сыһ. Сылааһынан угуттуурдуу, абылыырдыы. ☉ Согревая теплом, лаская
Сылбай уу сылаанньыта тардар, харахтарым сабыллаллар. И. Бочкарёв
Арай таптыыр сүрэх уота түүн-күнүс сылаанньыта төлөннүрэр, кини хаһан да билбэт умуллары. И. Федосеев
Ааттыын «Сайылык» пиэрмэтин дыргыйбыт сыта-сымара, киһитэ-сүөһүтэ тоҕуоруйбута сылаанньыта уулларда. ПИС СТС

көр сэрэхэдий
[Ойуун] сирэйэ-хараҕа уларыйбыт, сэрэҥкэдийбит киһи быһыытынан дьиэ иһин эриличчи көрүтэлээн баран, холкутаабыт курдук туттар. Р. Кулаковскай
Тунал маҥан көстүүгэ көмнөхтөрүн түһэрэн хараара барыйбыт мастартан сэргэх булчут сэрэҥкэдийэр идэлээх. Н. Борисов
Киһи балаакка тардынан утуйара, оттон ыт иччитин сылбай уутун араҥаччылаан кыра да тыастан сэрэҥкэдийэн үрэн моргуйара. П. Степанов

1. хаптай диэнтэн дьаһ. туһ. Киэһэ эмиэ ньаалаҕай сиэн сордоото. Хата сотору сиик түһэн хаптатта. Болот Боотур
   Утуйар кэм кэллэ. Бөһүөлэк иһэ, үлэ дьонун, оҕолору сылбай ууларыгар хаптатан, ньам баран иһийдэ. П. Аввакумов
2. туохт., кэпс. Кими, тугу эмэ түөрэхтэнэрин курдук ытан түһэр. ☉ Выстрелить в кого-что-л. так, чтобы тот упал как подкошенный
   Бөһүөлэккэ кэлэн баран, Маппый кыыллары биирдиитэ ытан хаптаталаабыт сэһэнэтэппэнэ сэтиэнэҕи сиир хаппыт өрт уотунуу омуннуран-төлөннүрэн күлүбүрээбитэ. П. Аввакумов
   Икки анды Маппыйга кэлэн түспүттэрин, биир ытыынан хаптатта. БН СУ

I
сыһ.
1. Өссө төгүл, өссө; хаттаан, хат. ☉ Ещё, ещё раз, в добавление, вдобавок к чему-л.; опять, снова
Бука, эмиэ тугу эрэ, тосту туораны соруйаары гыннаҕыҥ буолуо. Софр. Данилов
Ол оҕонньор ынаҕа эмиэ уолара буолуо. Күндэ
Куолубутунан биир киэһэ эмиэ кустуу киирдибит. Үһүөн тус-туспа тарҕастыбыт. Т. Сметанин
2. Ким, туох эрэ курдук, туохха эрэ маарынныырдык. ☉ Тоже, так же, как и, также
Тогойкин эмиэ иһиллээн сэгэллэн турда. Амма Аччыгыйа
Оҕолор эмиэ эбэлэригэр олус убаммыттара. Далан
Лоҥкууда хоту сиһигэр дүрбүөннээх үлэ салҕанан бара турда. Оттон өтөх сирдэри хорутааччылар үлэлэрэ эмиэ бэркэ барда. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. йемэ ‘и, также, ещё’, гаг. һем, йем ‘и’
II
сыһ. сыһыан т.
1. Сөбүлээбэт, сүөлүргүүр сыһыаны көрдөрөр (сүнньүнэн ыйытыы ф-лаах этиилэргэ тут-лар). ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего к содержанию высказывания (употр. в основном в вопросительных предл.)
Ол учууталлааҕы эмиэ тоҕо ыҥыран бэһирдиҥ? Хайа, балай эмэ саҥарар-иҥэрэр этиҥ дии. Н. Неустроев
«Оонньуох дьону, оҕолору, эмиэ тоҕо үүртэлээтиҥ?» — диэн Даайыс сэмэлиир соҕустук киһититтэн ыйытта. Н. Заболоцкай
[Варвара эмээхсин киирбитигэр Егор Егорович:] Хайа, бу эмиэ туохпут соһуллан киирдэ? Манна тоҕо кэллиҥ? С. Ефремов
2. Үгэргиир, сиилиир, сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает иронию, презрение, осуждение говорящего относительно содержания высказывания (тоже мне!)
Бу эрэйдээх эмиэ киһи буоллаҕым буолан, дьон сиилээх-хоһулаах, эмиэ ырыаоонньуу туомнаах диэн дэлби элэк-хаадьы гыныахтар этэ. П. Ойуунускай
[Кэтириис таҥаһы көрөр уонна:] Сандааран түһэн эмиэ таҥас бөҕө дии, сиидэ төрөөн. С. Ефремов
«Эмиэ хайа тойоммут кэллэҕэй?» — дии-дии Андриан түннүгүнэн көөртө Никифоров кинээс уолунуун эбиттэр. М. Доҕордуурап
III
ситим т.
1. Саҥарааччы туох эмэ буоларыгар дуу, буолбатыгар дуу саарбахтыырын көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение говорящего или противоречивость действий, о которых идёт речь в высказывании
Эмиэ да мас хайытар, эмиэ да дьаарыстыыр. И. Федосеев
Сороҕор кыыһыран ыйытар, сороҕор эмиэ сымнаан, намыын куолаһынан ыйытар, онтон эмиэ өрө көбдьүөрэр. Т. Сметанин
Тойоммут булкуллар-тэккиллэр — эмиэ да киириэн саныыр, эмиэ да кииримиэн баҕарар. Чэ, быһата, булкуур буолла. А. Бэрияк
2. Тэҥҥэ холбуур суолталаах ситим тыл быһыытынан ааҕар суолталаах уонна биир уустаах чилиэннэри, тэҥ суолталаах этиилэри, этии чаастарын холбооттуур. ☉ Выступает как перечислительный союз, объединяющий отдельные члены предложения, части сложносочинённого предложения
Атынан, табанан айаннаан, Арыт уунан устан, Салгынынан даҕаны көтөн, Сатыы эмиэ сылдьан, Сылаас астан араҕан. Сылбай ууну быраҕан, Сибиир киэҥ иэнин кэрийдибит. С. Зверев
Өтөр буолаат инники иһээччилэр саҥа ырыаны саҕалаатылар: эмиэ да кырдал, эмиэ да хайа, эмиэ да туруйа, эмиэ да тураах туһунан. Софр. Данилов
Ыттыы эмиэ үрэр дииллэр, Ынахтыы эмиэ маҥырыыр дииллэр, Хас, хас тылы билэрин Хантан ким ситэн ааҕыай?! Т. Сметанин

I
аат. Сис тоноҕоһун икки өттө; киһи сиһин сороҕо: биилтэн хоҥхочох уҥуоҕар диэри. ☉ Продольная середина спины; нижняя часть спины (от поясницы до крестца)
[Симэхсин эмээхсин] иҥнэн умса баран түһэн, атаҕа чороҥолоон, этэрбэһин быата иэнин таһыйан саллырҕата, күрдьэҕэ мүччү ыстанан сэлэ ортотугар түстэ. П. Ойуунускай
Кымньыы тыаһа биир кэм кууһурҕас буолла. Чүөчээски иэнэ начаас үлүгэр сиикэй эт буолан таҕыста. Суорун Омоллоон
Уолаттар оҕустары кытта хаххата суох сиргэ ардах анныгар олордулар, иэннэригэр тымныы уу, тыймыыт курдук, сүүрдэ. Бэс Дьарааһын
△ Кыыл, сүөһү сиһин уҥуоҕун тулата. ☉ Хребтовая часть тела животного
Сүөһү иэнин иҥиирэ. ПЭК СЯЯ
Тыһы хахай кыылым Тыыллар иэнин иҥиирин Тыыра баттаан ылан, Иирэр илбис иҥиэрчэлэммит, Идэмэрдээх илбистэммит [муос саа]. П. Ойуунускай
♦ Иэнин тарт көр иэнин хастаа
Иэҥҥин тарда иликпинэ этэ тарт! Н. Неустроев
Хаан Дьаргыстай Ытык Кыйбырдааны иэнин тардан кууһуннарбытынан, барда. ХИА КОВО
«Нохоо-оо, моһуораҕын көннөрүм, иэҥҥин тардыам ээт! Эмиэ үүтү булкуйда ээ, быһыыта!» - холумтантан тымтыгы эһэ охсон ылан өрө уунна. «ХС»
Иэнин тириитин сүл (уһул) көр иэнин хастаа. Ыстаапка илдьэн иэниҥ тириитин сүллэххэ, буруйгун этиэҥ. Эрилик Эристиин
Иэнин тириитин устан туран билиннэриллиэ, мэлдьэһэн, олбу буолума. Эрилик Эристиин. Иэнин хастаа - ээҕин этитэр, иннин ылар, кэһэйэр гына таһый. ☉ Наказать розгами, плетью кого-л. (соотв. спустить шкуру с кого-л.)
[Ыстапаан:] Бу дьон ортотугар иэҥҥин хастыы иликпинэ, ыл ити эриҥ атаҕар үҥэн көрдөс, ол кэннэ барыах! А. Софронов
Ыстараабын төлөөмөөрү ити киэбирэр, баран хатыһынан иэнин хастаабыт киһи баар ини. Күндэ. Чыпчахайынан иэнин харса суох хастаабытынан барар. Эвен фольк. Иэн иҥиирин курдук эрис - араабараа тардыалас, киирис. ☉ Состязаться в чем-л., будучи почти наравне с соперником; оказывать достойное и упорное, равное по силе сопротивление кому-л.
