сов. разг. сыҥалан, соҥнон; навязаться в знакомые билсиһэргэ сыҥалан; # он навязался на мою шею кини мин моон-ньубар баайылынна.

II сов. разг. (напроситься) тыллан, сыҥалан; назваться в гости ыалдьыт-тыырга тыллан.

туохт., сөбүлээб. Олус аһаҕастык, мэктиэтигэр сыҥалана сатыы-сатыы кэпсээ-ипсээ. ☉ Рассказывать слишком откровенно, навязываясь, набиваясь к кому-л.. Аһара ньаҕалахтанарын сөбүлээбэт

сыһ. Баҕарбат буола-буола, күүһүлээн. ☉ Нехотя, без желания, неохотно
Сүөкүлэ, утуйуох киһи курдук, сыҥаланан сытан көрдө да, уута кэлбэтэ. Р. Кулаковскай

1. сыһын диэнтэн төхт. көрүҥ. Онтон киһи илиитигэр сыстаҥныы сылдьар ыарахан баайыыны Попов төбөтүттэн арааран ылаат, дьоҥҥо көрдөрөр быһыынан, өрө тутан баран, тэниччи тардан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Икки миэтэрэҕэ тиийэ хаспыттарын кэннэ кумахтара киһи илиитигэр сыстаҥныыр буолбута. Х АаКА
2. көсп., кэпс. Кими эмэ сөбүлүүргүн биллэрэн киниэхэ эйэргээ, аттыттан арахсыма. ☉ Стремиться быть ближе к кому-л., льнуть
   Оҕо үчүгэй баҕайытык көрүтэлээбитин, кини аттыттан арахпатаҕын, сыстаҥнаабытын — барытын өйдүүр. Хаста да «паапа», диэбитэ сүрэҕин ортотунан киирбитэ. Болот Боотур
   Доропуун оҕонньор долгуйуута улаатан, киниэхэ Быыкаа саадьаҕайа кэлэн сыстаҥнаан эрдэҕинэ, киэр анньан кэбистэ. Н. Заболоцкай
   [Ыт] көрөөт ахтыбыттыы, ойон кэлэн өрө эккирээтэ, сирэйиттэн сыллаата, арахсыбакка сыстаҥныы сырытта. «ХС»
   △ Кимиэхэ эмэ (кыыска, дьахтарга) эйэргииргин, сөбүлүүргүн биллэр, ордук болҕомтоҕун уур. ☉ Приударить, поухаживать за кем-л.
   Саргы уон алталаах да эрэ буоллар ухажёрдара баһаам этэ. Арай биир холуочук уол сыстаҥнаары гыммытын мин киэр хайыһан кээстим. Н. Лугинов
   «Эн миигин таптаа — мин эйиэхэ тэҥнээх доҕор буолуом», — диэн Чаара олус өрүкүнэйбитэ, сыстаҥныыра. Н. Габышев
   Ол аайы Артём Татыйааска иҥээҥниирэ улам бэргээн иһэрэ, кинини таптыырын биллэрэ сатыыра. Оттон Татыйаас Артём ис сүрэҕиттэн таптаан билсэ, сыстаҥныы сатыырын өйдөөбөт этэ. В. Протодьяконов
3. көсп., сөбүлээб. Билэр-билбэт киһигин буулаа, ааспакка, арахпакка бэйэҥ кыһалҕаҕын соҥноо, сыҥалан. ☉ Назойливо приставать к кому-л. со своими проблемами, надоедать
   Хаппытыан силим курдук сыстаҥныыр киһиттэн арахса охсуон баҕарар. А. Сыромятникова
   Атыылыыр дьон атыыларын сыҥалаан арахпаттара бэрдиттэн сөҕөбүт. Оннук атыыһыттар булан баран арахсыбаттар, дабархай курдук сыстаҥныыллар. ТГП ЕЭА

с. солб. аат.
1. Этээччи киһи тус бэйэтин бэлиэтиир тыла. ☉ Я (личное мест.)
