сытаата, быһа тардыы

аат. Сирэй саҥаны, сытаатаны, туох эмэ аатын, ону сэргэ дэгэт суолталаах тыллары чорботон араарар сурук бэлиэлэрэ ("" уонна «»). ☉ Кавычки
Туочуканы, соппутуойу Туоратымаҥ, Хабыычыканы, ускуопканы Хаалларымаҥ. К. Туйаарыскай
Хас да тыллаах анал аат бастакы тыла улахан буукубаттан суруллар, холобур, хабыычыкаҕа ылыллар наҕараада, уус-уран айымньы, хаһыат, сурунаал, тэрилтэ уо. д. а. аата. СТСТ
Итинник примитивнэй механизацияны, хабыычыка иһигэр механизацияны, киллэрэ сатыыр төһө сөп дии саныыгын? «Чолбон»

аат.
1. Сытыы-хотуу, күүстээх-уохтаах, туохтан да иҥнэн-толлон турбат эдэр эр киһи. ☉ Молодой человек, находящийся во цвете лет, сильный, энергичный, добрый молодец
Быыкапка, Хара Уулаахха Балыксыт, түүлээхсит эрэттэр Хайдахтаах да буурҕалаахха Бараллар, кэлэллэр, иҥнибэттэр. Күннүк Уурастыырап
Доҕоруҥ туһугар тыыҥҥын да уураргын кэрэйбэт эр-хорсун эрэккин. Эллэй
[Эһэ] кырдьык даҕаны саҕынньахпын устуох эрэт дии санаабыт, кэннинэн тэйбит. Далан
2. элэк. Куһаҕан дьаллыктаах, кэрээнэ, саата суох киһи. ☉ Бесчестный, способный на любой дурной поступок человек, наглец
Таксыыстар наһаалаан эрэллэр: Наадыйбыт дьоннору кыһайан, Эчэйбэт суобастаах эрэттэр Икки бүк элбэххэ тиэйэллэр. Күннүк Уурастыырап
Уолаттар ийэлэрэ эрэйдээх тылын истиэх эрэттэр буолуо дуо, сахсырҕа да саҥатыгар холуйбатахтара, кымаардаан да көрбөтөхтөрө. Далан
Элбэҕин сөҕүөҥ сытаататын, Эрэтим өйдүүрэ алыһын. Баал Хабырыыс
3. элэк. Тугу да сатаабат, олоххо үөрүйэҕэ суох эдэр киһи. ☉ Молодой человек, не приспособленный к жизни, ничего не умеющий
Бүгүн оттон уон аҕыстаах эрэттэр Аты сатаан көлүйбэттэр. И. Гоголев
Мээнэ мэник муҥнаахтар Бэйэлэрэ бэйэлэриттэн Бэркэ диэн дуоһуйаннар, Бөтөрөҥнүүр эрэттэр. Р. Баҕатаайыскай
Орой мэник Мартышка, Осёл, Козёл уонна эһэ Мишка эрэттэр квартеттаары тииспиттэр. И. Крылов (тылб.)
4. кэпс. Күүстээх-уохтаах, хорсун сиэмэх көтөр (хол., хотой). ☉ Сильный, смелый, хищный (о хищных птицах, напр., об орле)
Ханныгын да иһин, аһылыгын эрэйэ суох булунар эрэт буолуо [хотой туһунан]. И. Федосеев
♦ Эрэттэр эрэ буолларгыт — дьон бэртэрэ буолларгыт, кыахтаах дьон буолларгыт (маны гыныҥ, оҥоруҥ; фольк. формулата). ☉ Если вы лучшие из лучших (сделайте это; фольк. формула)
Эрэттэр эрэ буолларгыт, ол (маҥнайгы) ат туоһахтатын бастакы ытыыга таптаргыт эрэ биһиги өрөгөйбүт үрдүөҕэ, биһиги соргубут сонуоҕа. «Чолбон»
ср. др.-тюрк. ерэн ‘муж, мужчина, воин’, ерэт ‘мужи, мужчины, воины’