Эйигин кытта иэн иҥиирин курдук эрийсэр, мас хайдыбытын курдук туруулаһар оҕо көстүбүт. Н. Неустроев. Иэнэ (иэнин иҥиирэ) кэдэҥниир (тымныйталыыр) - бүтэйдии дьиксинэр, саллар; тугу эмэ гыныан куттанар. ☉ Опасаться, бояться кого-чего-л.; передергиваться (от страха); не решаться на что-л. Тиийбитэ уола хайыы-үйэҕэ хамсаабат буолбут этэ
Манна эрэ Гоша ханнык куттал суоһаабытын билбитэ, иэнэ кэдэҥнээбитэ. Далан
Микиитэ оһох чанчыгар кинигэ ааҕа олорон иэнэ тымныйталыы түһэр, хотуурдаах киһи уҥуоҕа кэлэн далайан эрэрэ буолаарай диэххэ айылаах, оһох кэннинээҕи хараҥа диэки хайыһан көрөн баран бэттэх сыҕарыс гынар. Амма Аччыгыйа
Биир дьахтар тоҕо эрэ күрүө тоһоҕотун ылан тайахтанна. Тээллэриис иэнэ тымныйталаата, атахха биллэрээри, кэннин хайыста. И. Гоголев
Тойон киһи иэнэ кэдэҥнии-кэдэҥнии ойуун таҥаһын уокка симтэ. «ХС». Тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> - тиэрэ баран, көхсүнэн түстэ. ☉ Упасть навзничь, растянуться
Тэбээри, охсоору гыммытым, муус чэҥҥэ таба тирэммэккэ, тас иэмминэн лас гына тиэрэ таһылла түстүм. П. Ойуунускай
Микиитэ кэлэн киниэхэ кэтиллэ биэрдэ да таас иэнинэн барда. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] икки кэлин атаҕынан кыайан туттубакка, тутуурун [оҕотун] кытта бэйэтэ эмиэ тас иэнинэн барда. Н. Заболоцкай
Абырҕалтан иҥнэн таас иэнинэн барбыт. Н. Босиков
Хаарты иэҥҥинэн таралый (оҕун) көр тас (таас) иэнинэн барда. Аны, иҥнэн охторуҥ, дубук хардыылаан аҥхалаакка түһэриҥ, халты тэбинэн хаарты иэҥҥинэн таралыйарыҥ - ити барыта лааҥкы ортотунан икки-үс тайах барчалаан иһэрин курдук тыас-уус буолуохтааҕа эбээт. Р. Кулаковскай
Оҕонньору үтүрүйэн кэбиспиттэрэ, хаарты иэнинэн охтон түстэ. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. эгин 'плечо'
II
аат.
1. Туох эмэ кэтитэ, тайаан сытар киэҥэ, киэлитэ. ☉ Ширина, широта чего-л.
Бу таҥас иэнэ төһөнүй?  Саас кэлэн, хара тыа көҕөрбүт, киэҥ толоон устатын тухары иэнэ биллибэт күөх дьэрэкээн солко таҥаһы тиирэ тардан кэбиспит курдук буолбут. Н. Неустроев
Төрөөбүт Ийэ дойдубут иэнэ кэтит, арҕаһа үрдүк, баайа-быйаҥа дэлэгэй, айылҕата кэрэ да буолар эбит. Суорун Омоллоон
Тумул хайа оройуттан алыы киэҥ иэнэ уонна ыраах нэлэйэ тэлгэнэр ньуурдара даҕаны олус бэркэ көстөр. Л. Попов
2. Туох эмэ (хол., уу, сир) ньуура. ☉ Поверхность (воды, равнины и т. п.)
Уу иэнэ килэччи тоҥон кытааппыт курдук. Амма Аччыгыйа
Уонна соччо өр бу орто дойду иэнин бааһыртым диэн санаммакка олоробун. Софр. Данилов
Киэҥ өрүс мэндээркэй, ол гынан баран хамсыы долгуйа устар иэнин одуулууллар. М. Попов
3. Туох эмэ (хол., туттар сэп) кэтит, хаптаҕай өттө. ☉ Плоская, широкая часть чего-л. (косы, кинжала)
Сааскы сандал маҥан күнүм Саабылаан батас иэнин курдук Сардаҥара ойон тахсар. П. Ойуунускай
Туруору хара сыыр анныгар хойдубукка дылы бөлүөҕэн көстөр бороххой ууга үрүҥ балык өрөҕөтө, кынчаал иэнин курдук, кылбас гынаат, сүтэн хаалар. Л. Попов
Ити кэнниттэн «буускап» хотуур сырдык иэнэ күн уотугар биирдэ-иккитэ килбэс гынан ылла. Н. Заболоцкай
4. Туох эмэ сыалга анаан туттуллар дэхси, хаптаҕай сир, миэстэ. ☉ Площадь, участок земли (или место в помещении), отведенный под что-л. Сад учаастагын устата аҕыс уон алта миэтэрэ, оттон туората отут тоҕус миэтэрэ
Ити учаастак периметрин уонна иэнин булуҥ. ВНЯ М-4
Үлэ саҕаламмыта биэс күнүн устатыгар таҥастаныахтаах иэн түөрт-биэс бырыһыаныгар эрэ сиик саптарыыта ыытыллыыта аһара аҕыйах. «Кыым». Куораттарга уонна оробуочай бөһүөлэктэргэ түөрт уон аҕыс мөлүйүөн кыбадыраатынай миэтэрэттэн ордук олорор иэн туһаҕа киллэрилиннэ. «Ленин с.»
5. Киһи хараҕын далыгар баппат киэҥ сир, куйаар. ☉ Обширное пространство, простор
Төрөөбүт кыраайгыт киэҥ иэнин Эһиги [былыттар] өҥсүтэр сыаллааххыт, Сынньана түспэккэ ол иһин, Үчүгэй эһиги аналгыт. И. Гоголев
Атынан, табанан айаннаан, Арыт уунан устан, Салгынынан даҕаны көтөн, Сатыы эмиэ сылдьан, Сылаас астан араҕан, Сылбай ууну быраҕан, Сибиир киэҥ иэнин кэрийдибит. С. Зверев
Таптыыбын Ийэ дойдум киэҥ иэнин, Таптыыбын Эриэккэс кэрэ сибэккитин. Кини Бухатыыр норуотун, Кини Бу эдэр ыччатын! С. Васильев
тюрк. ен

сыһ.
1. Сабыллар курдук, бүөлүү-хаххалыы эбэтэр таска көстүбэт буолар гына. ☉ Заслоняя что-л. чем-л., накрывая что-л. чем-л. сверху (напр., завязывать глаза, перевязывать раны кому-л.). Хараххын саба баан. Сирэйгин саба тутун
□ Ураһа саҕа уот кытыытыгар хаар маҥан баттахтаах, …… оҕонньор уоту саба аччайан олорор эбит
Саха фольк. Эмээхсин ыаҕаһын былаатынан саба баайа олорон эттэ: «Ыарахана бэрт буолсу, доҕор». Амма Аччыгыйа
Кулун туйаҕын сэбирдэхтэрин быһа тардан ылан иэдэһигэр саба туттар. Л. Попов
Лүүгү бириһиэнинэн саба бүрүйдүлэр. Н. Габышев
2. Барытын сабардыыр курдук, ыраас, бүтүн сир ордубат гына; улаханнык (хол., тугу эмэ уунан ыс). ☉ Полностью, так, чтобы накрыло целиком, сплошь всю поверхность (напр., забрызгать что-л. чем-л.). Уунан саба ыс
□ «Ээ, дьэ, халлааммыт соруйан киллэрбит, эһигини өр хаайаары гыммыт», — диэтэ Учукаас, таһырдьа тахсан хаарга саба типтэрэн киирэн тэбэнэ туран. А. Софронов
Сарсыарда тахсан эрэр күн уота улуу куруҥу саба ибиирэ турар. Күндэ
3. Сыста, ыкса чугаһыыр курдук, ыга. ☉ Вплотную (напр., подойти к кому-чему-л. или привлечь к себе кого-что-л.)
«Ийээ, мин барар буоллум», — диэн үөгүлээбитинэн Симон киниэхэ саба сүүрэн кэлбитэ. Л. Попов
Бары саба сүүрдэн киириэҕиҥ. Эрилик Эристиин
Этиҥнээх ардах, миигин эккирэппит курдук саба сүүрэн тахсан, ыаҕастаах уунан кутар курдук түстэ. Т. Сметанин
Ким эрэ, эмискэ тыылыннаран кэлэн, ат күөнүнэн саба астарбыта. А. Бэрияк
4. Ханна да ыыппат курдук (үрдүгэр түһэн); хам, бобо (тутан, баттаан). ☉ Навалившись сверху на кого-что-л.; крепко схватив кого-что-л.
Саба харбаан ылан дэлби уураата-сыллаата. П. Ойуунускай
Үс бандьыыт Михаилы саба баттааннар илиитин кэдирги кэлгийэллэр. С. Ефремов
Уҥа өттүгэр субу саба баттыах айылаах …… субурҕа суорба таастары сэмээр одуулаһа истэ. С. Никифоров
5. Тула өттүттэн хаайа, тууйа, тумнары. ☉ Полностью накрывая кого-что-л. (напр., о стихии). Саба ааҥнаа. Саба сатыылаа
□ Саха сирин уһун түүнэ Саба күөнтээн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньордоох эмээхсин, Орон сылааһыгар нуураччы тартаран, Сылбай ууларыгар саба куустаран Сынньана сыталлар. С. Васильев
Ыалдьыттар …… дьиэ бүттүүн кутурҕаныгар саба баттатан, тааһыран олордулар. М. Доҕордуурап
Былыта тыаллыын-куустуун бу саба сатыылаан кэллэ. Д. Таас
♦ Саба баттаа — 1) көҥүлү көрдөрүмэ, көҥүлүн быс; күүһүлээ. ☉ Подавлять кого-л., ущемлять чью-л. свободу, принуждать кого-л. делать что-л., угнетать кого-что-л.
Кыыс аймаҕы кыайа туппут, Дьахтар аймаҕы саба баттаабыт Бэтэрээҥҥи бэлэс, Ааратааҥҥы айах, Сотору сокуомсук. С. Зверев
Маннааҕы кыыс — Кэлэҕэйгэ тэҥэ суох үчүгэй оҕо. Киниэхэ эргэ тахсыан баҕарбат, ол үрдүнэн аҕата, ийэтэ саба баттаан бу саас илии охсуһуннарбыт сурахтаахтара. Н. Заболоцкай; 2) кэпс. тугу эмэ хааччахтаһан, оҥорор кыах биэримэ, бопсус. ☉ Не давать возможности кому-л. осуществить что-л., препятствовать чему-л.