[Манчаары:] Дьэ, ийээ, мин Бөкө диэн сир тыатын быһа түһэн истэхпинэ, тыаҕа икки киһи биир биэни өлөрөн астыы тураллар эбит. МНН
Сарсын эн дойдулуоҥ, сарсын мин өрөгөй тардыһа, аат-сурах бы лдьаһа барыам. П. Ойуунускай
Мин х а л ҕ а н быыһынан иһиллээн турбутум. Эрилик Эристиин
2. Тардыы форматыгар туттуллар ааттар этэр киһи киэнэ буолалларын бэлиэтиир. ☉ Мой, моя, моё (в сочет. с притяж. ф. имён)
Мин аҕам, төһө да кыыһырдар, ө с к и и р б э х э т э. Н. Неустроев
Мин оҕом быйыл уон тоҕуһа. Эрилик Эристиин
Дьэ, онон, бэҕэһээ мин олоҕум быһаарыллан бүппүт. М. Доҕордуурап
♦ Мин аҕай буол (дэн) көр аҕай II
Олус өрө ыстаммакка, мин аҕай буолбакка, сытыарытык сылдьар да киһи айаҕын ииттиэ эбитэ буолуо ээ?! Л. Попов
Ону тоҕо эмиэ мин аҕай буолан, сыҥалана сылдьыахпыный. С. Е фремов. Кини кытаанах, ханнык баҕарар «мин аҕай!» дэммити булгурутар. А. Сыромятникова. Мин да ытыспар тураах сыптарыйыа — биһиэхэҕэ да үтүө кэмнэр кэлиэхтэрэ диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ соотв. и на нашей улице будет праздник. Мин диэтэх киһи — киһиттэн эрэ уһулуччу, бэрт киһи мин баарбын (бэрдимсийэн, ардыгар оонньоон этэргэ). ☉ Я не вам чета (обычно о человеке, который всерьёз или в шутку выпячивает своё превосходство). Мин диэтэх киһи эн эрэйдээх курдук буолуом дуо? Киэҥ аймахтаах, кэтит уруулаах киһибин …… үөмэн тиийбэт үтүө ааппын үөһэ, аллара биистэрэ дьэ ааттаан кэллилэр эбээт, бадаҕа. Н ь у р г у н Боотур. Миннэрин билсибит дьон үгэрг. — бэйэ-бэйэлэрин бэркэ билсиһэр, өр кэмҥэ алтыспыт дьон. ☉ Знать как облупленного (друг друга)
Проня биһикки өр сыл табаарыстыы этибит, бииргэ үөскээбит дьон буоллахпыт, миммитин билсибит дьоммут. С. Ефремов. Мин оҕом саары чаккылаах — «бэйэ гиэнэ бэйэҕэ чугас» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ соотв. своя рубаха ближе к телу. Били «мин оҕом саары чаккылаах» диэбиккэ дылы, Байанай соҕуруу сылдьан, ол дойду кыырай халлааҥҥа дьулуспут үөскүлэҥ, баараҕай хатыҥнарын көрө-көрө, саныыр: «Биһиги хатыҥнарбыт ордук кэрэлэр, ордук нарыннар…» Софр. Данилов. Мин соххор, эн соххор — эн соххор, мин соххор диэн курдук (көр соххор)
др.-тюрк. бен, мен, мин, тат. мин, уйг. мэн, кум. мен

1. аат.
