥнаһа илик этибит», — диэн салгыы эппитэ уһун ысыыт. Н. Гоголь (тылб.)
II
даҕ.
1. Туохха барытыгар сыста сылдьар, силимниҥи, сыстаҕас. ☉ Липкий, клейкий (напр., о слизи)
Сайын аайы Кэтириинэ эмээхсин туой курдук сыстаҥнас буору мэһийэн, балаҕан тас эркинин сыбаан иһэр эбит. П. Аввакумов
Уонча чиэппэр дириҥи түспүтүн кэннэ, араҕастыҥы сырдык өҥнөөх, самааска курдук сыстаҥнас буор булкаастаах кумах дьапталҕата кэллэ. Тумарча
[Бэс тэллэйин сэлээппэтэ] ньалҕаархай, килэбэчигэс, сииктээх кэмҥэ сыстаҥнас салыҥынан бүрүллэр, кытархай араҕас өҥнөөх. Г. Угаров
2. көсп. Кимиэхэ эмэ эйэргии, чугаһыы сатыыр. ☉ Приветливый
Били бастаан сыстаҥнас, сылаанньыгас Розата тыйыстыйан, кытаатан иһэрэ. Далан
3. көсп. Биирдэ сыстан баран арахпат, салгымтыалаах, арахсан-төлөрүйэн биэрбэт. ☉ Прилипчивый, назойливый, надоедливый
[Итинник холуннарыы] ыарахан уонна киһи ис-иһиттэн кэлэйэ сиргэниэх сыстаҥнас курдуга. Э. Соколов
Кини [эписиэр] эмискэччи улугура түстэ, сидьиҥ, сыстаҥнас, абаккалаах улугуруу кинини баһыйда. В. Васильев