Ити оҕоҥ тыаҕа тахсан үлэлиир баҕа санаатын саба баттыырыҥ туораттан истэргэ сүрдээх олуона баҕайы. С. Ефремов
Эн бандьыыттарга холбоһо сылдьыбытыҥ сир анныгар баар, ону көбүтэ сатааччылар бааллар. Ону мин саба баттаан сылдьабын. Күндэ; 3) туохтан эмэ атын дьон туһансалларын көҥүллээбэккэ бэйэҥ эрэ туһанаргар тутун, дьонтон көҥөө. ☉ Пользоваться чем-л. единолично
Арыылаах курдук үчүгэй алаастааххын, бүтүннүү бэйэҕит саба баттаан сиигит. МНН. Саба көт кэпс. — 1) түргэнник үгүһү оҥор, элбэх үлэни-хамнаһы бүтэр-оһор. ☉ За короткое время успеть многое завершить. Барытын биир күн хайдах саба көтүөхпүнүй?; 2) эмискэ ыга ыл, ыга куус (туох эмэ санааны этэргэ). ☉ Вдруг охватить, объять кого-л., овладеть кем-л. (о мыслях, чувстве)
Күнүскү иэдээнин туһунан өйдөбүл эмискэ саба көтөн киирдэ. Н. Лугинов. Саба садьылаа түөлбэ. — тугу эмэ мэһэйдээн, бүөлээн олор. ☉ Сидеть, мешая кому-чему-л., рассесться
Сир хаба ортотугар хайдах атаҕын устан саба садьылаан олоруой. Айталын. Саба сапсый кэпс. — туохха эмэ быһаарыы ылынарга ким эмэ этиитин кытта олох сөбүлэспэккин, ылыммаккын эт. ☉ Выражать категорическое несогласие с мнением, предложением других
Доҕоро өрүс хамсыыра чугаһаата, быйыл мууһа олус халыҥ дьыла, тоҕо эрэ дьулайабын, төннүөх, сөпкө бултаатыбыт диэн көрбүт. Ону Дьэллик саба сапсыйан кэбиспит. Н. Заболоцкай. Егорычев саба сапсыйда: «Үөр хааска киирэн иһэн биир акаары чыркымай аайы тыаһы таһаарар диэн баар дуо?!» Т. Сметанин. Саба сүүр кэпс. — сир-сир аайы тиийэ-түгэнэ оҕус (киһини этэргэ); олус түргэнник тарҕана оҕус (хол., туох эмэ дьаҥы этэргэ). ☉ Успевать побывать везде (о человеке); быстро, моментально распространяться (обычно о болезни, эпидемии)
[Үлэҕэ] Омун-төлөн оҕолор Саба сүүрэн көрдүннэр, Оттон Ньукуус «оҕонньор» Сатаан иннин көрүнэр. Күннүк Уурастыырап
[Уоспа] биир күн иһигэр куораты бүтүннүүтүн саба сүүрэн кэбиспит, турарытурбаты сылбах курдук охторбут. П. Филиппов. Саба тарыйан (быраҕан) кэпс. — быһа холоон, барыллаан. ☉ Приблизительно, примерно, вприкидку (определять, оценивать)
Арамаан оҕонньору, саба быраҕан, биэс сүүсчэкэ сүөһүлээх буолуо дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Саба тарыйан көрүүгэ даҕаны Саха сирин норуоттарын поэзията сийиэстэр икки ардыларынааҕы кэмҥэ балаччатык кэҥээтэ. «ХС». Саба тут кэпс. — туох наадатын барытын оҥор, дьон кыһалҕатын барытын толуй. ☉ Решить все проблемы, справиться со всеми проблемами
Устинов барытын ыпсарыах, хааччыйыах, саба тутуох буолан истэ. Н. Заболоцкай
Бардын ээ. Ол киниэхэ тугу саба туттараары хаайыстаҥый? С. Ефремов. Саба түс кэпс. — тугу эмэ көхтөөхтүк элбэх буолан көмөлөө, көмөлөөн оҥор. ☉ Делать что-л. дружно, всем скопом (напр., какую-л. работу)
Оттон эн нууччалыы үөрэнэн көрдөххүнэ. Бары саба түһэн начаас үөрэтиэ этибит. Далан
Ити курдук бары саба түһэн ийэлэригэр күн аайы көмөлөһөр буоланнар, дьиэ өрүү ыраас, үлэ бүтэ охсор. «ББ». Саба үктээ (тэбис) кэпс. — тугу эмэ хам баттаа, кэҕиннэр, самнар. ☉ Порабощать, топтать кого-л., громить, разрушать что-л. Гитлер хара тыыннаах уллуҥаҕынан кыайарын тухары барытын саба тэпсибитэ. Суорун Омоллоон
◊ Саба ас — туох эмэ хайаҕаһын, аһаҕаһын иһигэр тугу эмэ уган, бүөлээ. ☉ Заткнуть (отверстие, дыру). Бордууһунаны өрбөҕүнэн саба ас. Саба баттаа — норуот, дьон туох эмэ хамсааһынын сэрии күүһүнэн тохтот, самнар. ☉ Подавлять (напр., восстание)
Хоруол бааһынайдары бас бэриннэрэргэ уонна бастаанньаларын саба баттыырга дворяннарга көмөлөһөрө. АЕВ ОҮИ. Саба биэр — эмискэ күүскэ билин (хол., сыты этэргэ). ☉ Обдать (напр., теплом, запахом), хлынуть (напр., о свете). Муннубар ыарахан сыт саба биэрдэ
□ Арай, доҕоор! Сытыы сырдык соҕотохто саба биэрдэ да, сир күөгэс гынан өрө тыынан, мастар-талахтар бары адаарыҥнаһа түстүлэр. Амма Аччыгыйа
Аркааһа [уол аата] одьукулуон сытынан саба биэрэн газик аанын аста. П. Аввакумов
Күн уотуттан күөх мырааннар Күлүктүүн ууга сырдааннар, Эппэр-хааммар иҥэр, биллэр Итиинэн саба биэрэллэр. Дьуон Дьаҥылы. Саба бырах кэпс. — кимиэхэ, туохха эмэ үрдүгэр сабыыта бырах, сап. ☉ Набросить что-л. сверху на кого-что-л.
Утуйан хааллахпына, соммунан саба быраҕаар. Саба саҥар көр саҥар. Коля маҥнай Ольгаҕа кыһыылаах тыллары быраҕаттаан иһэн оҕолор бары кинини саба саҥарбыттарыттан тохтоон хаалбыта. Л. Попов. Саба түс — 1) туохха эмэ үрдүгэр кэлэн нөрүй, кууһа түс. ☉ Склоняться над кем-чем-л., припадать к комучему-л., падать ничком на что-л. Маайа туох да саҥата суох кэлэн, саба түһэн баран, кинини сүүһүттэн сыллаан ылла. Н. Неустроев
Оксана сааппыта …… сирэйин саба туттан, сыттыгар саба түспүтэ. Суорун Омоллоон
Ананий Яковтыын быһыт былаанын саба түһэн көрө олордулар. М. Доҕордуурап
△ Кими-тугу эмэ тула үмүөрүй (элбэх киһини этэргэ). ☉ Обступить кого-что-л.. Бэйи, тохтооҥ, киһиэхэ саба түһүмэҥ
□ Холкуостаахтар бары кэлэн саба түһэн дорооболоһон бараллар. Эрилик Эристиин; 2) тугу эмэ бултаһан, тутаары, өлөрөөрү үрдүгэр түс; сэриинэн киир. ☉ Нападать на кого-л.; идти войной на кого-л.. Эһэ киһиэхэ мээнэ саба түспэт. Сэриинэн саба түс
□ Оҕо мохсоҕол аарыма хотойго саба түспүтүн хаһан көрбүккүнүй? Саха фольк. 1941 сыллаахха …… ньиэмэс-фашист талабырдьыттара биһиги тапталлаах ийэ сирбитигэр сэриинэн саба түспүттэрэ. Софр. Данилов. Саба түһүү — тутаары, өлөрөөрү туохха эмэ сэптээх-сэбиргэллээх түһүү; сэриинэн киирии. ☉ Вооружённое нападение, набег, налёт на кого-что-л.
Батальоҥҥа тиийэр ахсааннаах бартыһааннар этэрээттэрэ аармыйа ыстаабыгар соһуччу саба түһүүнү оҥордулар. Т. Сметанин. Саба үр — үрэн умуруор. ☉ Задуть (напр., спичку, свечу). Чүмэчини саба үр

I
аат.
1. Үрэхтэри, өрүстэри, күөллэри, муоралары үөскэтэр дьэҥкир дьүһүннээх убаҕас. ☉ Прозрачная жидкость, образующая ручьи, реки, озёра, моря, вода
Ууга төрөөбүт, ууттан куттанар баар үһү (тааб.: туус). Уу да буолбатар убаҕас, Хаар да буолбатар маҥан, Уокка уурдахха суорҕаннанар, Сөрүүҥҥэ уурдахха бүрүөлэнэр (тааб.: үүт). Хаста да чаанньыгар уу баһан таһааран, саһаан хардаҕастарын быыһыгар бырдьыгыныы умуллан эрэр уокка кутта. Амма Аччыгыйа
Миичээн таас үрэх элгээнигэр тиийэн кэллэ. Сүгэнэн аҕыйахтык охсорун кытары муус тэстэн, уу быччас гынна. А. Кривошапкин (тылб.)
△ Ол убаҕас намыһах сирдэргэ мустубута эбэтэр хотооллорунан сүүрүгүрэ устара (хол., күөл, өрүс). ☉ Скопление воды в низменностях, водоём (напр., озеро) или водный поток с естественным течением по руслу (напр., река)
От-мас төбөтө эймэнэ түстэ, күүстээх холорук күөл уутун ортотунан хайа солоон, илин кытыыга курбачыйан таҕыста. Н. Неустроев
Аан дойдуга аатырбыт тутууларын — уу сүүрүгүн күүһүнэн үлэлиир Днепрдээҕи элэктэриичэскэй ыстаансыйаны көрдүбүт. Амма Аччыгыйа
Сэмэнчик, атаҕынан ууну биллиргэччи охсуолаан, уҥуоргу биэрэк диэки харбыы турда. Т. Сметанин
Былыргы киһи өрүс буоллун, күөл буоллун, үрүйэ буоллун, барыларын уу диэн ааттыыра. Багдарыын Сүлбэ
2. Туох эмэ симэһинэ, сүмэтэ; туох эмэ убаҕаһа, сиигэ. ☉ Жидкость, содержащаяся в живых организмах, клетках, тканях растений, сок. Хатыҥ уута. Киһи куртаҕын уута. Арыы уута. Уохта уута
□ Харытыана икки саһарчы көрбүт харахтара, …… отон уутунан соппут курдук икки уоһа, лычыгыр көмүс тиистэрэ бу көстөн ааһаллар. П. Ойуунускай
Преһинэн виноград уутун, олива арыытын ыгаллара, ырыынакка ыарахан корзиналары сүгэн илдьэллэрэ. КФП БАаДИ
3. Сүөһү-кыыл үөскэҕэ. ☉ Зародыш животного
Итинник уонча хонуктаах аһатыыны кулун тутар бүтэһигэр, муус устар саҥатыгар тэрийиллэр. Ол уулара улааппыт буос биэлэргэ көмөлөөх. ОГИ С
[Биэ] үһүс ыйыгар өссө улаатан уута …… киһи төбөтүн саҕа буолар. НПИ ССЫа. Тиҥэһэлэри тутан, имэрийэн-бигээн, …… түүлэрин-тириилэрин ыраастаан, сууйан-сотон, уулара ыарыырыттан көрөн аһатан, сириннэрин олохтоон төрөөһүннэригэр бэлэмниибин. Биэс т.