туохт.
1. Туох эмэ икки ардыгар, кыараҕаска тугу эмэ иҥиннэрэ ас. ☉ Засунуть, впихнуть, всунуть что-л. в узкое место, щель
Сиэстэрэ иһэрин билэн, термометрын тиэтэйэн, сонун тас өттүнэн хонноҕун анныгар кыбыта охсон баран, тугу да билбэтэхкөрбөтөх курдук ньэмэллэн олорор. Суорун Омоллоон
[Даша] сиэркилэҕэ Ананий хаартыскатын кыбыта анньан туруорарын ылан, олорон эрэ уһуннук одууласта. М. Доҕордуурап
Халҕан быыһынан быыкайкаан аһаҕас харааран көстүбүтүгэр чороччу эриллибит кумааҕыны кыбыта оҕуста. А. Сыромятникова
2. Туох эмэ икки ардыгар ыга баттат. ☉ Прищемлять, зажимать, придавливать
Маҥан биэ баһын кыбыппыт (тааб.: сохсоҕо, чааркааҥҥа түбэспит кырынаас). Халҕаҥҥа тарбахпын кыбыттым. ПЭК СЯЯ
3. көсп., кэпс. Дьиэҕэр дьукаах олорт. ☉ Пустить к себе в квартиру жить кого-л., сдать угол кому-л.
Атын да санаалаах буолларгын Атаһым буоллаҕыҥ, Кыбыстыбакка-кыһаммакка, Кыараҕаскар кыбытан, Кыстаппыккар баһыыба! А. Софронов
Дьыл баччатыгар кэлэн дьукаах кыбытар ыал көстөрө да биллибэт. Н. Якутскай
Хайдах эмэ сүбэтин булаҥҥыт, аҕыйах ый устатыгар [бу киһини] кыбытыҥ. Болот Боотур
4. көсп., кин. Сүрүн тиэкискэ, уусуран, музыкальнай айымньыга быһа тардыылары, чаҕылхай этиилэри киллэрэн биэр. ☉ Делать вставки, вкрапления, отступления в основном тексте произведения
Онтон кэпсээн ханнык эмэ даҕааһыныгар ханнык эмэ поэт дуу, үөрэхтээх дуу эппитин букатын эн күүппэтэх, сонун өттүгүттэн аҕалан кыбытан кэбистэххинэ, ол хатат уотунуу саҕыллар. Н. Заболоцкай
[Оҕо] уус-уран бэргэн тыллары, ырыалартан-хоһооннортон сөптөөх кэрэ устуруокалары, сытааталары сөптөөх миэстэлэригэр кыбытан, киэргэтэн суруйуохтаах. СЛСПҮО
5. көсп., сөбүлээб. Ханнык эмэ дьыалаҕа кими эмэ эмиэ кыттыгастаах курдук көрдөр эбэтэр кыттыһыннар. ☉ Впутывать кого-л. во что-л. «Сүөдээр, эйигин аны ити бэлиитиктэр дьыалаларыгар кыбытаайаллар, сэрэн эрэ», — диир Маайа. Н. Якутскай
Кэбис, аҕаҕын кытта бэйэҥ кэпсэт. Миигин кыбытыма! М. Доҕордуурап
◊ Кыбытан көр — кыратык симириччи, быһыччы көр. ☉ Смотреть щелками узких глаз; щуриться
Кыараҕас, ыйаастыгас соҕус да буоллар, чаҕылыҥныы умайа, оонньуу сылдьар хап-хара, сытыы хараҕын быыһынан кыбытан көрдөҕүнэ, кини бэйэтин пиэрмэтин сүөһүтүн эндэтиэ диэн саараама! Н. Заболоцкай
Кини кыбытан көрөр эйэҕэс, өйдөөх харахтарыгар ааспыт кэми ахтыы сырдык кыымнара чаҕылыһа умайарга дылылар. «ХС». Тыл кыбыт — дьон саҥарарын быыһыгар кылгастык тылла бырах; бэйэҥ санааҕын этэн аһар. ☉ Бросить реплику; вставить слово
Мылахов саҥата суох турбахтаан баран, саамай сөптөөх түгэҥҥэ быһаарыылаах тыллары кыбытта. Н. Лугинов
«Сүөһү төрүөҕүттэн куһаҕан майгыннаах буолбат», — ким эрэ тыл кыбытта. М. Доҕордуурап
Чэй кута олорор эмээхсин тыл кыбытан, оҕонньору саҥата суох ыытта. С. Васильев