2. Киһи-сүөһү, көтөрсүүрэр көхсүн уонна төбөтүн ыккардынааҕы куохаҕар синньигэс миэстэтэ. ☉ Шея
   Моонньум ыарыйда. Моонньугар быалаах торбос. Кус моонньо.  Охоноос Эрдэлиири аҥаар илиитинэн моонньуттан кууста. Амма Аччыгыйа
   [Егор] бөлөх ыарҕалары охсон кунайдыы турар, …… хас оҕустаҕын аайы көҕөн эттэрэ күүрэн логлоруттан тахсаллар. Моонньо күөр эй э н уһуурга дылы буо ла р. М. Доҕордуурап
   [Кыһыллаай] иннигэр эрдэҕэс улар моонньо күөх от быыһыгар күөкэҥнээтэ. Л. Попов
3. Сорох хороҕор иһит үөһээҥҥи синньигэс өттө эбэтэр туох эмэ тэрил хабарҕалыы синньээһинэ. ☉ Верхняя зауженная часть какого-л. сосуда, горло
   Бытыылка моонньо. Сэргэ моонньо.  Пётр Бакланов кырапыыны м о о нньуттан харбаан ылбыта да, иһэн кыллырҕаппыта. Н. Якутскай
   Остуолбалар үгүс ойуута-дьарҕаата суох сэргэ моонньун санатар чычаас оҥо быһыы ойуулаахтар. «ХС»
   △ Тугу эмэ кэтэрдэр гэ, холбуурга аналлаах олук. ☉ Специальная выемка в чём-л. для прикрепления чего-л. [Сыарҕаҕа] атах аллараа өттүгэр сы ҥаахха угарга биэс сэнтимиэтир үрдүк тээх эмиэ сарыннаах моой оҥоһуллар. АНП ССХТ
4. көсп. Тугу эмэ хааччыйыыга ким, туох эмэ күүһэ, булар үбэ-аһа, баайа. ☉ Средства для содержания, попечения кого-чего-л.
   Дьонун моонньугар саантыыр.  Нэһилиэк, улуус дьаама барыта дьаамсыктыын баайдар моонньуларыгар сүктэриллибитэ. Эрилик Эристиин
5. көсп. Туох эмэ синньиир өттө (хол., өрүс, күөл). ☉ Узкая часть чего-л., шейка (реки, озера)
   Днепр моонньугар …… аан дойдуга аатырбыт тутуутун — уу сүүрүгүн күүһүнэн үлэлиир Днепрдээҕи электрическэй ыстаансыйаны көрдүбүт. Амма Аччыгыйа
6. даҕ. суолт. Киһи тус бэйэтин күүһүнэн, кыаҕынан толороругар ылыммыт (үлэ туһунан этэргэ). ☉ Возложенный на кого-л., рассчитанный на собственные силы кого-л. (вид работы)
   Окко моой былаан ылынным.  Модун хорсун үлэһиттэр Хантараактаһан тураннар, Моой үлэ ылан үлэлииллэрэ. Күндэ
   Көрдөһөбүн эйиигиттэн: Көлүй эрэ оҕуспун. Чөмөхтүөм этэ чөкөтөн Үнүр муспут Моой оппун. Р. Баҕатаайыскай
   [Ыанньыксыттар] көөнньөрбө отун бэйэлэрэ булуохтаах моой эбээһинэстэрэ. У. Нуолур
   ♦ Моой ылын — хайа эмэ үлэни тус б эй э ҥ к ү ү с к ү н эн т о ло ро р г о ы л ы н , с ө б үл э с. ☉ Взять на себя обязательство выполнить какую-л. работу собственными силами
   [Холкуостаах:] Биһиги биригээдэбитигэр сирдэ быһа анньан кулуҥ, биһиги бэйэбит моой ылынан үлэлиэхпит. Кү ндэ. Сүөдэр бостууктуурун таһынан сайыны быһа, моой ылынан, холкуоска оттоото. М. Доҕордуурап
   Уон тыһыынчалаах хотону моой ылынан туппуттар. М. Тимофеев. Моон ньоох баскынан куот (үрдүктүк тур, улаатан көһүн) — атыттартан билиигинэн уо. д. а. биллэрдик таһыччы буол, быдан ырааҕынан баһый. ☉ Быть на голову выше кого-л. по развитию и т. п. Ульянов кылаа һыгар моонньоох баһынан үрдүк түк турара. ЛБС