4. Үрүҥ көмүскэ алтан булкааһыга. ☉ Примесь меди к серебру
Уута суох көмүс. ПЭК СЯЯ
♦ Аһыы уу көр аһыы III
Ылдьаалаахха онон эмиэ Ыалдьыт дьоннор мустаннар, Атах эти алдьатан Аһыы ууну амсайан, Алыс үөрэн, айманан, Албаан-чалбаан бааттара. Күннүк Уурастыырап
«Хата, ыл, доҕоор …… Санаабын аралдьытыс, Самантан аһас», — диидии, Аһыннарбыт муҥнаах Аһыы уутуттан Кудулу-бадылы Куппахтыы олордо. Р. Баҕатаайыскай
Атыйахтаах уу курдук аймаа көр атыйах. Бу дойдуну кута курдук Күөгэлдьиччи тэбистилэр, Атыйахтаах уу курдук Аймыы үктүөтүлэр. Ньургун Боотур
Орто аан ийэ дойдуну …… атыйахтаах уу курдук аймыы тэбистилэр. Саха фольк. Буур кэспит уутун испиккэ дылы көр буур II. Буур харбаабыт уута — буур кэспит уутун испиккэ дылы диэн курдук (көр буур II). Па, миин диэн биэртэ — буур харбаабыт уута. «ХС»
Икки ардыларынан (ардыларыгар) уу тохтубат (тэстибэт) көр икки I. Бастаан бэрэссэдээтэллиин икки ардыларынан уу тэстибэт этэ. Далан
Оттон киэһэ буоллар эрэ ханна эрэ сүтэн хаалаллар, холуочуйан икки ардыларынан уу тохтубат буолан кэлэллэр. П. Аввакумов
Көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута, харыһыттарарым эрэ хараҕым уута көр көмүскэт. [Маайа:] Харыһыттарарым эрэ хараҕым уута, көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута (ытамньыйар). А. Софронов
Көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута, харыһыттарарым эрэ хараҕым уута буолта эчи абатын!.. Кэбис, түксү, олоруҥ бэйэҕит, мин түксү, түксүлээтим. Суорун Омоллоон. Мас атахтаах уу — үрэҕи икки хара тыатынан киэптээн кэлэр сааскы халаан уута. ☉ Весеннее половодье, когда водой заливаются прибрежные деревья
1979 с. сайыны өйдөөн кэлэбин. Быйылгыга да тиийбэтэр, ардах балачча түһэн, сир тот тоҥмута. Ол түмүгэр 1980 с. сааһыгар мас атахтаах уу кэлэн, Ытык Күөлү иэдэппитэ дии. «Саха с.». Уу сутун ардах аҕалар, оттон мас атахтаах ууну — сааскы халаан уута. «Саха с.». Өлбөт мэҥэ уута көр өл I. Олоҥхолорго этиллэр өлбөт мэҥэ уута баар буоллар, кус эрэйдээҕи тириэрэн, атаҕар кыһыл кыччааһыны баайан баран, көтүтүллүө этэ. Т. Сметанин
Кырдьан, мөлтөөн бардаххына, Ыалдьар, сүтэр буоллаххына, Төрүт буоруҥ отун сыллыаҥ — Өлбөт мэҥэ уута гыныаҥ. Доҕордоһуу т. Сылбай уу көр сылбай. Үлэ дьоно сылбай ууларын утуйа сыттахтара. П. Аввакумов
Киһи балаакка тардынан утуйара, оттон ыт иччитин сылбай уутун араҥаччылаан, кыра да тыастан-уустан сэрэҥкэдийэн, хоруйа-хоруйа үрэн маргыйара. «ХС»
Сыҥааҕын уута сүүрэр көр сыҥаах. Манна диэн эттэххэ, бүлүүһэни көрөн мин сыҥааҕым уута сүүрдэ. Софр. Данилов
Сүөдэр балыгы сиэбэтэҕэ өр буолан, көрөөт, сыҥааҕын уута сүүрэр. Н. Якутскай. <Тымныы> уунан саба ыстарбыттыы (саба ыстарбыт курдук) — туох эмэ күүтүллүбэтэхтэн соһуйбут-өмүрбүт курдук (буол, тутун-хабын). ☉ соотв. словно холодной водой окатили
Мөрүөн Ыстаарыһын уунан саба ыстарбыт курдук буола түстэ. Д. Таас
Муоча кинини [солко ырбаахылаах Биэрэни] көрөөт, тымныы уунан саба ыстарбыттыы, дьигиһийэ түстэ. НС ОК
Уйатыгар уу киирдэ көр уйа. Дьахтар киһи итинник бэйэтин кыатаммат буолбутуттан оҕонньордоох эмээхсин уйаларыгар уу киирбитэ, түүн утуйбат, күнүс аһаабат буолбуттара. В. Яковлев
Уолаттар куттанан, уйаларыгар уу киирбит: сорохторо оҥкучахха түстэ, сорохторо сыгынньаҕын оһох кэннигэр түстүлэр. Н. Түгүнүүрэп
Ураҕаһынан ууну суруйбут курдук көр ураҕас. Онуманы кэпсиир да, киһи ылыммат, ураҕаһынан ууну суруйбут курдук. Устар ууну сомоҕолуур көр сомоҕолоо. Ньукуус устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах ахан киһи. В. Протодьяконов
Устар ууну сомоҕолуур араатар. Д. Таас. Уу алҕастаах түөлбэ. — барарга өрүс, үрэх эбэтэр күөл туорааһыннаах (сир). ☉ С водными преградами, с переправами (путь, дорога); местность, в которую можно попасть, преодолев водное пространство
Сайын сылдьарга уу алҕастаах сиргэ олорор эрэйдээх. СГФ СКТ
Уу арыгыһыт көр арыгыһыт. Уу арыгыһыт буолан хаалаахтаабыт. Уу билик (ньалык) буол көр билик, ньалык. Биирдэ тыал түспүтүгэр табаларбын күлүк сиргэ үүрэн, дэлби сылайан, уу билик буолан кэлэн, балааккабар киирээт, оһохпун оттубакка …… утуйан хаалбыт этим. Г. Колесов
Кинилэр сүүрүү түмүгүн билэ охсоору, аттарын уу билик буолуохтарыгар диэри үүрэн-түрүйэн аҕалбыттар этэ. «ХС»
Ууга тааһы бырахпыт курдук көр таас I. Соҕуруу үөрэххэ барбыт аатырбыта да, ууга тааһы бырахпыт курдук сүппүтэ. НАГ ЯРФС II. Ууга түстэххэ орооспот сыганныылар элэк., сэмэ. — тус-туспа сиргэ үөскээбит буоланнар, бэйэ бэйэлэрин билсиспэт уруулуулар (уруулуу эрээрилэр аймахтыыларын билбэт дьону элэктээн эбэтэр сэмэлээн этии). ☉ Братья, которые не подозревают о своём родстве (букв. они такие двоюродные братья [по матери], что один другого, даже утопающего, не стал бы спасать). (В старину якуты имели обычай выдавать замуж своих дочерей в дальние улусы, считая грехом выдавать в ближние улусы и наслеги. Естественно, что дети родных сестёр не узнавали друг друга, а случайно встретившись, относились друг к другу как посторонние люди.) Ууга уймаммат, илиигэ иҥнибэт (киһи) — соторусотору күлүгээнниир, сотору-сотору бэрээдэги куруубайдык кэһэр (киһи). ☉ Совсем пропащий, неисправимый (человек)
Ол сахха олус үчүгэй оҕо үһү. Онтон ууга уймаммат, илиигэ иҥнибэт күлэр күлүгээн, иһээччи буолан барбыт. Э. Соколов. Ууга уһун — букатын эстэндьадайан хаал, туга да суох буолан хаал. ☉ Вконец разориться. Эрэйдээхтэр баһаар кэнниттэн ууга устан хаалбыттар. Уу да ылбат, уот да сиэбэт көр уот. Кини Аҕа дойду Улуу сэриитигэр биир бастакынан барбыта уонна 1946 сыллаахха этэҥҥэ эргиллэн кэлбитэ. Сахалыы эттэххэ, уу да ылбат, уот да сиэбэт киһитэ эбит. «Уу» диэби- тэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу сөбүлээб. — сымыйанан ону-маны кэпсии сылдар киһи, сымыйаччы. ☉ Любитель сочинять, выдумывать, враль, лгун (букв. сказал «вода» — [а это] снег, сказал «снег» — [а это] вода)
«Уу» диэбитэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу, быстар сымыйаччы. Күннүк Уурастыырап
Ким билэр, ити «уу» диэбитэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу соҕус киһи буолуо. Суорун Омоллоон
Уу долгураҥ олох көр долгураҥ. Дьонум уу долгураҥ олохторо үөдэн-таһаан ыһыллыбыта. «ХС»
Кудаҥса үүт тураан, уу долгураҥ олоххо олорууну ууратан, охсуһар илбиһин …… билиҥҥи биһиги көҥүл кэммитиниин ситимниир. ФЕВ УТУ. Уу дугуй сүһүөхтээх — олус чэпчэки, сиргэ үктэнэр-үктэммэт курдук хаамыылаах. ☉ Имеющий воздушно-лёгкую походку
Ону баара [Бодойбо көмүһүн] Улаан ньуурдаах, Уус-уран санаалаах, Уу дугуй сүһүөхтээх Урааҥхай киһи Уһуннарбакка булла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Мин бу орто туруу дьаҕыл дойду бар дьонун олоҕун тупсараары, уу дугуй сүһүөхтээх урааҥхай саханы үөһээ үөтүүлээх халлаан өлүүтүттэн быыһаары гыммытым сэттээх-сэмэлээх буолуо дии?!! П. Ойуунускай
Уу дьоруо көр дьоруо. Кинээс киэн туттар уу дьоруо ата эмискэ дьиктитийбит …… иннинэн да, кэннинэн да барбакка, чугуруҥнуу-чугуруҥнуу турар үһү. И. Гоголев
Уу дьоруо ат, түөрт атаҕын үрдүгэр үҥкүүлээн, күөх хонууга эргичийбэхтээн ылла. А. Сыромятникова. Уу дьоруонан — киһини сахсыйбакка, сымнаҕастык, уу долгунун курдук долгулдьутан (айаннаа — ат туһунан). ☉ Лёгкой иноходью (бегать — о лошади)
Атын миинэн баран, тыаны быыһынан уу дьоруонан дайбатан бара турбут. МНН
Охсор улаан туйахтарын Олбу-сулбу тардыталаан, Оҕонньору долгуппакка, Уу дьоруонан ууран истэ. Күннүк Уурастыырап
Уу испит сылгы курдук көр ис II. Уҥуоҕа уу испит сылгы курдук, халыр босхо баран хаалла. Суорун Омоллоон
Оҕонньор, уу испит сылгы курдук, уҥуоҕа босхо барда, ойон кэлэн Коляны окумалыттан харбаата. Болот Боотур
Уу иһэ-иһэ хайгыыр көр ис II. Ол Тукулаана дьонугар сылдьан баран, аҕата, тордоҕор Тукулаана кыыс үчүгэй көрүҥнээҕин, майгыннааҕын уу иһэ-иһэ быһа хайгаан тахсара. В. Протодьяконов
Түспүт ыалларыгар массыыналарын уу иһэ-иһэ хайгыыллара. «ХС». Уу кырбас оҕолор — кыра, улаата илик сыры-сыллата оҕолор. ☉ Малолетние дети-погодки
Уу кырбас оҕолордоох уолу үс ый үлэҕэ үүрэн эрэр эбиккин диэн, үлтү күргүйдээн баран, сурдьун улууска муус ураҕаһынан утаарбыта. Болот Боотур
Ити сылларга төрөөбүт уу кырбас оҕолор илиитинатаҕын баайаллар. «ХС». Уу кыһыл оҕо — сабыс-саҥа эбэтэр букатын соторутааҕыта төрөөбүт оҕо. ☉ Только что или недавно родившийся, новорождённый, грудной младенец
Сатаан бардаҕына уу кыһыл оҕолорун ааһан, эт туруйан баран өлөллөр. Н. Түгүнүүрэп
Таанньабыт чугаһаабыт быһыылаах: уу кыһыл оҕо таҥаһа кырыы-кырыытынан ыйаммыт. «ХС». Уунан ыытар кэпс. — иһэ ыалдьан сотору-сотору үөһүрэр, убаҕаһынан саахтыыр. ☉ Часто и жидко испражняться, страдать поносом
Иһэ ыалдьан уунан ыыта сылдьар. НАГ ЯРФС II. Ууну омурдар — саҥарбат буолан хаалар. ☉ соотв. набрать в рот воды
Оттон үөрэнэн бүтэрэн баран ханна үлэлээһин, дьоно-аймахтара тугу үлэлииллэрин, хайдах гыннахха киһи куоракка хаалыан сөбүн эҥин туһунан кэпсэтиигэ кинилэр ууну омурдаллара, тылларыттан маталлара. «ХС»
Ууну омурдубут курдук көр омурт I. [Маайа:] Саатар эрим киһи курдук саҥалаахиҥэлээх киһи буоллаҕа дуу, мэлдьи ууну омурпут киһи курдук сылдьара эрэ баар. А. Софронов. Ууну охсон баҕаны куттаама — ол-бу кыранан, солуута суоҕунан куттаама. ☉ Не пугай всякой ерундой (букв. хлеща по воде, не пугай лягушку)
[Миша:] Көрүөхпүт. Ууну охсон баҕаны куттаама. «ХС»
Ууну охсоҥҥун баҕаны куттууруҥ курдук буолуо суоҕа. «ХС». Ууну суруйар кэпс. — 1) таах мээнэни кэпсиир, кураанаҕы эрдэр; сымыйалыыр. ☉ Говорить чепуху; пороть чушь, лгать
Киһи сатаан кэпсэппэт киһитэ, наар ууну суруйан тахсар. НАГ ЯРФС II
[Кытыан:] Эн «кырдьыгыҥ» кыайар буоллаҕына, мин соҕотох ынахпыттан баһырҕастаах атахтаах саадьаҕай кулун төрүөҕэ..., халтайга ууну суруйума! Уу арыы үрдүгэр хаһан да дагдайыа суоҕа! Күннүк Уурастыырап; 2) туһата суоҕунан дьарыктанар. ☉ Заниматься чем-л. бесполезным (букв. по воде пишет)
Ама оччо өйүттэн тахсыбыта буолуо дуо?.. Ол да иһин сыыста дуо? Эс, ама, тугун үлүгэрэй! Урут оччо-бачча сааланна, бултаата ини. Маннык ууну суруйбут курдук буолбат этэ. В. Яковлев. Ууну таһы- йар — букатын сымыйаны, онно суоҕу этэр, кэпсиир. ☉ Привирать, выдумывать, рассказывать небылицы (букв. он хлещет по воде)
Ээс, ол Сургулла кэпсээнэ диэн. Оччону ууну таһыппыт, киһини кэлэппит киһи. Болот Боотур. Туох да туһата суох, кураанах, ууну таһыйар кэпсэтиини төрүт тулуйбат. СТБКТ. Ууну харбатар — кими эмэ кэнэнин туһанан албынныыр. ☉ Обманывать кого-л. в расчёте на его наивность, дурачить
Албынныыр, ууну харбатар Оннооҕор ордук куһаҕан! Баал Хабырыыс
Уу ньалык буол көр ньалык. [Эмээхсин] ийэ-хара көлөһүнэ уу ньалык буолуор диэри сарт түспүт, тыынын кыайан ылбакка бопторон, өрө хаччыгынаата. Айталын. Уу ньамаан — 1) сулугур уу, амтана суох, барбатах (үксүгэр миин туһунан). ☉ Очень невкусный, совершенно безвкусный, одна вода (о жидкой пище)
Тиихэн оҕо сааһа чуҥкук, уу ньамаан астаах, саабан курдук үрүҥ испиэскэлээх балыыһаларга ааспыта. В. Титов
Остолобуойдара уу ньамаан астаах, онтукаларыгар да тииһиммэккин, килиэп суох. «Кыым»; 2) ис хоһооно аанньа өйдөммөт, солуута суох тыллаах-өстөөх. ☉ Невнятный, невразумительный
Киһитэ уу ньамаан тылынан кэпсэтэр. Саха ост. I
Ааҕааччы сэҥээриитин ылбат, уу ньамаан суруйуулар бэчээттэнэн тахсар түбэлтэлэрэ баарын сийиэскэ ахтан аһардылар. «ХС»; 3) акаарытыҥы, өйө тиийбэт (киһи). ☉ Глуповатый, туповатый, кисель вместо мозгов
Ээ, дагдаа мэйии, уу ньамаан мэйии, эйигин күөрчэх курдук ытыйар улахан буолуо дуо? П. Ойуунускай
Сахалыы нарын иэйиилээх хомуһуну толбоннурда оонньоппот, күлүмүрдэтэ дьирибинэппэт уу ньамаан өйдөөх дьоннор эһиги буоллугут. П. Аввакумов
Уу ньирэй оҕо — уу кыһыл оҕо диэн курдук (көр уу I). Биһиги төрүөх буолбут хат дьахталлар буолбатахпыт, бүгүн, бэҕэһээ төрөөбүт уоһахтаах уу ньирэй оҕолор буолбатахпыт. Эрилик Эристиин
Биһиги уу ньирэй оҕолор буолбатахпыт, син улааппыт, үлэни-хамнаһы кыайар буолбут дьоммут. А. Сыромятникова. Уу саар буол (гын) — тугу эмэ гынаргын уһат-кэҥэт, тардылын. ☉ Не торопиться делать что-л., медлить с выполнением чего-л., затягивать
Бу да тутууга сарсыарда хойутаабаттара уонна күнүс уу саар буолбаттара буоллар, биир дьиэ эбии тутуллубут буолуо этэ. А. Сыромятникова
Мэхэнисээтэрдэр бириэмэни уу саар гыммакка, тэйиччи саһааннанан турар маһы өрүһүспүт курдук тиэйбитинэн бардылар. «Кыым». Уу саха — саха буолбатах буолан баран, дьиҥнээх саха курдук, сахалыы ыраастык саҥарар киһи. ☉ Человек неякутской национальности, который свободно и чисто говорит по-якутски
[Баһылай Боппуок аҕабыыт] бу дойдуга бэрт өр олорбут. Бэрт үгүс ынахтаммытсылгыламмыт, уу саха буолан хаалбыт, үксүн үгэнэн кэпсэтэр киһи. Амма Аччыгыйа
Табаарыс нуучча гынан баран, адьас уу саха киһи түбэстэ. Суорун Омоллоон. Уу сахалыы — дьиҥ сахалыы, атын тыл булкааһа суох (саҥар, кэпсэт). ☉ Чисто по-якутски (говорить, беседовать)
Кини …… кэргэниттэн иккиэйэх сыл аҕа эрээри, ханнык баҕарар киһини баһыйыах курдук дириҥ өйдөөхсанаалаах, уу сахалыы лоп-бааччы тыллаах-өстөөх киһи. Н. Лугинов
Күндү ыалдьыт нуучча дьоно, Ол үгэһи ытыктааннар, Түһүлгэҕэ, доҕор дьоҥҥо Уу сахалыы саҥараллар. С. Данилов. Бэс Дьарааһын айымньылара тылын-өһүн өттүнэн адьаһын уу сахалыы суруллубут буоланнар, ааҕааччы өйүгэр-санаатыгар кииримтиэлэр. «ХС». Уу сирэй, угунньа харах көр угунньа. Уу суду- раай (киһи) — дуоспуруна суох, акаарытыҥы уонна мэниктиҥи киһи. ☉ Несолидный, дурашливый и озорной человек
Акаарыгын! Ураҕаска умньаммат уу судураай акаарыгын! Софр. Данилов. Уруучуканы убаастаабат, Уу судураайбыт Улдьаа мэникпит кимий? С. Тимофеев. Уута уҥуор, бэһэ бэттэх көр бэс. Ууттан кураанах тахсар калька. — буруй оҥорон баран, эппиэккэ тардыллыбат, эппиэттэн куотан хаалар. ☉ Выходить сухим из воды
Ыларов буруйдаах буолуохтаах. Бастаан Ыларовы көрсөн быһаарсан көрдөххө? Дьэ саарбах. Кус курдук ууттан кураанах тахсыа — мэлдьэһиэ. Р. Баҕатаайыскай
Кырдьык, Иоганцев уорбута, алдьаппыта диэн суох. Кини, били этэргэ дылы, ууттан кураанах тахсан иһэр идэлээх эбит. В. Яковлев. Уу тохтубат (тэстибэт) доҕордуулар — ким да кинилэри араарбат олус истиҥ, чугас доҕордуулар. ☉ Закадычные друзья (букв. друзья, между которыми вода не просочится)
Үчүгээйэп Барахсаанаптыын уу тэстибэт доҕордуулар. С. Ефремов
Бултуу барбыт уолаттар иккиэн уу тохтубат доҕордуулар. «ХС». Уу тулаайах — төрөппүтэ да, аймаҕа да суох, төгүрүк тулаайах. ☉ Круглый сирота
Уу тулаайах хаалбыт оҕону детдомҥа туттарбыттар. «ХС». Уутун тарҕат — кыһын уулаан тоҥмут аты сүүрдэн итит. ☉ Прогреть коня после водопоя зимой (т. е
проехать на нём быстро некоторое расстояние). Ат уутун тарҕат. ПЭК СЯЯ
Ити аата айан дьоно хоноору тэриннэхтэрэ, уулатан баран, аттарын уутун тарҕатан кэллэхтэрэ. В. Яковлев
Уу туҥуй көр туҥуй. Уу туҥуй оҕокком, очурга оҕустаран, охтон сытар. Амма Аччыгыйа