   Суруналыыс П.И. Егоров эргиччи чаҕылхай талаанынан, уҕараабат айар эрчиминэн — бэйэтин биир идэлээхтэриттэн моонньоох баһынан улаатан көстөр киһи этэ. «Кыым». Моонньоох баскынан эппиэттээ кэпс. — туох эмэ туһугар төбөҕүнэн эппиэттээ, саамай ыарахан буруйга тигис. ☉ Отвечать головой за что-л., быть строго наказанным (за содеянное)
   Гитлеровскай фашизм бу алдьархайдаах сэриини төлө тардыбытын иһин моонньоох баһынан эппиэттиэхтээх. «ХС». Моонньоох баһа быстыа да буоллар кэпс. — туох да иһин тохтообокко, тугу да кэрэйбэккэ. ☉ Ни перед чем не останавливаться, рисковать головой (букв. даже если голова слетит)
   Моонньоох бастара быстыа да буоллар, сороҕор сыыһа суолга өсөһүөхтэрэ турар ээ. Далан. (Ким, туох эмэ) моонньо суон кэпс. — эстибэт, кыахтаах, күүстээх, баай. ☉ Обладающий большой силой, мощью, могучий (букв. у него шея толстая)
   Холкуос моонньо суон, илиитэ эрчимнээх. Өс хоһ. Кириэһилэм …… үрэлиннэҕинэ …… сарайга быраҕыахтара. Ол иннинэ кыһаллыбаттар. Судаарыстыба моонньо суон. Софр. Данилов. Моонньу гар иилиһин кэпс. — киһиэхэ бэрт буолан бэйэҕинэн тапталга сыҥалан. ☉ соотв. вешаться на шею кому-л.
   Кэлбит-барбыт дьоҥҥо м о о н н ь у л а р ы г а р иилистэ сылдьар кыыс.  [В е р а : ] Мин эрэйдээх диэки хайаҕыт эмэ хараҕа иҥиннэ дуо? Эбэтэр мин эһиги моонньугутугар иилистэрбин көһүтэҕит дуу? С. Ефремов. Моонньу гар олор — тугунан да дьарыктаммак ка кимиэхэ эмэ иитимньи буолан олор. ☉ соотв. сидеть на шее у кого-л.
   Бач чааҥҥа диэри ийэтин моонньугар олорор. НАГ ЯРФС II. Моонньугар сүк — тугу эмэ толорорго бэйэҕинэн сө бүлэс, бэйэҕэр ылын (үксүгэр бокуойа суох да буолларгын, туох эмэ кыһалҕаттан). ☉ Обременять себя чем-л., н а де ва ть се бе хо му т н а ш ею (букв. взвалить на шею)
   «Ираида Ивановна эйиэхэ ыытта, сөбүлэҥҥин биэрдэххинэ илии баттыыр үһүгүн, — Эра дьоҕус нособуойунан хараҕын соттон ылла, — Барытын бэйэм моонньубар сүкпэппин диир». Р. Баҕатаайыскай
   Моонньун кэрбээ көр кэрбээ. Оччоҕо баттыгас саҕа на баай аймах, атыыһыт кыраны моонньуттан кэрбиирэ. Эрилик Эристиин. Моонньуҥ да арҕаһыҥ к эпс. — төһө да эрэйдээҕин, ыараханын иһин, хайаан да толоруохтааххын. ☉ Забота, от которой невозможно избавиться.
   ◊ Моой отчут — бэйэтин күүһүнэн оттоон ыларга сир анатан ылбыт отчут. ☉ Человек, арендовавший сенокосное угодье для своей пользы
   «Хайа, моой отчут, төһөнү бүгүн кыайдыҥ?» — Света куолаһыгар дьээбэлээх дорҕооннор иһилиннилэр. «ХС»
   Үгүс сирдэргэ моой отчуттарга с и р а н ыы л ла р. «ХС»
   Моой отчуттар …… куоталаһыыларыгар эмиэ саҥа усулуобуйа киллэриллибитэ. «Кыым»
   ср. др.-тюрк. бойын, туркм., кум. боюн, казах. мой, мойун ‘шея’