«Биһиги бары саҥардыыҥҥа диэри уу туҥуй оҕолор, олох ынырык өттүн билбэт этибит», — диэтэ Николай. А. Сыромятникова
Уу тэстибэт гына (уу тэстибэтинэн) көр тэһин. Бардасов уһун соҕустук дакылааттаан, кини киһи этиэҕин барытын үүйэ-хаайа этэн, уу тэстибэт гына кэпсээн бүтэрээт, тохтуу биэрэн кырапыынтан кырыылаах ыстакааҥҥа уу куттан истэ. В. Яковлев
Оронноро уу тэстибэт гына ыпсарыллыбыт, устуруустаммыт. А. Данилов
Һы, бу барахсан уу тэстибэт гына этэн ньылбырыттаҕа бэрдин! «ХС». Уу уллуҥах түөлбэ. — биир сиргэ тулуйан-тэһийэн олорбот, бар да бар буолар, бэйдиэ сылдьар киһи. ☉ Человек, ведущий непоседливый образ жизни. Дьөгүөрү таба туппаккын — уу уллуҥах буоллаҕа дии. Уу хараҕынан көр- дө — сымыйа буолбатах, чахчы бэйэтин хараҕынан көрдө. ☉ Видеть собственными глазами
Бэҕэһээҥҥэ диэри баар этэ дии, уу харахпынан көрбүтүм. НАГ ЯРФС II
Кинилэр ханна ханнык сидьиҥ быһыыны оҥорбуттарын уу харахпынан көрбүппүн суруйабын. И. Никифоров. Уу харахтаах фольк. — олоҥхоҕо, тылынан уус-уран айымньыга киһини ойуулаан этии. ☉ В героическом эпосеолонхо, устном народном творчестве: эпитет человека (букв. с водяными глазами)
Оҕонньоро киниэхэ, төрдө-ууһа суох Тоҥ Уус кыыһыгар, суон дугда, халыҥ хахха этэ. Ол иһин Хаҥалас улууһугар, төрүт-төбө диэн олус аахсыллар сиригэр, кинини уу харахтаахха утары көрдөрбөтөҕө. Далан. Уу харчынан — ыраас харчынан, тыыннаах харчынан (төлөс, ааҕыс). ☉ Наличными, живыми деньгами (рассчитываться)
Эдьиэй, билигин уу харчынан ууран биэрэр кыаҕым суох. И. Гоголев
Бастаан уу харчынан төһө киирбитин билиэҕиҥ. В. Протодьяконов
Уруккуттан кэпсэтии быһыытынан тутааччылар биэстии мөһөөх уу харчынан уурдаран ылаллар. В. Миронов. Уу чаккырас (чоккурас) буол — бүтүннүү уу буолуоххар диэри тирит; бүтүннүү уу буол. ☉ Сильно пропотеть, взмокнуть, покрыться обильным потом; стать совершенно мокрым, промокнуть до нитки
Уу чаккырас буола тириппит тот атын тохтотто. А. Сыромятникова
Кыыс ойуур иһигэр уу чоккурас буолан баран, аҕылыы турар ыҥыыр аты дьэ өйдөөн көрдө. С. Никифоров
«Хаарыаннаах булпут куоттаҕа ити!» — дии-дии Оппоос уу чаккырас буолбут таҥаһын устан ыгынна. «ХС». Уу чуумпу — туох да туора тыас-уус, саҥа-иҥэ иһиллибэт чуумпута. ☉ Мёртвая тишина (букв. тихо как у воды)
Уу чуумпуга иһиллээн олордулар. Амма Аччыгыйа
Долгун хаптайыыта эмиэ уу чуумпу буолла. «ХС». Уу ылбытын курдук — туох да суох, кубус-кураанах. ☉ соотв. как водой смыло
Урут манна өтөхтөр, хотоннор дьардьамалара баара. Билигин ол да суох — уу ылбытын курдук. Үрдэ үүс бэргэһэ, анна адьыр уу көр үрүт. «Киэбир, чолоҥноо, эн да үрдүҥ үүс бэргэһэ, анныҥ адьыр уу ини», — Бүөтүр Уйбаанабыс, хойохтоох санаата хойдон, харыс үрдээбиккэ дылы буолла. Кустук
Хараҕын уута саба биэрдэ (сарт түстэ) көр харах. «Аны бу мин үөскээбит алааһым сааскы салгынынан хаһан кэлэн тыыныамый, хаһан манна бу курдук кустуомуй...» — дии саныырбын кытта, хараҕым уута саба биэрдэ. Суорун Омоллоон
Оҕонньор, санаатыгар, сыарҕаҕа туох эмэ тиэллибитэ буолаарай диэн, оччойо сатаата да, хараҕын уута сарт түһэн, тугу да көрдөрбөтө. Болот Боотур
Хараҕын уутугар тумнар көр харах. Эн аҕалаах, ийэлээх эбитиҥ буолуо, санаан көр: соҕотох кырдьаҕас аҕабын хараҕын уутугар тумнаран, быраҕан кээһэрбин ыарыргыыбын. Суорун Омоллоон
Хараҕын уутунан суунар көр харах. Уол муҥнаах, атаҕастаммыт абатыттан хараҕын уутунан сууна-сууна, айыллан үөскээбит аар тайҕатын устун атах мээнэ барбыт. Софр. Данилов
Аны …… сэриигэ өлбүт уолун ийэ аһынан хараҕын уутунан суунара тохтоотун. Суорун Омоллоон
Ыаҕастаах уунан кутта (ардах, самыыр туһунан) көр ыаҕас. Икки болуотунньугу кытта ат сарайыгар тэлиэгэ үрдүгэр утуйа сыттахтарына, ардах ыаҕастаах уунан куппут. Эрилик Эристиин
Кыратык сэллиэхчэ буолан иһэн, самыыр ыаҕастаах уунан кутан курулаппытынан барда. В. Протодьяконов. Ыт ууну кэспитин курдук (ыт ууну салаабытыгар дылы) — туох да олоҕо, туһата суоҕу этэр, халлааны эрдэр киһини этэллэр. ☉ О человеке, который говорит и действует без основания, цели (букв. как собака по воде ходила / подобно тому, как собака лакала воду).
◊ Ардах уута — ардаҕы иһиккэ хомуйан муспут уу. ☉ Дождевая вода, собранная в ёмкости. Даачатыгар ардах уутун аҕыс буочукаҕа муспут. Дистиллированнай уу — сүүрдэн ыраастаммыт уу. ☉ Дистиллированная вода
Үгүс ааптардар этэллэринэн, уһун кэмҥэ итинник дистиллированнай ууга чугасаһар састааптаах уунан дуоһуйуу киһи этин-хаанын туругар, доруобуйатыгар сабыдыаллыыр уларыйыылары аҕалыан сөп. ППА БЭХКК. Ийэ уу көр ийэ. Бу үрэх ийэ уута билигин да тымныы
□ Умайар уот кураан дьылларга сорох күөллэр ийэ уулара уолан, былыыгынан көрө сытар буолаллар эбит. Багдарыын Сүлбэ. Иһэр уу — киһи иһэригэр сөптөөх, киһи иһэригэр аналлаах уу. ☉ Питьевая вода
Иһэр уу, дьиктиргэтиэн иһин, айахха да, куртахха да иҥэриллибэт, сүрүн иҥэриллэр сиринэн суон, ол иһигэр көнө оһоҕостор буолаллар. ППА БЭХКК. Ми- неральнай уу — айылҕаҕа (хол., дьүүктэлэргэ, сыркыларга) үөскээбит киһи доруобуйатыгар туһалаах эмтээх уу. ☉ Минеральная вода. Кавказ минеральнай ууларыгар куруорга барда
□ Пластмассанан үүккэ, минеральнай ууга, лимонадка аналлаах бытыылкалары оҥорор ордук табыгастаах. ЮГ КХЭДьС
[Эмээхсин] туристарга пиибэ, бирээнньик уонна минеральнай ууну атыылыыра. И. Тургенев (тылб.). Намыһах ходуһа уута — саас өрүс халаанын саамай кыра таһыма, орто уонна үрдүк ходуһаҕа халыйбат уу. ☉ Самый маленький уровень весеннего паводка
Намыһах ходуһа уута бэрт намтал эрэ сирдээх ходуһалары ылар. «ХС»
Орто ходуһа уута көр орто. Эс, бу улахана суох, нэһииччэ орто ходуһа уута буолара дуу? Ону баҕас биһиги билэбит, — диэтэ Матаахап уонна үгэһинэн үөннээх баҕайытык сонньуйан ылла. «ХС». Сатана хараҕын уута — үрүҥ көмүс дьүһүннээх, киһи туттаҕына куота сылдьар, ууллаҕас металл, уртуут. ☉ Ртуть (букв. слеза сатаны)
(Железо, медь, серебро якуты считают за слёзы невидимых существ-абааһы.) Дьааҥы хайаларыгар сатана хараҕын уута көстүбүт үһү. Сүөгэй уута көр сүөгэй. Тымныы сүөгэй уутун сөбүлээн иһэллэр. «Кыым»
Сүһүөҕүн уутун супту обор көр сүһүөх I. Баайдар дьадаҥылары сүһүөхтэрин уутун супту обороллоро. «ХС». Сүһүөх уута — сүһүөх хамсыырыгар туһалаах симэһин, убаҕас. ☉ Суставная жидкость, сок суставов. Сүһүөҕүҥ уута куурдаҕына, хаамаргар эрэйдэнэҕин
□ Бүүкээнниир Ыаһах тугу булбутун барытын Алаа Моҥус аас-туор айаҕар таптайар, сулбут сүһүөҕүн уутун сүтэрбэккэ, кини мэҥиэ бэлэһигэр биэрэ турар эбит. Саха фольк. Сыҥаах уута — киһи-сүөһү айаҕын иһигэр мунньустар ас буһарар симэһин. ☉ Тягучая жидкость, выделяемая в полости рта человека и животного, слюна. Уу аала эргэр. — уунан сылдьарга аналлаах оҥочоттон улахан уу сэбэ (үксүгэр борохуоту, хараабылы этэллэр). ☉ Любое плавательное судно, большее по размерам, чем лодка (обычно о пароходе, корабле)
Уолусхан айаннаах уу аала, Таҥнары устаҥҥын дагдаһый, — Үөрэхтээх үйэбит албаһа, Өлүөнэ күүһүнүүн хатыһый! Күннүк Уурастыырап
Ыраас сааскы салгын хоту ыраах гудуок хаһыырар, Ол Ленаҕа соҕуруу, хоту Уу ааллара аттаналлар. С. Руфов. Уу баһар массыына — ууну баһан аҕалар массыына. ☉ Водовоз (автомобиль)
Уу баһар массыына биир-икки күн туран хааллаҕына, отделение үлэтигэр улахан охсуу таһаарыллар. ПТК
Манна улахан тэрилтэлэргэ уу баһар массыына элбэх эрээри, ол тэрилтэлэр салайааччылара сопхуос отделениетыгар көмөлөһөр туһунан өйдөрүгэр да оҕустаран көрбөттөр. «Кыым». Уу былахыта зоол. — тоноҕоһо суохтарга киирсэр, ууга үөскүүр кып-кыра кыһыллыҥы харамай. ☉ Водяная блоха
Биир сайын эмиэ уу былахыта бэркэ моһуоктаабытыгар хоппуруон чулку атыылаһан кэппитэ. Ол хоппуруону уу былахытын тииһэ хоппот эбит этэ. ВМП УСС
Кыпкыракый кыһыллыҥы этэҕэлэр бокуойа суох анньыалаһа-үтүөлэһэ сылдьаллар, кинилэри уу былахыта диэн ааттыыллар. АВ СҮү. Уу дьулай — дьулай оройо. ☉ Центр темени
Киһи иккитэ тыыллан мөхсөн баран, туос хабарҕатыттан ылан, уу дьулайынан аҕалан, тааска сырбатан кууһуннарар. Суорун Омоллоон
Ити икки ардыгар Александр имигэс баҕайытык бэстилиэтинэн ылан, Петяҕа уу дьулайга тирээтэ. М. Доҕордуурап. Уу иччитэ көр иччи. Уу иччитин санаатын таптаххына киһиэхэ элбэх балыгы тэбэн биэриэн сөп. Ол иһин уокка ас бэрсэн киниттэн көрдөһөллөрө. Уу көҕөччөр — сылгы өҥүн арааһа: сырдык көҕөччөр дьүһүннээх. ☉ Светло-сивый (о масти лошади)
Уйбаанчык үүрбүтүгэр үөр сылгы иннигэр испит маҥан уонна уу көҕөччөр биэлэр туора өҕүллэн, алаас арҕаа өттүн диэки салалыннылар. В. Протодьяконов
Арай, айан суолунан биир уу көҕөччөр аттаах киһи тэбилиннэрэ турда. А. Сыромятникова
Уу көтөрө көр көтөр. Чаҕыл оҕо сааһын ол умнуллубат кэрэ кэмнэриттэн саас уу көтөрө маҥнай кэлиитин саҕана эһэтиниин Нэлээримэ кытыытыгар куска хоноллорун ордук үчүгэйдик саныыр. С. Никифоров
Кэнники бириэмэҕэ сорох булчуттар уу көтөрдөрүн (куһу уонна хааһы) ытынан бултуур буолан эрэллэр. АФС БЫ. Уу күөгэйэ — 1) чөкчөҥө арааһа. ☉ Разновидность куликов
Кутан туруйа уонна Кураҕаччы, Оннооҕор Уу күөгэйэ кытта үөрэн, Куоластыырга эттилэр быһаччы. Болот Боотур
Уу күөгэйиттэн кутан туруйаҕа, бытаһыттан сырҕан эһэҕэ тиийэ — бары биис көтөр-сүүрэр, бу сискэ-тыаҕа, үрүйэҕэ-харыйаҕа төрөөн-сымыыттаан, оҕолонон, саһан-бүгэн сырыттахтара ахан. Болот Боотур; 2) түөлбэ. саҥардыыҥҥыта төрөөбүт ньулдьаҕай кыһыл оҕо. ☉ Недавно родившийся, ещё не окрепший ребёнок
— Оо, дьэ... саллар сааспар хааман сири хороппотох хотуммун, ол айыыбар бу үлүгэр иэдэйдим. — Үчүгэй аҕай, уу күөгэйэ эбиккин! — диэтэ Аана. М. Доҕордуурап; 3) түөлбэ. балык кырата, дьыраах. ☉ Молодь карася и гольяна. Тууга уу күөгэйэ бөҕө киирбит. Уу кымньыыта түөлбэ. — наһаа көтөх собо. ☉ Тощий карась
Олус көтөх собону хаһан да сыаналаабаттар, ол иһин уу кымньыыта диэн ааттаабыттар. «Кыым». Уу кыыһа — тэмэлдьигэн күөл кытыытыгар баар ууга улаатар ыамата. ☉ Личинка стрекозы, растущая в воде на берегу озера
Сөтүөлүү сылдьан, күөл кытыытыгар уу кыыһын элбэхтик көрөр буоларбыт. Уу нуһараҥ көр нуһараҥ. Ханна эрэ ырыых-ыраах уу нуһараҥ олох дьаалатынан доллойон эрдэҕэ. Н. Лугинов
Киириилээх-тахсыылаах сир киһитэ эбит, эн бу уу нуһараҥ олоххун иһигэр киллэриэ биллибэт. «ХС». Уу нуу- рал — туох да аймалҕана суох, чуумпу, наҕыл. ☉ Исполненный покоя, тихий, безмятежный
Бу уу нууралы таптааннар, Мэниктээбэт буолтар бэл чычыпчааптар. М. Тимофеев
Дэлэҕэ даҕаны бар-дьон киэһэ аайы бэйэ бэйэлэригэр ууну ханар уу нуурал чуумпу түүнү баҕарсыахтара дуо? ФВС К
Уу оҕу- һа — 1) көр оҕус II. Урут сөтүөлүү сылдьаннар уу оҕуһун икки муоһун булбуттара, онон үс муостаннахпыт диэн сүрдээхтик үөрэн айманнылар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Арай уу оҕуһун ураа-лаҥкыр муоһа Сытыы өргөһө сынтарыйыаҕын кэриэтэ Сылтан сыл ордук уһуктанарга дылы. В. Миронов; 2) түөлбэ. Аҥыр. ☉ Выпь
Уот курааҥҥа — үстэ, от-мас үүммэт сайыныгар — түөртэ, өҥ дьыл — биэстэ, уу сукка алтата сааскы аҥыр (уу оҕуһа) мөҥүрүүр. «Чолбон»
Сахаларга «уу оҕуһун» өйдөбүлэ киэҥ тарҕаныылаах. Аҥыр саҥатын сахалар уу оҕуһа мөҥүрүүр дииллэр. ЕВФ УуДК. Уу субай хаан көр су- бай I
1.
1. Уу субай хаанын Уу курдук уймахтаата. П. Ойуунускай. Уу сут — уһун, элбэх ардах түһэн от (үүнээйи) кыайан үүммэккэ, сүөһү аччыктааһына, өлүүтэ-сүтүүтэ. ☉ Бескормица, голод и падёж скота вследствие неурожая травы (сена) из-за чрезмерно обильных и длительных дождей
Хаһан эрэ халыҥ хаар дьыл төрөөбүтэ үһү, ол дьыл сайыныгар уу сут буолбут. И. Гоголев
Сахалар уу сута курааннааҕар өссө содуллаах, «айылҕа биэрбититтэн, көрө матаҕын», — диэн мээнэҕэ эппэттэр эбит. ПИО ТС
Мин билэрбинэн, Саха сиригэр сут икки көрүҥэ баар: кураан сут уонна уу сут. «Кыым». Уу сымса — киһи, сүөһү, кыыл быттыга. ☉ Пах человека, скотины, зверя
Күнүм тулунна, Күһэҥэм быһынна, Эн хааллыҥ, мин — бардым... Эчикийэ, иһим түгэҕэ аҕай... Икки уу сымсым аҕай. П. Ойуунускай
— Биир уолга ийэ тайах икки оҕотунаан тахсан биэрбитин, аһартыы-аһартыы, эҥил баска ытыалаан охтортообут этэ. — Эбэтэр уу сымсыгар, — диир Пуд Ильич. Далан. Уу сэбэ кэпс. — уунан устарга аналлаах борохуоттан кыра оҥоһук уопсай аата. ☉ Общее название любого плавательного средства, меньшего, чем пароход, корабль
Бастаан биһиги уолуйаммыт туран хааллыбыт, онтон дьэ өйбүтүн-төйбүтүн буламмыт, онно-манна сырсыаккалаһан, уу сэбин буламмыт, үрэх үөһүгэр киирэн таҥнары устан даллаһыйан эрэр Александр муҥнааҕы тыылары-майыардары соһон таһаардыбыт. Р. Кулаковскай. Ууттан тэйитии — улаатан эрэр оҕолор оонньуулара: хаптаҕай тааһы эбэтэр хаппыт чараас буору ууну кырсынан сырыынньа быраҕан тэйитэллэр. Биир быраҕыыга үгүстүк тэйиппит оҕо кыайар. ☉ Детская игра: бросают плоский камень или твёрдый тонкий кусок глины по поверхности воды (озера, речки) так, чтобы он отскакивал от неё как можно больше раз
Побеждает тот, у которого камень отскакивал больше всех. Оҕо сылдьан ууттан тэйитиини оонньоон ахан биэрэрбит. Уу хааһы көр хааһы. [Доҕоруҥ] арай саамай быстарбыт кэмҥэр, уу хааһы эрэ аһылыктаах дуу, «тыл куһуоктаах» эрэ чэй иһэр кэмҥэр дуу кэллин? Дьэ, саат дии. В. Яковлев. Уу хаһа — туох да булкааһа суох ыраас хаһа. ☉ Чистый, натуральный брюшной жир лошади
Улаан сылгы уу хаһата Утахтанан, олус уойбут. Эллэй
Оннооҕор сылгы уу хаһата былчархайдаах диэбиккэ дылы, биһиги киһибит олоххо биир ньылбы тирэнэрдээх — ол арыгы. Э. Соколов
Улуу сылгы Уу хаһатын Олбох оҥостон. УуУЛ
Уу хонор көр хон. Элбэх от үүнэр алаастарын намыһах, уу хонор өттө эрэ оттоммута. «ХС»
Өйдөөн көрбүтэ, уу хонон от үүммэккэ хаалбыт куоһааҕар, кып-кыракый …… куобахчааннар суулаһыахтарынан суулаһан баран, кутталларыттан ибигирэһэ сыталлар эбит. «ХС». Уу ылбыт — туох эмэ уунан бүрүллүбүтүн эбэтэр уу ортотугар буолан хаалбытын туһунан этэллэр. ☉ Площадь (территория), сплошь залитая водой
Нуо, ол туохтан куттаннылар, кинилэри уу ылла дуу, уот сиэтэ дуу? Н. Заболоцкай
Уу ылбыт дуу, уот алдьаппыт дуу, ити туһунан саныы да барбаттар. Эрилик Эристиин
«Молоҕоойу күөлэ» сүүһүнэн гектардаах хочотун уу ылан, килэйэр халлаан. «ХС». Үрдүк ходуһа уута — саас өрүс халаанын муҥутуур үрдүк таһыма, ходуһаны барытын ылар. ☉ Самый высокий уровень весеннего паводка, при котором заливаются все покосные угодья
Үрдүк ходуһа уута ходуһаны бүтүннүүтүн ньимиччи ылар. Маннык дьылга кыайан оттоммот от үүнэр. «ХС». Халаан уута — саас муус барарыгар өрүс, үрэх уута хаатын таһынан кэлиитэ, угуттааһына. ☉ Разлив реки весной при вскрытии ото льда, половодье, паводок
Сааскы халаан уута улуу өрүс сүнньүнэн халҕаһалыы тоҕо анньарын курдук. П. Ойуунускай
Сааскы халаан уута таас үрэҕи хайытан эрэрин курдук куугунуур. Эрилик Эристиин
Харах уута көр харах. Оҕонньор хараҕын уутун туора сотунна. Амма Аччыгыйа
Лаҕыра киртийбит хара былаатын уһугунан хараҕын уутун сотто олордо. Күндэ
Өлөөнө хараҕын уута уолун баттаҕар таммалыыр. Н. Якутскай
др.-тюрк., тюрк. суб, сув, суг, суҕ, су, суу
II
аат.
1. Айылҕа сокуонун быһыытынан эт-хаан кэмиттэн кэмигэр хатыланар сынньалаҥ туругар киириитэ. Ол кэмҥэ хараҕыҥ сабыллар, өй-санаа, ис уорганнарыҥ үлэлэрэ мөлтүүллэр, «сынньаналлар»; утуйуу. ☉ Периодически наступающее физиологическое состояние покоя, сон
Хайа, табаарыс Лэглээрин, уугун уйгууртубут дуу? Амма Аччыгыйа
Утуйар уу барахсан киһи туругун сүүс бырыһыан чөлүгэр түһэрэн тупсарар улуу эмп буоллаҕа! П. Аввакумов
Сымнаҕас уутунан мин сиэним Утуйан бускутар. Чыкылыык! Күннүк Уурастыырап
Үтүө түүҥҥэ сынньаныахпын, Үчүгэйдик утуйуохпун Хайалара мэһэйдээтэ, Хаарыан уубун аймаата. ЕН Ы
2. көсп. Улугуран, иһийэн хаалыы (кыһыҥҥы айылҕа туһунан). ☉ Зимнее оцепенение природы
Туундара кыһыҥҥы уутуттан уһуктан эрэр. Н. Заболоцкай
Кыһыҥҥы уһун уутуттан уһуктубут айылҕа көҕөрө симэнэн эрэрэ. И. Федосеев
Уһун кыһыны быһа чоҥкуйа тоҥон турбут сайылыктар улугурбут ууларыттан уһуктан, саҥалыы айдаараллар. А. Бэрияк
Сахабыт сирэ уутуттан уһуктан Саптыбыт суорҕанын тэбэннэ. С. Васильев
♦ <Уһуктубат> уһун уутун (уутугар) утуйда (уһуктубат уутун утуйда) көр утуй
Дьэ, оҕом, уһуктубат уугун утуйдаҕыҥ буолуо. Бэрт киһи, туран, таҥара дьиэтин көтүрэр инигин. А. Софронов
Манна икки бойобуой лүөччүктэр үйэ-саас тухары уһуктубат ууларын утуйа сыталлар. Амма Аччыгыйа
Ити түүн, Алексей Андреевич илиитигэр, Василий Васильевич уһуктубат уһун уутун утуйбута. «ХС»
Бу дойду түбүгүттэн тэйэн, уһун уубун утуйарым буоллар, сынньанаахтыа этим. Н. Якутскай. Утуйар уута уу буолбата — туохтан эмэ (хол., олус долгуйан, айманан, санаарҕаан) быстах-быстах, бэрт кыратык, астыммат курдук утуйда, утуйбут курдук санаммата. ☉ Ему и сон не в сон (напр., от сильного волнения, тревоги, скорби)
Сол күнтэн ыла Тамара сарыабына Утуйар уута уу буолбата, Олорор олоҕо олох буолбата, Аһыыр аһа ас буолбата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыллары эккирэтэрбэр утуйар уум уу буолбата, аһыыр аһым ас буолбата. Н. Заболоцкай. Утуйар уутун умнан (утуйар ууну аахсыбакка) — букатын утуйбакка да эрэ, эбэтэр бэрт кыратык утуйан (тугу эмэ гын). ☉ Забыв про сон (усердно делать что-л. — напр., работать)
Дьон, утуйар ууларын умнан, сыламтата суох үлэлииллэрэ. И. Данилов
Үөрэҕин таһынан Михаил, утуйар уутун умнан туран, кистэлэҥ литератураны ааҕан тахсар буоллар. П. Филиппов
Утуйар ууну аахсыбакка, Сылайдым диэн сынньаммакка Үрүлүйэн туран үлэлииллэр. Т. Сметанин. Утуйар уутун умунна — кыһамньылаахтык, бары күүһүн ууран туран, күнүһү-түүнү билиммэккэ үлэлээтэ. ☉ Работать усердно, стараясь изо всех сил (и днём, и ночью — букв. забыл про свой сон)
Билигин биһиэхэ ынах муоһун ааҕыы наадата суох, тэрийэр үлэ, холкуоһу баай-тот оҥоруу наада. Оҕонньор, сэрэн, утуйар уубутун умуннахпытына... сатаныахпыт. В. Яковлев
Үлэ туһугар утуйар уутун даҕаны умнубут эдэр бэрэссэдээтэли тута сөбүлээбиттэрэ, таптаабыттара. «ХС». <Утуйар> уутуттан матта (мэлийдэ) — кыайан утуйбата, букатын утуйбата. ☉ Он не смог уснуть, он совершенно не спал
[Кэргэнэ — Дабыыкка:] Сыакаар, эмиэ Сымнаҕас Даарыйаҕын санааҥҥын утуйар уугуттан мэлийдиҥ дуо? У. Нуолур
Уорбатах түүнүгэр уутуттан матара. Чычып-ч. Уута алдьанна — утуйар кэмигэр утуйбата, утуйбакка эрэйдэннэ. ☉ Сон его нарушен (букв. сон его сломался). Бөлүүн түүн уум алдьанан, тура хаама сырыттым
□ Ол эрээри барытын билэ, истэ сытар, уута алдьанар. Н. Габышев
Уута аһынна көр уута ханна. Кини олус үчүгэйдик утуйдаҕа буолуо, уута астан, төбөтө дьэгдьийэн хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Пуд Ильич уута астыбакка дьааһыйар этэ, саҥата-иҥэтэ суоҕа. Далан. Уута көттө — туохтан эрэ уйгууран, утуктаабат, уута кэлбэт буолан хаалла. ☉ соотв. сна ни в одном глазу (букв. сон его вылетел)
Дьиэбэр киһи ыарыйдаҕа... эбэтэр туохха эрэ дэҥнэннэҕэ диэн өй учууталга күлүм гынна, уута көтөн хаалла. Амма Аччыгыйа
Кыбыстан, санаабын атыҥҥа уларыта сатыыбын. Уум көтөр, эргичиҥниибин. Далан
Мөҕүллүбүт лейтенант уйулҕата хамсаата, уута көттө. Ф. Софронов. Уута кэллэ — утуйуон баҕарда. ☉ Он хочет спать, ему хочется спать, его клонит ко сну (букв. сон его пришёл)
Оронун оҥостон сытта да, уута букатын кэлбэтэ. А. Софронов
Настя ыраах айаныттан сылайан, уута кэлэн, утуктаан нухарыйан барар. Н. Якутскай
Айакка, төбөтө ыараабыта, уута кэлбитэ бэрт. Н. Заболоцкай. Уута тэһиннэ кэпс. — утуй да утуй буолла, уһуктауһукта өссө утуйуон баҕаран истэ. ☉ соотв. сон напал (так как давно как следует не спал)
Уолбут уута тэстибит быһыылаах, уһугуннардах аайы утуйан бара турар. «ХС». Уута хан- на — уһуннук утуйан, утуктуура ааста, этэ-хаана чэбдигирэн, сынньанан уһугунна. ☉ Проспав долго, хорошенько выспаться, отдохнуть
Биһиги үссэнэн баран, уубутун хана утуйбуппут. «ХС»
Ньукулай уута хамматаҕын улахаҥҥа уурбакка, ойон турда. «ХС». Уутугар аҥаарыйан — ситэ уһуктубакка сылдьан, тугу оҥорорун, саҥарарын өйдөөбөккө. ☉ Будучи в полусонном состоянии, не совсем проснувшись, спросонок (делать, говорить что-л.)
Уубар аҥаарыйан, ханна да баарбын өйдөөбөппүн. Н. Якутскай
Ууларыгар аҥаарыйан, маҥнай утаа тугу да саҥарбатылар, онтон ийэлэрэ кэлбитин дьэ билэн, эккирэһэ түстүлэр. И. Гоголев
Уубар аҥаарыйан кимин-ханныгын ыйыппакка, ааны аһа охсобун. «ХС». Уутугар батта- тар — утуктуурун тулуйбат, кыаммат. ☉ Его одолевает сон, его клонит ко сну
Уугар баттаттаххына, табалаахтаргын сатаан сирдиэҥ суоҕа. Амма Аччыгыйа
Дьоннор, ууларыгар баттатан, утуйан хаалаллар. «ХС». Уутугар өл- лө — утуйуон олус баҕарда. ☉ Ему смертельно хочется спать
Ааспыт олохпун толкуйдуубун, Уубар өлөммүн утуктуубун. Бэйэм арыт бэркиһиибин: Мин туох иһин поэппыный?! Дьуон Дьаҥылы. Уутун быыһынан — ситэ уһуктубакка биитэр ситэ утуйбакка нухарыйа сытан. ☉ соотв. сквозь сон
Мин соһуйаммын, уум быыһынан: «Хайа, доҕоор, туохтан куттанныҥ?.. Ок-сиэ киһини соһуттуҥ даҕаны!» — диэн уубун аһыйан, быһа сытыйдым. Амма Аччыгыйа
Оттон Мойот уутун быыһынан «балык суох» — диир уонна ханнык эрэ эһэ эмиэ суоҕун туһунан үлүгүнэйэр. Т. Сметанин
Мин уум быыһынан суот туорааҕа лачыргыырын уонна кини аҕабар сонунун кэпсиирин истэр буоларым. КИ АДББ. Уутун кыаммат — утуктаа да утуктаа буолар, утуктуурун кыайан тохтоппот. ☉ соотв. сон одолел
Ол эрээри утуйума, Тоҥон хаалыаҥ! — диир саҥаны, Истэ-истэбин нусхайан, Көхсүм, хараҕым сылайан, Улам уубун кыаммаккабын, Олоро түһээт утуйабын. С. Данилов
Бу кэмҥэ бу күрүлүүр күнүстэри уутун кыаммакка, сэлээппэтиттэн мата сыспыт эристиин тура ыстанан, сэлээппэтин бэйэтэ ылан, төбөтүн бүрүннэ. Н. Габышев
др.-тюрк. ув
III
саҥа алл. Сөҕүүнү-махтайыыны соһуйууну бэлиэтиир. ☉ Выражает удивление, изумление
Уу-уу, ас да ас, арыгы, туох суоҕуй! П. Ойуунускай
Уу, күн барахсан уота тугун сырдыгай, сыралҕанай! Суорун Омоллоон
Уу, уон иккини ааспыт. Хайа, оттон бу эн тоҕо утуйбаккын? «ХС»